حسین مکی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Safa در ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۰۶:۴۳

2026-04-26T06:43:27Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ آوریل ۲۰۲۶، ساعت ۰۸:۴۳
خط ۲۷:		خط ۲۷:
	\| مجازات = زندان کوتاه در دهه ۱۹۵۰		\| مجازات = زندان کوتاه در دهه ۱۹۵۰
	\| پانویس =		\| پانویس =
	}}'''حسین مکی''' (حدود ۱۹۱۱–۱۹۹۹)، سیاستمدار، سخنران و مورخ ایرانی، یکی از چهره‌های کلیدی [[نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]] بود. مکی به عنوان نماینده تهران در مجلس شورای ملی، مخبر کمیسیون ویژه نفت و عضو هیئت اجرایی خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران (AIOC)، نقش مهمی در تصویب قانون ملی شدن نفت (۱۹۵۱) و اجرای آن ایفا کرد. او ابتدا نزدیک به دکتر محمد مصدق و جبهه ملی بود، اما بعداً با مصدق اختلاف پیدا کرد و از ائتلاف خارج شد. مکی نویسنده کتاب هشت‌جلدی تاریخ بیست‌ساله ایران است که دوران [[رضاشاه پهلوی\|رضاشاه]] تا کودتای ۱۹۵۳ را با جزئیات اسنادی روایت می‌کند. آثار او منابع مهم برای مطالعه تاریخ معاصر ایران، به ویژه نهضت نفت و کودتای ۲۸ مرداد، هستند. مکی از خانواده‌ای متوسط در یزد برخاست، تحصیلات رسمی محدودی داشت اما با خودآموزی به مورخ و سخنران برجسته تبدیل شد.		}}'''حسین مکی''' (حدود ۱۹۱۱–۱۹۹۹)، سیاستمدار، سخنران و مورخ ایرانی، یکی از چهره‌های کلیدی [[نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]] بود. مکی به عنوان نماینده تهران در مجلس شورای ملی، مخبر کمیسیون ویژه نفت و عضو هیئت اجرایی خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران (AIOC)، نقش مهمی در تصویب قانون ملی شدن نفت (۱۹۵۱) و اجرای آن ایفا کرد. او ابتدا نزدیک به دکتر محمد مصدق و جبهه ملی بود، اما بعداً با مصدق اختلاف پیدا کرد و از ائتلاف خارج شد.

	زندگی سیاسی مکی پر از تضاد بود: از قهرمان ملی شدن نفت تا مخالف مصدق و سکوت نسبی پس از کودتا. او نماد مبارزه با استعمار نفتی بریتانیا و تاریخ‌نگاری مستقل در ایران است، هرچند اختلافاتش با مصدق و نقش مبهم در سال‌های پایانی نهضت، ارزیابی او را پیچیده کرده. مکی با سخنرانی‌های پرشور و دسترسی به اسناد، بر آگاهی عمومی از قراردادهای نابرابر نفتی تأثیر گذاشت و پایه پژوهش‌های بعدی در مورد دوران پهلوی و نهضت ملی را گذاشت. میراث او در آثار تاریخی‌اش زنده است که با لحن انتقادی نسبت به استعمار و قدرت‌های خارجی نوشته شده‌اند.<ref name="enwiki">{{یادکرد وب\|نشانی=https://en.wikipedia.org/wiki/Hossein_Makki\|عنوان=Hossein Makki\|وبگاه=Wikipedia English}}</ref><ref name="mossadeghcom">{{یادکرد وب\|نشانی=https://www.mohammadmossadegh.com/biography/\|عنوان=Biography section on National Front figures\|وبگاه=MohammadMossadegh.com}}</ref><ref name="britannica-mosaddegh">{{یادکرد وب\|نشانی=https://www.britannica.com/biography/Mohammad-Mosaddegh\|عنوان=Mohammad Mosaddegh\|وبگاه=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref name="gasiorowski">{{یادکرد کتاب\|نام خانوادگی=Gasiorowski\|نام=Mark J.\|عنوان=Mohammad Mosaddeq and the 1953 Coup in Iran\|ناشر=Syracuse University Press\|سال=۲۰۰۴}}</ref>		مکی نویسنده کتاب هشت‌جلدی تاریخ بیست‌ساله ایران است که دوران [[رضاشاه پهلوی\|رضاشاه]] تا کودتای ۱۹۵۳ را با جزئیات اسنادی روایت می‌کند. آثار او منابع مهم برای مطالعه تاریخ معاصر ایران، به ویژه نهضت نفت و کودتای ۲۸ مرداد، هستند. مکی از خانواده‌ای متوسط در یزد برخاست، تحصیلات رسمی محدودی داشت اما با خودآموزی به مورخ و سخنران برجسته تبدیل شد.

			زندگی سیاسی مکی پر از تضاد بود: از قهرمان ملی شدن نفت تا مخالف مصدق و سکوت نسبی پس از کودتا. او نماد مبارزه با استعمار نفتی بریتانیا و تاریخ‌نگاری مستقل در ایران است، هرچند اختلافاتش با مصدق و نقش مبهم در سال‌های پایانی نهضت، ارزیابی او را پیچیده کرده است.

			مکی با سخنرانی‌های پرشور و دسترسی به اسناد، بر آگاهی عمومی از قراردادهای نابرابر نفتی تأثیر گذاشت و پایه پژوهش‌های بعدی در مورد دوران پهلوی و نهضت ملی را گذاشت. میراث او در آثار تاریخی‌اش زنده است که با لحن انتقادی نسبت به استعمار و قدرت‌های خارجی نوشته شده‌اند.<ref name="enwiki">{{یادکرد وب\|نشانی=https://en.wikipedia.org/wiki/Hossein_Makki\|عنوان=Hossein Makki\|وبگاه=Wikipedia English}}</ref><ref name="mossadeghcom">{{یادکرد وب\|نشانی=https://www.mohammadmossadegh.com/biography/\|عنوان=Biography section on National Front figures\|وبگاه=MohammadMossadegh.com}}</ref><ref name="britannica-mosaddegh">{{یادکرد وب\|نشانی=https://www.britannica.com/biography/Mohammad-Mosaddegh\|عنوان=Mohammad Mosaddegh\|وبگاه=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref name="gasiorowski">{{یادکرد کتاب\|نام خانوادگی=Gasiorowski\|نام=Mark J.\|عنوان=Mohammad Mosaddeq and the 1953 Coup in Iran\|ناشر=Syracuse University Press\|سال=۲۰۰۴}}</ref>
	==زندگی اولیه، ورود به سیاست و نهضت ملی نفت==		==زندگی اولیه، ورود به سیاست و نهضت ملی نفت==
	سید حسین مکی در حدود ۱۹۱۱ در میبد یزد در خانواده‌ای متوسط متولد شد. اطلاعات دقیقی از کودکی او در منابع انگلیسی محدود است، اما او از طبقه بازاری بود و تحصیلات رسمی کمی داشت، عمدتاً خودآموخته در تاریخ و ادبیات شد. مکی در دهه ۱۹۴۰ به تهران آمد و به عنوان کارمند راه‌آهن ملی ایران کار کرد، همزمان با روزنامه‌نگاری و مقالات انتقادی وارد سیاست گردید. در مجلس پانزدهم (۱۹۴۷–۱۹۴۹)، مکی نماینده شد و علیه قرارداد نفتی الحاقی گس-گلشائیان (۱۹۴۹) مبارزه کرد؛ قراردادی که امتیازات بیشتری به شرکت نفت انگلیس و ایران (AIOC) می‌داد. او با [[مظفر بقایی]] و ابوالحسن حائری‌زاده فراکسیون اقلیت تشکیل داد و قرارداد را محکوم کرد. در مجلس شانزدهم، مکی نماینده اول تهران شد و مخبر کمیسیون نفت گردید. او با سخنرانی‌های طولانی (فلی‌باستر) و پرشور، پیشنهاد ملی شدن نفت را پیش برد و با [[دکتر محمد مصدق]] همکاری نزدیک داشت. در ۱۹۵۱، قانون ملی شدن نفت تصویب شد و مکی عضو هیئت خلع ید شد که شرکت AIOC را از کنترل آبادان خارج کرد.<ref name="enwiki" /><ref name="mossadeghcom" /><ref name="gasiorowski" />		سید حسین مکی در حدود ۱۹۱۱ در میبد یزد در خانواده‌ای متوسط متولد شد. اطلاعات دقیقی از کودکی او در منابع انگلیسی محدود است، اما او از طبقه بازاری بود و تحصیلات رسمی کمی داشت، عمدتاً خودآموخته در تاریخ و ادبیات شد. مکی در دهه ۱۹۴۰ به تهران آمد و به عنوان کارمند راه‌آهن ملی ایران کار کرد، همزمان با روزنامه‌نگاری و مقالات انتقادی وارد سیاست گردید.

			در مجلس پانزدهم (۱۹۴۷–۱۹۴۹)، مکی نماینده شد و علیه قرارداد نفتی الحاقی گس-گلشائیان (۱۹۴۹) مبارزه کرد؛ قراردادی که امتیازات بیشتری به شرکت نفت انگلیس و ایران (AIOC) می‌داد. او با [[مظفر بقایی]] و ابوالحسن حائری‌زاده فراکسیون اقلیت تشکیل داد و قرارداد را محکوم کرد.

			در مجلس شانزدهم، مکی نماینده اول تهران شد و مخبر کمیسیون نفت گردید. او با سخنرانی‌های طولانی (فلی‌باستر) و پرشور، پیشنهاد ملی شدن نفت را پیش برد و با [[دکتر محمد مصدق]] همکاری نزدیک داشت. در ۱۹۵۱، قانون ملی شدن نفت تصویب شد و مکی عضو هیئت خلع ید شد که شرکت AIOC را از کنترل آبادان خارج کرد.<ref name="enwiki" /><ref name="mossadeghcom" /><ref name="gasiorowski" />
	==نقش کلیدی در کمیسیون نفت و تصویب ملی شدن (۱۹۴۹–۱۹۵۱)==		==نقش کلیدی در کمیسیون نفت و تصویب ملی شدن (۱۹۴۹–۱۹۵۱)==
	حسین مکی در انتخابات مجلس شانزدهم شورای ملی (۱۹۴۹–۱۹۵۱) به عنوان نماینده اول تهران انتخاب شد – نشانه‌ای از محبوبیت فزاینده او در پایتخت. او با مظفر بقایی کرمانی و ابوالحسن حائری‌زاده فراکسیون اقلیت تشکیل داد و علیه قرارداد نفتی الحاقی گس-گلشائیان (۱۹۴۹) مبارزه کرد – قراردادی که امتیازات بیشتری به شرکت نفت انگلیس و ایران (AIOC) می‌داد و به عنوان "غارت ملی" محکوم شد. مکی مخبر کمیسیون ویژه نفت مجلس شد و با سخنرانی‌های طولانی و پرشور (که گاهی ساعت‌ها طول می‌کشید)، پیشنهاد ملی شدن صنعت نفت را پیش برد. او با دکتر محمد مصدق همکاری نزدیک داشت و گزارش کمیسیون را تهیه کرد که قرارداد گس-گلشائیان را رد و ملی شدن را پیشنهاد نمود. در ۱۵ اسفند ۱۳۲۹، کمیسیون نفت گزارش خود را تصویب کرد و در ۲۹ اسفند، مجلس قانون ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور را به اتفاق آرا تصویب نمود؛ لحظه‌ای تاریخی که مکی یکی از معماران اصلی آن بود. مکی با دسترسی به اسناد و سخنرانی‌های آتشین، افکار عمومی را بسیج کرد و نقش مهمی در فشار بر دربار و دولت برای پذیرش ملی شدن داشت. او AIOC را به استعمار متهم کرد و ملی شدن را "بازگرداندن حقوق ملت" نامید.<ref name="enwiki" /><ref name="gasiorowski" /><ref name="mossadeghcom" />		حسین مکی در انتخابات مجلس شانزدهم شورای ملی (۱۹۴۹–۱۹۵۱) به عنوان نماینده اول تهران انتخاب شد – نشانه‌ای از محبوبیت فزاینده او در پایتخت. او با مظفر بقایی کرمانی و ابوالحسن حائری‌زاده فراکسیون اقلیت تشکیل داد و علیه قرارداد نفتی الحاقی گس-گلشائیان (۱۹۴۹) مبارزه کرد – قراردادی که امتیازات بیشتری به شرکت نفت انگلیس و ایران (AIOC) می‌داد و به عنوان "غارت ملی" محکوم شد.

			مکی مخبر کمیسیون ویژه نفت مجلس شد و با سخنرانی‌های طولانی و پرشور (که گاهی ساعت‌ها طول می‌کشید)، پیشنهاد ملی شدن صنعت نفت را پیش برد. او با دکتر محمد مصدق همکاری نزدیک داشت و گزارش کمیسیون را تهیه کرد که قرارداد گس-گلشائیان را رد و ملی شدن را پیشنهاد نمود.

			در ۱۵ اسفند ۱۳۲۹، کمیسیون نفت گزارش خود را تصویب کرد و در ۲۹ اسفند، مجلس قانون [[ملی شدن صنعت نفت]] در سراسر کشور را به اتفاق آرا تصویب نمود؛ لحظه‌ای تاریخی که مکی یکی از معماران اصلی آن بود. مکی با دسترسی به اسناد و سخنرانی‌های آتشین، افکار عمومی را بسیج کرد و نقش مهمی در فشار بر دربار و دولت برای پذیرش ملی شدن داشت. او AIOC را به استعمار متهم کرد و ملی شدن را "بازگرداندن حقوق ملت" نامید.<ref name="enwiki" /><ref name="gasiorowski" /><ref name="mossadeghcom" />
	==هیئت خلع ید و اجرای ملی شدن (۱۹۵۱)==		==هیئت خلع ید و اجرای ملی شدن (۱۹۵۱)==
	پس از تصویب ملی شدن، هیئت اجرایی خلع ید تشکیل شد و مکی عضو آن گردید. او به آبادان سفر کرد و با کارگران، مدیران ایرانی و نیروهای امنیتی مذاکره نمود تا کنترل تأسیسات را از انگلیس بگیرد. انگلیس تهدید به مداخله نظامی کرد و ناوگان دریایی فرستاد، اما مکی و هیئت با حمایت مردم و ارتش، خلع ید را در مهر ۱۳۳۰ اجرا کردند. پرچم ایران بر پالایشگاه آبادان برافراشته شد و مکی به عنوان "قهرمان خلع ید" شهرت یافت. این اقدام منجر به تحریم نفت ایران توسط بریتانیا و بحران ابادان شد که به دادگاه لاهه و شورای امنیت کشیده گردید. مکی در دفاع از ملی شدن در رسانه‌ها فعال بود و با مصدق روابط نزدیک داشت.<ref name="gasiorowski" /><ref name="britannica-mosaddegh" />		پس از تصویب ملی شدن، هیئت اجرایی خلع ید تشکیل شد و مکی عضو آن گردید. او به آبادان سفر کرد و با کارگران، مدیران ایرانی و نیروهای امنیتی مذاکره نمود تا کنترل تأسیسات را از انگلیس بگیرد. انگلیس تهدید به مداخله نظامی کرد و ناوگان دریایی فرستاد، اما مکی و هیئت با حمایت مردم و ارتش، خلع ید را در مهر ۱۳۳۰ اجرا کردند.

			پرچم ایران بر پالایشگاه آبادان برافراشته شد و مکی به عنوان "قهرمان خلع ید" شهرت یافت. این اقدام منجر به تحریم نفت ایران توسط بریتانیا و بحران ابادان شد که به دادگاه لاهه و شورای امنیت کشیده گردید. مکی در دفاع از ملی شدن در رسانه‌ها فعال بود و با مصدق روابط نزدیک داشت.<ref name="gasiorowski" /><ref name="britannica-mosaddegh" />
	==اختلاف با مصدق و خروج از جبهه ملی (۱۹۵۱–۱۹۵۳)==		==اختلاف با مصدق و خروج از جبهه ملی (۱۹۵۱–۱۹۵۳)==
	همکاری مکی و مصدق اولیه نزدیک بود، اما اختلافات از ۱۳۳۰ آغاز شد. مکی با اختیارات فوق‌العاده مصدق (برای اصلاحات) مخالف بود و آن را دیکتاتوری می‌دانست. پس از استعفای مصدق در تیر ۱۳۳۱ و روی کار آمدن ~~قوام‌السلطنه،~~ مکی ابتدا سکوت کرد یا با قوام همکاری داشت، اما با قیام ۳۰ تیر به مصدق بازگشت. اختلافات عمیق‌تر شد: مکی انحلال مجلس هفدهم توسط مصدق را محکوم کرد و به مخالفان (~~کاشانی،~~ بقایی) پیوست. در کودتای ۲۸ مرداد ۱۹۵۳، مکی غیرفعال بود و بعداً متهم به همکاری ضمنی با کودتاگران شد؛ اتهامی که انکار کرد. پس از کودتا، مکی از سیاست فاصله گرفت.<ref name="enwiki" /><ref name="gasiorowski" /><ref name="mossadeghcom" />		همکاری مکی و مصدق اولیه نزدیک بود، اما اختلافات از ۱۳۳۰ آغاز شد. مکی با اختیارات فوق‌العاده مصدق (برای اصلاحات) مخالف بود و آن را دیکتاتوری می‌دانست. پس از استعفای مصدق در تیر ۱۳۳۱ و روی کار آمدن [[قوام‌السلطنه]]، مکی ابتدا سکوت کرد یا با قوام همکاری داشت، اما با [[قیام ۳۰ تیر]] به مصدق بازگشت. اختلافات عمیق‌تر شد: مکی انحلال مجلس هفدهم توسط مصدق را محکوم کرد و به مخالفان ([[ابوالقاسم کاشانی\|کاشانی]]، بقایی) پیوست.

			در [[کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲\|کودتای ۲۸ مرداد]] ۱۹۵۳، مکی غیرفعال بود و بعداً متهم به همکاری ضمنی با کودتاگران شد؛ اتهامی که انکار کرد. پس از کودتا، مکی از سیاست فاصله گرفت.<ref name="enwiki" /><ref name="gasiorowski" /><ref name="mossadeghcom" />
	==دوران پس از کودتای ۲۸ مرداد و کناره‌گیری از سیاست (۱۹۵۳–۱۹۷۹)==		==دوران پس از کودتای ۲۸ مرداد و کناره‌گیری از سیاست (۱۹۵۳–۱۹۷۹)==
	پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۹۵۳ که دولت مصدق را سرنگون کرد، مکی از سیاست فعال فاصله گرفت. او دستگیر نشد، اما تحت نظر رژیم پهلوی بود و فعالیت حزبی نداشت. مکی بعداً ادعا کرد غیرفعال بود و از کودتا حمایت نکرد. در دهه ۱۹۵۰، مکی کوتاه‌مدت زندانی شد (به اتهام مرتبط با ترور نخست‌وزیر حسنعلی منصور در ۱۹۶۵)، اما تبرئه گردید. او بیشتر به تحقیق تاریخی پرداخت و از سیاست دور ماند. در دوران پهلوی دوم، مکی منتقد دربار بود، اما با رژیم همکاری نکرد و زندگی خصوصی داشت. پس از انقلاب ضدسلطنتی در سال ۱۳۵۷، مکی فعالیت محدود داشت و با جمهوری اسلامی همسو نبود، اما زندانی نشد و به نوشتن ادامه داد.<ref name="enwiki" /><ref name="gasiorowski" /><ref name="mossadeghcom" />		پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۹۵۳ که دولت مصدق را سرنگون کرد، مکی از سیاست فعال فاصله گرفت. او دستگیر نشد، اما تحت نظر رژیم پهلوی بود و فعالیت حزبی نداشت. مکی بعداً ادعا کرد غیرفعال بود و از کودتا حمایت نکرد. در دهه ۱۹۵۰، مکی کوتاه‌مدت زندانی شد (به اتهام مرتبط با ترور نخست‌وزیر حسنعلی منصور در ۱۹۶۵)، اما تبرئه گردید.

			او بیشتر به تحقیق تاریخی پرداخت و از سیاست دور ماند. در دوران پهلوی دوم، مکی منتقد دربار بود، اما با رژیم همکاری نکرد و زندگی خصوصی داشت. پس از [[انقلاب ضدسلطنتی]] در سال ۱۳۵۷، مکی فعالیت محدود داشت و با جمهوری اسلامی همسو نبود، اما زندانی نشد و به نوشتن ادامه داد.<ref name="enwiki" /><ref name="gasiorowski" /><ref name="mossadeghcom" />
	==آثار تاریخی و سهم در تاریخ‌نگاری ایران معاصر==		==آثار تاریخی و سهم در تاریخ‌نگاری ایران معاصر==
	مکی مورخ پرکار بود و آثارش منابع مهم برای مطالعه دوران پهلوی و نهضت ملی هستند:		مکی مورخ پرکار بود و آثارش منابع مهم برای مطالعه دوران پهلوی و نهضت ملی هستند:
خط ۴۵:		خط ۶۳:
	تاریخ بیست‌ساله ایران (۸ جلد، منتشرشده از دهه ۱۹۴۰ تا ۱۹۸۰): روایت دقیق از سقوط قاجار، کودتای ۱۹۲۱، دوران رضاشاه، اشغال متفقین، نهضت نفت و کودتای ۱۹۵۳. کتاب با اسناد و خاطرات شاهدان نوشته شده و لحن انتقادی نسبت به استعمار بریتانیا و دربار دارد.		تاریخ بیست‌ساله ایران (۸ جلد، منتشرشده از دهه ۱۹۴۰ تا ۱۹۸۰): روایت دقیق از سقوط قاجار، کودتای ۱۹۲۱، دوران رضاشاه، اشغال متفقین، نهضت نفت و کودتای ۱۹۵۳. کتاب با اسناد و خاطرات شاهدان نوشته شده و لحن انتقادی نسبت به استعمار بریتانیا و دربار دارد.

	خاطرات سیاسی: روایت شخصی از نهضت نفت و اختلاف با مصدق. کتاب سیاه: مجموعه اسناد در مورد قراردادهای نفتی و استعمار انگلیس. آثار دیگر مانند زندگی سیاسی ~~احمدشاه~~ و نطق‌های مجلس در مورد نفت.		خاطرات سیاسی: روایت شخصی از نهضت نفت و اختلاف با مصدق. کتاب سیاه: مجموعه اسناد در مورد قراردادهای نفتی و استعمار انگلیس. آثار دیگر مانند زندگی سیاسی [[احمد شاه]] و نطق‌های مجلس در مورد نفت.

	مکی با دسترسی به اسناد مجلس و مصاحبه‌ها، تاریخ مستند نوشت و پایه پژوهش‌های بعدی شد. آثار او در تبعید و خارج از ایران نیز مطالعه می‌شوند.<ref name="gasiorowski" /><ref name="enwiki" />		مکی با دسترسی به اسناد مجلس و مصاحبه‌ها، تاریخ مستند نوشت و پایه پژوهش‌های بعدی شد. آثار او در تبعید و خارج از ایران نیز مطالعه می‌شوند.<ref name="gasiorowski" /><ref name="enwiki" />

Alireza k h: ایجاد صفحه جدید و انتشار مقاله

2025-12-14T17:10:44Z

ایجاد صفحه جدید و انتشار مقاله

صفحهٔ تازه

{{جعبه زندگینامه
| اندازه جعبه = ۳۰۰px
| عنوان = حسین مکی
| عنوان ۲ = سیاستمدار، مورخ و فعال نهضت ملی نفت ایران
| نام =
| تصویر = حسین مکی.jpg
| اندازه تصویر = ۲۵۰px
| عنوان تصویر = حسین مکی در دوران فعالیت سیاسی. منبع: آرشیو عمومی.
| زادروز = حدود ۱۹۱۱ (۱۲۹۰ خورشیدی)
| زادگاه = میبد، یزد، ایران
| تاریخ مرگ = ۱۹۹۹ (۱۳۷۸ خورشیدی)
| مکان مرگ = تهران، ایران
| علت مرگ = بیماری
| آرامگاه = بهشت زهرا، تهران
| محل زندگی = میبد • تهران
| ملیت = ایرانی
| نژاد = ایرانی
| تابعیت = ایرانی
| تحصیلات = خودآموخته، بدون مدرک دانشگاهی رسمی
| دانشگاه =
| پیشه = سیاستمدار، نماینده مجلس، مورخ، نویسنده
| سال‌های فعالیت = ۱۹۴۰ها–۱۹۷۰ها
| نهاد = مجلس شورای ملی ایران • جبهه ملی ایران
| شناخته‌شده برای = نقش در ملی شدن صنعت نفت ایران، مخالفت با قراردادهای نفتی بریتانیا، کتاب تاریخ بیست‌ساله ایران
| نقش‌های برجسته = نماینده تهران در مجلس شانزدهم، مخبر کمیسیون نفت، عضو هیئت خلع ید
| اتهام =
| مجازات = زندان کوتاه در دهه ۱۹۵۰
| پانویس =
}}'''حسین مکی''' (حدود ۱۹۱۱–۱۹۹۹)، سیاستمدار، سخنران و مورخ ایرانی، یکی از چهره‌های کلیدی [[نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران]] بود. مکی به عنوان نماینده تهران در مجلس شورای ملی، مخبر کمیسیون ویژه نفت و عضو هیئت اجرایی خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران (AIOC)، نقش مهمی در تصویب قانون ملی شدن نفت (۱۹۵۱) و اجرای آن ایفا کرد. او ابتدا نزدیک به دکتر محمد مصدق و جبهه ملی بود، اما بعداً با مصدق اختلاف پیدا کرد و از ائتلاف خارج شد. مکی نویسنده کتاب هشت‌جلدی تاریخ بیست‌ساله ایران است که دوران [[رضاشاه پهلوی|رضاشاه]] تا کودتای ۱۹۵۳ را با جزئیات اسنادی روایت می‌کند. آثار او منابع مهم برای مطالعه تاریخ معاصر ایران، به ویژه نهضت نفت و کودتای ۲۸ مرداد، هستند. مکی از خانواده‌ای متوسط در یزد برخاست، تحصیلات رسمی محدودی داشت اما با خودآموزی به مورخ و سخنران برجسته تبدیل شد.

زندگی سیاسی مکی پر از تضاد بود: از قهرمان ملی شدن نفت تا مخالف مصدق و سکوت نسبی پس از کودتا. او نماد مبارزه با استعمار نفتی بریتانیا و تاریخ‌نگاری مستقل در ایران است، هرچند اختلافاتش با مصدق و نقش مبهم در سال‌های پایانی نهضت، ارزیابی او را پیچیده کرده. مکی با سخنرانی‌های پرشور و دسترسی به اسناد، بر آگاهی عمومی از قراردادهای نابرابر نفتی تأثیر گذاشت و پایه پژوهش‌های بعدی در مورد دوران پهلوی و نهضت ملی را گذاشت. میراث او در آثار تاریخی‌اش زنده است که با لحن انتقادی نسبت به استعمار و قدرت‌های خارجی نوشته شده‌اند.<ref name="enwiki">{{یادکرد وب|نشانی=https://en.wikipedia.org/wiki/Hossein_Makki|عنوان=Hossein Makki|وبگاه=Wikipedia English}}</ref><ref name="mossadeghcom">{{یادکرد وب|نشانی=https://www.mohammadmossadegh.com/biography/|عنوان=Biography section on National Front figures|وبگاه=MohammadMossadegh.com}}</ref><ref name="britannica-mosaddegh">{{یادکرد وب|نشانی=https://www.britannica.com/biography/Mohammad-Mosaddegh|عنوان=Mohammad Mosaddegh|وبگاه=Encyclopædia Britannica}}</ref><ref name="gasiorowski">{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=Gasiorowski|نام=Mark J.|عنوان=Mohammad Mosaddeq and the 1953 Coup in Iran|ناشر=Syracuse University Press|سال=۲۰۰۴}}</ref>
==زندگی اولیه، ورود به سیاست و نهضت ملی نفت==
سید حسین مکی در حدود ۱۹۱۱ در میبد یزد در خانواده‌ای متوسط متولد شد. اطلاعات دقیقی از کودکی او در منابع انگلیسی محدود است، اما او از طبقه بازاری بود و تحصیلات رسمی کمی داشت، عمدتاً خودآموخته در تاریخ و ادبیات شد. مکی در دهه ۱۹۴۰ به تهران آمد و به عنوان کارمند راه‌آهن ملی ایران کار کرد، همزمان با روزنامه‌نگاری و مقالات انتقادی وارد سیاست گردید. در مجلس پانزدهم (۱۹۴۷–۱۹۴۹)، مکی نماینده شد و علیه قرارداد نفتی الحاقی گس-گلشائیان (۱۹۴۹) مبارزه کرد؛ قراردادی که امتیازات بیشتری به شرکت نفت انگلیس و ایران (AIOC) می‌داد. او با [[مظفر بقایی]] و ابوالحسن حائری‌زاده فراکسیون اقلیت تشکیل داد و قرارداد را محکوم کرد. در مجلس شانزدهم، مکی نماینده اول تهران شد و مخبر کمیسیون نفت گردید. او با سخنرانی‌های طولانی (فلی‌باستر) و پرشور، پیشنهاد ملی شدن نفت را پیش برد و با [[دکتر محمد مصدق]] همکاری نزدیک داشت. در ۱۹۵۱، قانون ملی شدن نفت تصویب شد و مکی عضو هیئت خلع ید شد که شرکت AIOC را از کنترل آبادان خارج کرد.<ref name="enwiki" /><ref name="mossadeghcom" /><ref name="gasiorowski" />
==نقش کلیدی در کمیسیون نفت و تصویب ملی شدن (۱۹۴۹–۱۹۵۱)==
حسین مکی در انتخابات مجلس شانزدهم شورای ملی (۱۹۴۹–۱۹۵۱) به عنوان نماینده اول تهران انتخاب شد – نشانه‌ای از محبوبیت فزاینده او در پایتخت. او با مظفر بقایی کرمانی و ابوالحسن حائری‌زاده فراکسیون اقلیت تشکیل داد و علیه قرارداد نفتی الحاقی گس-گلشائیان (۱۹۴۹) مبارزه کرد – قراردادی که امتیازات بیشتری به شرکت نفت انگلیس و ایران (AIOC) می‌داد و به عنوان "غارت ملی" محکوم شد. مکی مخبر کمیسیون ویژه نفت مجلس شد و با سخنرانی‌های طولانی و پرشور (که گاهی ساعت‌ها طول می‌کشید)، پیشنهاد ملی شدن صنعت نفت را پیش برد. او با دکتر محمد مصدق همکاری نزدیک داشت و گزارش کمیسیون را تهیه کرد که قرارداد گس-گلشائیان را رد و ملی شدن را پیشنهاد نمود. در ۱۵ اسفند ۱۳۲۹، کمیسیون نفت گزارش خود را تصویب کرد و در ۲۹ اسفند، مجلس قانون ملی شدن صنعت نفت در سراسر کشور را به اتفاق آرا تصویب نمود؛ لحظه‌ای تاریخی که مکی یکی از معماران اصلی آن بود. مکی با دسترسی به اسناد و سخنرانی‌های آتشین، افکار عمومی را بسیج کرد و نقش مهمی در فشار بر دربار و دولت برای پذیرش ملی شدن داشت. او AIOC را به استعمار متهم کرد و ملی شدن را "بازگرداندن حقوق ملت" نامید.<ref name="enwiki" /><ref name="gasiorowski" /><ref name="mossadeghcom" />
==هیئت خلع ید و اجرای ملی شدن (۱۹۵۱)==
پس از تصویب ملی شدن، هیئت اجرایی خلع ید تشکیل شد و مکی عضو آن گردید. او به آبادان سفر کرد و با کارگران، مدیران ایرانی و نیروهای امنیتی مذاکره نمود تا کنترل تأسیسات را از انگلیس بگیرد. انگلیس تهدید به مداخله نظامی کرد و ناوگان دریایی فرستاد، اما مکی و هیئت با حمایت مردم و ارتش، خلع ید را در مهر ۱۳۳۰ اجرا کردند. پرچم ایران بر پالایشگاه آبادان برافراشته شد و مکی به عنوان "قهرمان خلع ید" شهرت یافت. این اقدام منجر به تحریم نفت ایران توسط بریتانیا و بحران ابادان شد که به دادگاه لاهه و شورای امنیت کشیده گردید. مکی در دفاع از ملی شدن در رسانه‌ها فعال بود و با مصدق روابط نزدیک داشت.<ref name="gasiorowski" /><ref name="britannica-mosaddegh" />
==اختلاف با مصدق و خروج از جبهه ملی (۱۹۵۱–۱۹۵۳)==
همکاری مکی و مصدق اولیه نزدیک بود، اما اختلافات از ۱۳۳۰ آغاز شد. مکی با اختیارات فوق‌العاده مصدق (برای اصلاحات) مخالف بود و آن را دیکتاتوری می‌دانست. پس از استعفای مصدق در تیر ۱۳۳۱ و روی کار آمدن قوام‌السلطنه، مکی ابتدا سکوت کرد یا با قوام همکاری داشت، اما با قیام ۳۰ تیر به مصدق بازگشت. اختلافات عمیق‌تر شد: مکی انحلال مجلس هفدهم توسط مصدق را محکوم کرد و به مخالفان (کاشانی، بقایی) پیوست. در کودتای ۲۸ مرداد ۱۹۵۳، مکی غیرفعال بود و بعداً متهم به همکاری ضمنی با کودتاگران شد؛ اتهامی که انکار کرد. پس از کودتا، مکی از سیاست فاصله گرفت.<ref name="enwiki" /><ref name="gasiorowski" /><ref name="mossadeghcom" />
==دوران پس از کودتای ۲۸ مرداد و کناره‌گیری از سیاست (۱۹۵۳–۱۹۷۹)==
پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۹۵۳ که دولت مصدق را سرنگون کرد، مکی از سیاست فعال فاصله گرفت. او دستگیر نشد، اما تحت نظر رژیم پهلوی بود و فعالیت حزبی نداشت. مکی بعداً ادعا کرد غیرفعال بود و از کودتا حمایت نکرد. در دهه ۱۹۵۰، مکی کوتاه‌مدت زندانی شد (به اتهام مرتبط با ترور نخست‌وزیر حسنعلی منصور در ۱۹۶۵)، اما تبرئه گردید. او بیشتر به تحقیق تاریخی پرداخت و از سیاست دور ماند. در دوران پهلوی دوم، مکی منتقد دربار بود، اما با رژیم همکاری نکرد و زندگی خصوصی داشت. پس از انقلاب ضدسلطنتی در سال ۱۳۵۷، مکی فعالیت محدود داشت و با جمهوری اسلامی همسو نبود، اما زندانی نشد و به نوشتن ادامه داد.<ref name="enwiki" /><ref name="gasiorowski" /><ref name="mossadeghcom" />
==آثار تاریخی و سهم در تاریخ‌نگاری ایران معاصر==
مکی مورخ پرکار بود و آثارش منابع مهم برای مطالعه دوران پهلوی و نهضت ملی هستند:

تاریخ بیست‌ساله ایران (۸ جلد، منتشرشده از دهه ۱۹۴۰ تا ۱۹۸۰): روایت دقیق از سقوط قاجار، کودتای ۱۹۲۱، دوران رضاشاه، اشغال متفقین، نهضت نفت و کودتای ۱۹۵۳. کتاب با اسناد و خاطرات شاهدان نوشته شده و لحن انتقادی نسبت به استعمار بریتانیا و دربار دارد.

خاطرات سیاسی: روایت شخصی از نهضت نفت و اختلاف با مصدق. کتاب سیاه: مجموعه اسناد در مورد قراردادهای نفتی و استعمار انگلیس. آثار دیگر مانند زندگی سیاسی احمدشاه و نطق‌های مجلس در مورد نفت.

مکی با دسترسی به اسناد مجلس و مصاحبه‌ها، تاریخ مستند نوشت و پایه پژوهش‌های بعدی شد. آثار او در تبعید و خارج از ایران نیز مطالعه می‌شوند.<ref name="gasiorowski" /><ref name="enwiki" />
==آخرین سال‌ها و مرگ==
[[پرونده:تاریخ بیست ساله‌ ایران.jpg|جایگزین=جلد اول از کتاب هشت جلدی «تاریخ بیست ساله ایران»- حسین مکی|بندانگشتی|250x250پیکسل|جلد اول از کتاب هشت جلدی «تاریخ بیست ساله ایران»- حسین مکی]]در دهه‌های پایانی، مکی در تهران زندگی آرام داشت و به تحقیق پرداخت. او با بیماری مبارزه کرد و در ۱۹۹۹ (۱۳۷۸ خورشیدی) درگذشت. مراسم تشییع ساده بود و در بهشت زهرا دفن گردید. مکی ازدواج کرد و فرزندانی داشت، اما زندگی خصوصی‌اش کمتر عمومی بود.<ref name="enwiki" />
==میراث حسین مکی و ارزیابی تاریخی==
میراث مکی در نقش کلیدی در ملی شدن نفت و تاریخ‌نگاری مستند است. او با مخالفت با قراردادهای استعماری و اجرای خلع ید، به استقلال اقتصادی ایران کمک کرد. کتاب‌هایش منابع معتبر برای پژوهش نهضت ملی و کودتا هستند. انتقادها شامل اختلاف با مصدق و نقش مبهم در کودتا است؛ برخی او را فرصت‌طلب می‌دانند. اما سهم او در آگاهی عمومی از استعمار نفتی و اسناد تاریخی غیرقابل انکار است. مکی نماد ملی‌گرایی ضداستعماری و تاریخ‌نگاری مستقل باقی ماند.<ref name="gasiorowski" /><ref name="mossadeghcom" /><ref name="britannica-mosaddegh" />
==منابع==
"Hossein Makki." Wikipedia English. https://en.wikipedia.org/wiki/Hossein_Makki Biography and National Front figures. MohammadMossadegh.com. https://www.mohammadmossadegh.com/ Gasiorowski, Mark J. ''Mohammad Mosaddeq and the 1953 Coup in Iran''. Syracuse University Press, ۲۰۰۴. "Mohammad Mosaddegh." Encyclopædia Britannica. https://www.britannica.com/biography/Mohammad-Mosaddegh
==پانویس==
{{پانویس}}