نمایش مبدأ برای سیاست موازنه منفی

[[پرونده:سیاست-موازنه-منفی.docxدکتر-مصدق.jpg|جایگزین=سیاست موزانه منفی دکتر مصدق|بندانگشتی|سیاست موزانه منفی دکتر مصدق]]
'''سیاست موازنه منفی'''، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اصول سیاست خارجی دکتر محمد مصدق، بازتابی از استقلال‌طلبی و اراده برای حفظ تمامیت ارضی ایران است. این سیاست در واکنش به تاریخ طولانی مداخلات خارجی در امور ایران و سوءاستفاده قدرت‌های بزرگ از منابع ملی کشور طراحی شد. در این تحقیق به سابقه شکل‌گیری این سیاست، تأثیرات آن بر ایران، خاورمیانه و سیاست جهانی، و نیز اهمیت آن به‌عنوان یک راهبرد وطن‌پرستانه پرداخته می‌شود. سیاست موازنه منفی اولین بار توسط دکتر محمد مصدق پس از درخواست امتیاز نفت شمال از سوی شوروی ارائه شد. این سیاست هدفی جز طرد سلطه و تامین حاکمیت ملی ندارد. این سیاست و عدم واگذاری امتیاز به شووری زمینه ساز ملی شدن نفت در ایران شد. ملی شدن نفت در دورانی بود که رقابت‌های نفتی میان شرکت‌های خارجی برای دریافت سهم بیشتر از منابع نفتی ایران صورت گرفت. با توسل به سیاست موازنه منفی، ملی شدن محقق شد و حاکمیت برمنابع ملی حفظ شد. ملی‌سازی صنعت نفت در سال ۱۹۵۱ میلادی، بزرگ‌ترین اقدام مصدق در چارچوب سیاست موازنه منفی بود. در آن زمان، بریتانیا از طریق شرکت نفت ایران و انگلیس (AIOC)، کنترل منابع نفتی ایران را در دست داشت. مصدق، با تکیه بر این سیاست، امتیازات بریتانیا را لغو کرد و صنعت نفت ایران را ملی اعلام نمود. سیاست موازنه منفی دکتر مصدق، تأثیرات عمیقی بر سیاست منطقه‌ای داشت: الهام‌بخشی به جنبش‌های استقلال‌طلبانه: ملی‌سازی نفت ایران نمونه‌ای از مبارزه موفقیت‌آمیز با سلطه خارجی بود. کشورهای عربی مانند مصر، با سیاست‌های مشابه، اقدام به ملی‌سازی کانال سوئز کردند. کاهش نفوذ قدرت‌های استعماری: اقدام ایران موجب کاهش تدریجی نفوذ بریتانیا در خاورمیانه شد. تغییر در نظم ژئوپلیتیکی منطقه: ایران به‌عنوان کشوری مستقل، الگوی جدیدی از سیاست خارجی در خاورمیانه ارائه داد که بر عدم وابستگی به قدرت‌های بزرگ استوار بود.

== سیاست موازنه منفی ==
'''سیاست موازنه منفی'''، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اصول سیاست خارجی دکتر محمد مصدق، بازتابی از استقلال‌طلبی و اراده برای حفظ تمامیت ارضی ایران است. این سیاست در واکنش به تاریخ طولانی مداخلات 
[[پرونده:Mohammad Mosaddegh portrait.jpg|جایگزین=دکتر محمد مصدق|بندانگشتی|دکتر محمد مصدق]]
خارجی در امور ایران و سوءاستفاده قدرت‌های بزرگ از منابع ملی کشور طراحی شد. در این تحقیق به سابقه شکل‌گیری این سیاست، تأثیرات آن بر ایران، خاورمیانه و سیاست جهانی، و نیز اهمیت آن به‌عنوان یک راهبرد وطن‌پرستانه پرداخته می‌شود.

== سابقه امر ==
سیاست موازنه منفی در بستر یک تاریخ طولانی از نفوذ و دخالت قدرت‌های خارجی در ایران شکل گرفت. در دوره قاجار و پهلوی، ایران به‌واسطه قراردادهایی چون ''قرارداد ۱۹۰۷'' و ''قرارداد ۱۹۱۹'' عملاً به عرصه رقابت و نفوذ بریتانیا و روسیه تبدیل شده بود.

مصدق، به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین چهره‌های سیاسی ایران در دوران پهلوی اول و دوم، به این نتیجه رسید که راه رهایی ایران از دخالت‌های خارجی، اتخاذ سیاستی است که نه وابستگی به شرق (اتحاد جماهیر شوروی) و نه به غرب (بریتانیا و آمریکا) داشته باشد. سیاست موازنه منفی بر پایه عدم اعطای امتیاز به هیچ قدرت خارجی و در عین حال تکیه بر توان داخلی برای توسعه و پیشرفت استوار بود.

سیاست موازنه منفی اولین بار توسط دکتر محمد مصدق پس از درخواست امتیاز نفت شمال از سوی شوروی ارائه شد. این سیاست هدفی جز طرد سلطه و تامین حاکمیت ملی ندارد. این سیاست و عدم واگذاری امتیاز به شووری زمینه ساز ملی شدن نفت در ایران شد. ملی شدن نفت در دورانی بود که رقابت‌های نفتی میان شرکت‌های خارجی برای دریافت سهم بیشتر از منابع نفتی ایران صورت گرفت. با توسل به سیاست موازنه منفی، ملی شدن محقق شد و حاکمیت برمنابع ملی حفظ شد.<ref>[https://elmnet.ir/doc/1847488-61202 چرخش در سیاست خارجی ایران سایت علم نت]</ref>

== نقش سیاست موازنه منفی در ملی شدن صنعت نفت ایران ==


سیاست موازنه منفی در ایران رویکرد تازه ای در برخورد با زیاده خواهی های قدرت های خارجی بود. موفقیت آن سیاست در عدم واگذاری امتیاز به شوروی و مکلف نمودن دولت در عدم واگذاری امتیازی به دول دیگر باعث شد در دورانی که رقابت های نفتی میان شرکت های خارجی برای دریافت سهم بیشتر صورت گرفته بود، ناکام گذارد. به مرور با ادامه فعالیت این جریان شکل گرفته، خواست نمایندگان مجلس مبنی بر احقاق حقوق تضییع شده در میزان سود دریافتی شرکت نفت ایران و انگلیس موجب شد تا تلاش برای ملی شدن صنعت نفت در راستای چنین سیاستی در دستور کار قرار گیرد. ملی شدن صنعت نفت و انتخاب مصدق به نخست وزیری راه را برای اتخاذ این سیاست هموارتر نمود. لذا از اردیبهشت ۱۳۳۰ تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ شمسی، به مدت ۲۷ ماه سیاست موازنه منفی در سیاست داخلی و خارجی کشور به اجرا در آمد و شرایطی را به وجود آورد که نتایج خاص خود را داشت. این پژوهش با رویکردی توصیفی-تحلیلی، درصدد بازنمایی تأثیر شکل گیری سیاست موازنه منفی بر تحولات داخلی و نتایج آن در روابط خارجی می باشد. یافته های پژوهش نشان می دهد که سیاست موازنه منفی، به مرور به نوعی رفتار سیاسی و مقاومت در تقابل با جریان خارجی تبدیل گردید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/386912/%D9%85%D8%B5%D8%AF%D9%82-%D9%86%D9%81%D8%AA-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA-%D9%85%D9%88%D8%A7%D8%B2%D9%86%D9%87-%D9%85%D9%86%D9%81%DB%8C مصدق، نفت و سیاست موازنه منفی سایت پایگاه ما]</ref>

=== اصول سیاست موازنه منفی ===
1.    '''عدم وابستگی به قدرت‌های خارجی:''' این اصل بر رد هرگونه مداخله خارجی در امور ایران تأکید داشت و بر حفظ استقلال کشور استوار بود.

2.    '''رد اعطای امتیازات:''' مصدق قاطعانه با اعطای امتیازات اقتصادی، به‌ویژه در حوزه نفت، به کشورهای دیگر مخالفت می‌کرد.

3.    '''تکیه بر ملی‌گرایی:''' مصدق به این باور بود که استقلال اقتصادی و سیاسی، پیش‌شرط توسعه ملی است.
[[پرونده:Petrochemical Complexes in Asaluyeh (8).jpg|جایگزین=ملی شدن صنعت نفت ایران|بندانگشتی|ملی شدن صنعت نفت ایران]]
4.    '''تعادل در روابط بین‌المللی:''' این سیاست تلاش داشت تا ایران را از بازیچه قدرت‌های بزرگ در جنگ سرد خارج کند.

== ملی‌سازی صنعت نفت: نقطه عطف سیاست موازنه منفی ==
ملی‌سازی صنعت نفت در سال ۱۹۵۱ میلادی، بزرگ‌ترین اقدام مصدق در چارچوب سیاست موازنه منفی بود. در آن زمان، بریتانیا از طریق شرکت نفت ایران و انگلیس (AIOC)، کنترل منابع نفتی ایران را در دست داشت. مصدق، با تکیه بر این سیاست، امتیازات بریتانیا را لغو کرد و صنعت نفت ایران را ملی اعلام نمود.


این اقدام نه‌تنها جایگاه ایران را به‌عنوان کشوری مستقل در جهان تثبیت کرد، بلکه الهام‌بخش بسیاری از ملت‌های تحت استعمار شد. کشورهای خاورمیانه و آفریقا که تحت سلطه قدرت‌های استعماری بودند، این اقدام را به‌عنوان الگویی برای مبارزه با استعمار تلقی کردند.

== تأثیرات سیاست موازنه منفی در خاورمیانه ==
سیاست موازنه منفی دکتر مصدق، تأثیرات عمیقی بر سیاست منطقه‌ای داشت:


الهام‌بخشی به جنبش‌های استقلال‌طلبانه: ملی‌سازی نفت ایران نمونه‌ای از مبارزه موفقیت‌آمیز با سلطه خارجی بود. کشورهای عربی مانند مصر، با سیاست‌های مشابه، اقدام به ملی‌سازی کانال سوئز کردند.

کاهش نفوذ قدرت‌های استعماری: اقدام ایران موجب کاهش تدریجی نفوذ بریتانیا در خاورمیانه شد.

تغییر در نظم ژئوپلیتیکی منطقه: ایران به‌عنوان کشوری مستقل، الگوی جدیدی از سیاست خارجی در خاورمیانه ارائه داد که بر عدم وابستگی به قدرت‌های بزرگ استوار بود.<ref>[http://pajoohe.ir/Product.aspx?ProductID=30052 موازنه منفی ـ سایت پژوهش]</ref>

== تأثیرات سیاست موازنه منفی در سیاست جهانی ==
تقویت جنبش‌های ضد استعماری: اقدام ایران برای ملی‌سازی نفت و پیگیری سیاست موازنه منفی، الگویی برای کشورهای مستعمره و نیمه‌مستعمره در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین بود.

تضعیف سیاست‌های امپریالیستی: این سیاست نشان داد که کشورهای کوچک‌تر نیز می‌توانند با قدرت‌های بزرگ مقابله کنند.

تقویت سازمان ملل: ایران در چارچوب سیاست موازنه منفی، به سازمان ملل متوسل شد تا مسئله نفت را از طریق دیپلماسی حل‌وفصل کند.

== چالش‌ها و پیامدهای سیاست موازنه منفی ==
اگرچه سیاست موازنه منفی به‌عنوان یک راهبرد اصولی در سیاست خارجی ایران محسوب می‌شد، اما با چالش‌هایی نیز همراه بود:
[[پرونده:Iranian Oil Nationalization Rally.jpg|جایگزین=راهپیمایی مردم در پشتیبانی از ملی شدن صنعت نفت در تهران|بندانگشتی|راهپیمایی مردم در پشتیبانی از ملی شدن صنعت نفت در تهران]]



کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲: این سیاست، منافع بریتانیا و آمریکا را به چالش کشید و منجر به کودتای نظامی علیه مصدق شد.

تحریم‌های اقتصادی: ایران با تحریم‌های اقتصادی شدید از سوی قدرت‌های غربی مواجه شد که بر اقتصاد کشور تأثیر گذاشت.

مداخله خارجی در سیاست داخلی ایران: موازنه منفی، دخالت مستقیم قدرت‌های بزرگ در سیاست داخلی ایران را برانگیخت.

=== اهمیت سیاست موازنه منفی به‌عنوان سیاستی وطن‌پرستانه ===
حفظ استقلال ملی: این سیاست، ایران را از دایره نفوذ قدرت‌های استعماری خارج کرد.

پاسداری از منافع ملی: با رد امتیازات خارجی، منابع ملی ایران برای استفاده نسل‌های آینده حفظ شد.

تقویت اعتمادبه‌نفس ملی: سیاست موازنه منفی نشان داد که ایران توانایی ایستادگی در برابر قدرت‌های بزرگ را دارد.

تثبیت عدالت اقتصادی: با ملی‌سازی نفت، درآمدهای این صنعت برای توسعه داخلی به کار گرفته شد.<ref>[http://pajoohe.ir/Product.aspx?ProductID=30052 اعمال سیاست‌های موازنه منفی ـ مجله ویستا]</ref>

== تاثیر سیاسیت موازنه منفی بر بلوک‌بندی جهانی ==
سیاست موازنه منفی، هرچند ریشه در تجربیات و شرایط خاص ایران داشت، اما به طور کلی توانست بخشی از یک روند جهانی در میان ملت‌هایی باشد که به دنبال استقلال سیاسی و اقتصادی هستند. کشورهای دیگر نیز با الهام از اصول مشابه، تلاش کردند مسیرهای مستقلی را دنبال کنند، اگرچه موفقیت و نتایج این سیاست‌ها به شرایط داخلی و بین‌المللی هر کشور بستگی داشته است.


سیاست موازنه منفی، که توسط دکتر محمد مصدق در ایران مطرح شد، یک استراتژی منحصر به فرد بود که تاثیر خود را بر بلوک‌بندی جهانی نیز داشت. نمونه‌های مشابهی وجود دارد که برخی کشورهای دیگر نیز تلاش کرده‌اند با تکیه بر استقلال سیاسی و اقتصادی، از وابستگی به قدرت‌های خارجی اجتناب کنند. این سیاست‌ها در برخی مناطق جهان، به ویژه در کشورهای در حال توسعه، با مفاهیم و اسامی مختلف، پیاده شده‌اند. در ادامه به برخی از کشورها و نمونه‌های مشابه اشاره می‌کنیم:

=== ۱. هند: سیاست عدم تعهد ===
تعریف: پس از استقلال هند در سال ۱۹۴۷، جواهر لعل نهرو و رهبران دیگر این کشور به دنبال سیاستی بودند که هند را از وابستگی به بلوک غرب (به رهبری آمریکا) یا بلوک شرق (به رهبری شوروی) در دوران جنگ سرد دور نگه دارد.

تاثیر: این سیاست به هند اجازه داد که هم روابط اقتصادی و هم دیپلماتیک خود را به صورت مستقل مدیریت کند و در عین حال به عنوان یکی از بنیان‌گذاران جنبش غیرمتعهدها، به سایر کشورهای در حال توسعه نیز کمک کند تا در مسیر استقلال باقی بمانند.

=== ۲. یوگسلاوی: تیتو و جنبش غیرمتعهدها ===
تعریف: مارشال تیتو، رهبر یوگسلاوی، سیاستی مشابه موازنه منفی را دنبال کرد. او روابط خود را با غرب و شرق حفظ کرد اما هیچ‌گاه به طور کامل وابسته به یکی از دو بلوک نشد.

نتیجه: این سیاست به یوگسلاوی اجازه داد که در دوران جنگ سرد از مداخلات مستقیم قدرت‌های خارجی مصون بماند.

=== ۳. چین: سیاست‌های اولیه استقلال‌طلبانه ===
تعریف: در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، چین تلاش کرد با شعارهایی مانند "خودکفایی" و "استقلال" سیاستی اتخاذ کند که این کشور را از نفوذ قدرت‌های بزرگ دور نگه دارد. هرچند این سیاست بعدها تغییر کرد، اما در ابتدا شباهت زیادی به موازنه منفی داشت.

اثر: چین توانست از دخالت مستقیم قدرت‌های خارجی در امور داخلی خود جلوگیری کند و روابط خود را به صورت استراتژیک مدیریت نماید.

=== ۴. کشورهای آمریکای لاتین ===
بسیاری از کشورهای این منطقه نیز در قرن بیستم، سیاست‌های مشابهی را دنبال کردند تا از تسلط ایالات متحده بر سیاست‌های داخلی و اقتصادی‌شان جلوگیری کنند.

مثال: سیاست‌های استقلال‌طلبانه در کوبا پس از انقلاب ۱۹۵۹ و همچنین تلاش‌های شیلی در دوران سالوادور آلنده، مشابهاتی با موازنه منفی داشتند.<ref>[https://www.zeitoons.com/110833 میراث مصدق: شهروندی ملی و موازنه منفی]</ref>

== منابع ==
<references />