https://www.iran-pedia.org/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AA%DA%A9%D9%81%DB%8C%D8%B1 2026-04-15T22:57:41Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.43.0 https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=%D8%AA%DA%A9%D9%81%DB%8C%D8%B1&diff=81006&oldid=prev 2025-09-23T14:42:37Z

<p>ایجاد صفحه جدید و انتشار مقاله</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>&#039;&#039;&#039;تکفیر&#039;&#039;&#039;، اصطلاحی فقهی است به معنای «کافر شمردن فرد یا گروهی» به دلیل باور یا عمل مخالف با اصول دین. در تاریخ سیاسی ایران، تکفیر ابزاری برای مشروعیت‌زدایی و حذف مخالفان فکری و سیاسی بوده است. در [[انقلاب مشروطه]] (۱۲۸۵ش)، مخالفان آزادی‌خواهان و مجلس از تکفیر برای تضعیف مشروطه استفاده کردند. در جمهوری اسلامی، تکفیر همچنان در عرصهٔ سیاسی و مذهبی نقشی مهم ایفا کرده است. [[احمد کسروی]] در &#039;&#039;تاریخ مشروطه ایران&#039;&#039; (۱۳۲۵ش) بارها به «فتواهای تکفیر مشروطه‌خواهان» اشاره کرده است. پژوهشگرانی چون آدمیت، ناطق و آبراهامیان نیز تکفیر را ابزار اصلی سنت برای مقابله با تجدد معرفی کرده‌اند.<br /> ==تکفیر در مشروطه==<br /> ===زمینه===<br /> با طرح آزادی مطبوعات، قانون‌گذاری و حقوق ملت، شماری از روحانیان این مفاهیم را مغایر با شریعت دانستند. [[شیخ فضل‌الله نوری]] در نوشته‌ها و اعلامیه‌های خود آزادی مطبوعات را «کفر» می‌خواند و مشروطه‌خواهان را «مفسد فی‌الارض» معرفی می‌کرد (کسروی، &#039;&#039;تاریخ مشروطه ایران&#039;&#039;، ۱۳۲۵).<br /> ===کارکرد===<br /> *مشروعیت‌زدایی از آزادی‌خواهان و مجلس.<br /> *ایجاد هراس در میان توده‌های مذهبی.<br /> *بسیج نیروهای سنتی در برابر مفاهیم نو.<br /> کسروی توضیح می‌دهد که تکفیر، یکی از جدی‌ترین ابزارهای مستبدین برای جنگ روانی علیه ملت بود (&#039;&#039;تاریخ هیجده‌ساله آذربایجان&#039;&#039;، ۱۳۲۳).<br /> ==تکفیر در جمهوری اسلامی==<br /> در نظام جمهوری اسلامی، تکفیر همچنان ابزاری سیاسی ـ فقهی باقی مانده است. نمونه‌های مهم:<br /> *&#039;&#039;&#039;دههٔ ۱۳۶۰:&#039;&#039;&#039; گروه‌های مخالف (مانند [[سازمان مجاهدین خلق ایران|مجاهدین خلق]]) توسط نهادهای رسمی «مرتد» یا «منافق» اعلام شدند.<br /> *&#039;&#039;&#039;روشنفکران دینی و سکولارها:&#039;&#039;&#039; برخی اندیشمندان مانند [[دکتر علی شریعتی]] پس از مرگ یا نویسندگانی مانند سلمان رشدی در سطح جهانی با تکفیر روبه‌رو شدند.<br /> *&#039;&#039;&#039;فتواهای سیاسی:&#039;&#039;&#039; صدور فتواهای تکفیر علیه مخالفان فکری و سیاسی در داخل و خارج کشور، مانند فتوای امام خمینی علیه سلمان رشدی (۱۳۶۷ش).<br /> به گفتهٔ هما ناطق، در جمهوری اسلامی تکفیر «به ابزار نهادی برای طرد و حذف» تبدیل شد (&#039;&#039;ایرانیان و اندیشه تجدد&#039;&#039;، ۱۳۷۷).<br /> ==تحلیل تاریخی==<br /> *&#039;&#039;&#039;کسروی&#039;&#039;&#039;: تکفیر در مشروطه ابزار روحانیون مخالف قانون برای خاموش کردن آزادی‌خواهان بود.<br /> *&#039;&#039;&#039;آدمیت&#039;&#039;&#039;: آن را نشانهٔ برخورد سنت فقهی با مفاهیم مدرن می‌داند (&#039;&#039;فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت&#039;&#039;، ۱۳۵۶).<br /> *&#039;&#039;&#039;آبراهامیان&#039;&#039;&#039;: تکفیر را «ابزار بسیج توده‌ای» در برابر اندیشه‌های نو معرفی می‌کند (&#039;&#039;ایران بین دو انقلاب&#039;&#039;، ۱۳۷۷).<br /> *&#039;&#039;&#039;آجودانی&#039;&#039;&#039;: معتقد است که تکفیر نه فقط یک ابزار دینی، بلکه ابزاری سیاسی برای بازتولید قدرت بوده است (&#039;&#039;مشروطه ایرانی&#039;&#039;، ۱۳۷۷).<br /> ==جمع‌بندی==<br /> «تکفیر» از مشروطه تا امروز یکی از پرکاربردترین ابزارهای حذف سیاسی در ایران بوده است. در مشروطه، ابزاری علیه آزادی‌خواهان؛ در جمهوری اسلامی، نهادی تثبیت‌شده برای حذف مخالفان فکری و سیاسی. تکفیر را می‌توان پلی میان سنت فقهی و بازی قدرت در تاریخ معاصر ایران دانست.<br /> ==منابع==<br /> *کسروی، احمد. &#039;&#039;تاریخ هیجده‌سالهٔ آذربایجان&#039;&#039;. تهران: امیرکبیر، ۱۳۲۳ش.<br /> *کسروی، احمد. &#039;&#039;تاریخ مشروطهٔ ایران&#039;&#039;. تهران: امیرکبیر، ۱۳۲۵ش.<br /> *آدمیت، فریدون. &#039;&#039;فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت&#039;&#039;. تهران: پیام، ۱۳۵۶.<br /> *ناطق، هما. &#039;&#039;ایرانیان و اندیشهٔ تجدد&#039;&#039;. تهران: طرح نو، ۱۳۷۷.<br /> *آبراهامیان، یرواند. &#039;&#039;ایران بین دو انقلاب&#039;&#039;. ترجمهٔ احمد گل‌محمدی و محمدابراهیم فتاحی. تهران: نشر نی، ۱۳۷۷.<br /> *آجودانی، ماشاءالله. &#039;&#039;مشروطه ایرانی&#039;&#039;. تهران: اختران، ۱۳۷۷.</div>

Alireza k h