کاربر:Hamidreza۴/صفحه تمرین
استان فارس
گهواره تمدن ایران
────────────────────────────────────────────────────────────
مقدمه و کلیات
⬛ مرکز استان: شیراز
⬛ مساحت: ۱۲۲,۶۰۸ کیلومتر مربع (چهارمین استان بزرگ ایران)
⬛ جمعیت: حدود ۵,۰۵۴,۷۰۰ نفر (برآورد ۱۴۰۰ — چهارمین استان پرجمعیت)
⬛ تعداد شهرستان: ۳۷ شهرستان
⬛ زبان اصلی: فارسی (گویش شیرازی و گویشهای لری، ترکی قشقایی)
⬛ ارتفاع مرکز استان: حدود ۱,۴۸۶ متر از سطح دریا
استان فارس، واقع در جنوب ایران، گهواره تمدن ایرانی و خاستگاه امپراتوری هخامنشی است. نام «پارس» که ریشه نامهای «پرشیا» و «فارسی» است، از همین سرزمین برگرفته شده. این استان با داشتن تختجمشید، پاسارگاد و دهها اثر تاریخی دیگر، گنجینهای بیهمتا از تمدن بشری را در خود جای داده است.
شیراز، مرکز استان فارس، پنجمین شهر پرجمعیت ایران و شهر شعر و ادب فارسی است. آرامگاه حافظ و سعدی، دو بزرگترین شاعران زبان فارسی، در این شهر قرار دارد. شیراز در دوران زندیه (۱۷۵۰-۱۷۹۴ میلادی) پایتخت ایران بود.
جغرافیا و اقلیم
استان فارس تقریباً در بخش جنوبمرکزی ایران واقع شده و ۷.۴ درصد مساحت کشور را تشکیل میدهد. از شمال به استان اصفهان، از شمالغرب به استان کهگیلویه و بویراحمد، از غرب و جنوبغرب به استان بوشهر، از شرق به استان کرمان، از جنوبشرق به استان هرمزگان و از شمالشرق به استان یزد محدود است.
حدود ۷۰ درصد از وسعت استان فارس را مناطق کوهستانی تشکیل میدهد که بخشی از رشتهکوههای زاگرس هستند. این کوهها جهت شمالغربی-جنوبشرقی دارند و دشتها و درههای حاصلخیز متعددی را بین خود جای دادهاند. بلندترین نقطه استان، قله دنا با ارتفاع ۴,۴۰۹ متر است.
اقلیم استان فارس به دو بخش اصلی تقسیم میشود: گرمسیر (مناطق جنوبی و کمارتفاع با اقلیم گرم) و سردسیر (مناطق شمالی و مرتفع با اقلیم سرد). دشتها و فلاتهای سردسیر مراکز اصلی کشاورزی هستند و توسط رودخانه کُر و دیگر رودخانهها آبیاری میشوند.
رودخانه کُر مهمترین رودخانه استان است که از ارتفاعات شمالغربی سرچشمه میگیرد و به دریاچه بختگان میریزد. دریاچههای بختگان، طشک و مهارلو از مهمترین دریاچههای استان هستند. آبشار مارگون با ارتفاع حدود ۷۰ متر یکی از زیباترین آبشارهای ایران است.
تاریخ
فارس خاستگاه تمدن ایرانی و محل تولد نخستین امپراتوری جهانی تاریخ، یعنی امپراتوری هخامنشی است. کوروش بزرگ در سال ۵۵۰ پیش از میلاد امپراتوری هخامنشی را بنیان نهاد و پایتخت خود را در پاسارگاد قرار داد. منشور حقوق بشر کوروش، نخستین سند حقوق بشری جهان، گواه اندیشههای متعالی این پادشاه است.
داریوش اول در اواخر قرن ششم پیش از میلاد (حدود ۵۱۸ پ.م.) ساخت تختجمشید (پرسپولیس) را آغاز کرد. تختجمشید مرکز تشریفاتی امپراتوری هخامنشی بود و در جشنهای نوروز، نمایندگان ۲۳ ملت تابعه هدایای خود را به شاهنشاه تقدیم میکردند. نقشبرجستههای تختجمشید نمایانگر تنوع فرهنگی و قومی امپراتوری هخامنشی هستند.
اسکندر مقدونی در سال ۳۳۰ پیش از میلاد تختجمشید را به آتش کشید. پس از آن، فارس بخشی از امپراتوری سلوکی شد. در دوران اشکانی (۲۴۷ پ.م. تا ۲۲۴ م.)، فارس خودمختاری نسبی داشت. امپراتوری ساسانی (۲۲۴-۶۵۱ میلادی) دوباره از فارس برخاست و اردشیر بابکان پایتخت خود را در استخر (نزدیک تختجمشید) قرار داد.
پس از ورود اسلام، فارس نقش مهمی در شکلگیری فرهنگ ایرانی-اسلامی ایفا کرد. شیراز در قرنهای ۴ تا ۸ هجری مرکز ادب و عرفان فارسی بود و شاعرانی چون حافظ (۷۲۶-۷۹۲ هجری)، سعدی (۶۰۶-۶۹۰ هجری) و ملاصدرا (۹۷۹-۱۰۵۰ هجری) از این سرزمین برخاستند.
در قرن ۱۸ میلادی، کریمخان زند شیراز را به پایتختی برگزید (۱۷۵۰-۱۷۷۹) و شهر را با بناهای زیبا آراست. ارگ کریمخان، بازار وکیل و حمام وکیل از یادگارهای این دوران هستند.
اقتصاد و منابع
اقتصاد استان فارس بر پایه کشاورزی، دامداری، صنایع پتروشیمی و گردشگری استوار است. فارس یکی از مهمترین قطبهای کشاورزی ایران است و بیشترین جنگلهای کشور را در خود جای داده.
محصولات کشاورزی مهم:
● انجیر: فارس قطب تولید انجیر ایران و یکی از بزرگترین تولیدکنندگان جهان
● مرکبات: لیمو، پرتقال و نارنگی در مناطق جنوبی
● خرما: بهویژه در شهرستانهای جنوبی مانند لارستان و لامرد
● گندم، جو و برنج
● انگور، بادام و گردو
● گل محمدی و گلابگیری: بهویژه در منطقه میمند
در بخش صنعت، پالایشگاههای نفت شیراز، صنایع پتروشیمی، نیروگاهها و شهرکهای صنعتی متعدد فعال هستند. صنایع دستی فارس شامل قالیبافی (فرشهای قشقایی)، خاتمکاری، سفالگری و نقرهکاری شهرت جهانی دارند.
گردشگری یکی از ظرفیتهای بالقوه عظیم فارس است. با وجود تختجمشید، پاسارگاد و دهها اثر تاریخی، این استان سالانه میلیونها گردشگر داخلی و خارجی را جذب میکند.
فرهنگ، آداب و رسوم
فارس سرزمین تنوع قومی و فرهنگی است. فارسها، لُرها، ترکهای قشقایی، عربها و بختیاریها از اقوام اصلی استان هستند. زبانهای فارسی (با گویش شیرازی)، ترکی قشقایی و لری رایجترین زبانها هستند.
ایل قشقایی یکی از بزرگترین و معروفترین ایلات کوچنشین ایران است که هر ساله مسیر ییلاق و قشلاق خود را بین مناطق سردسیر و گرمسیر فارس طی میکنند. فرشهای قشقایی با نقشههای هندسی و رنگهای زنده از معروفترین فرشهای عشایری جهان هستند.
غذاهای محلی فارس بسیار متنوعاند:
● کلمپلو شیرازی: پلو با کلم و گوشت
● آش سبزی شیرازی
● فالوده شیرازی: دسر سنتی از نشاسته و گلاب
● ماست موسیر: ماست با موسیر وحشی
● سالاد شیرازی: سالاد مشهور با خیار، گوجه و پیاز
● کشک بادمجان
جشنها و مراسم خاص فارس شامل جشن نوروز در تختجمشید (که هزاران نفر برای تماشای طلوع خورشید گرد میآیند)، جشن قشقاییها، مراسم عزاداری محرم و جشنهای محلی مختلف است.
جاذبههای گردشگری
فارس دو اثر ثبتشده در فهرست میراث جهانی یونسکو دارد:
۱. تختجمشید (پرسپولیس) — ثبت ۱۹۷۹: بنیانگذاشتهشده توسط داریوش اول در ۵۱۸ پیش از میلاد، پایتخت تشریفاتی امپراتوری هخامنشی. با ویرانههای باشکوه آپادانا، تالار صد ستون، دروازه ملل و نقشبرجستههای بینظیر، یکی از بزرگترین مکانهای باستانشناسی جهان.
۲. پاسارگاد — ثبت ۲۰۰۴: نخستین پایتخت هخامنشی و محل آرامگاه کوروش بزرگ. ساده و باشکوه، این بنا الهامبخش معماران بسیاری در طول تاریخ بوده است.
دیگر جاذبهها:
● ارگ کریمخان: قلعهای شکوهمند در قلب شیراز
● باغ ارم: یکی از زیباترین باغهای ایرانی با سرو ناز معروف
● حافظیه: آرامگاه حافظ شیرازی در باغی دلنشین
● سعدیه: آرامگاه سعدی شیرازی
● نقش رستم: مقابر صخرهای چهار پادشاه هخامنشی
● نقش رجب: نقشبرجستههای ساسانی
● بیشاپور: شهر باستانی ساسانی
● مسجد نصیرالملک (مسجد صورتی): معروف به نورهای رنگین شیشههای رنگی
● بازار وکیل و حمام وکیل: از دوران زندیه
● دریاچه مهارلو: دریاچه صورتیرنگ نزدیک شیراز
مبارزات و مقاومت مردمی
استان فارس و شهر شیراز همواره یکی از سنگرهای مبارزه سازمان مجاهدین خلق ایران و مردم علیه رژیم آخوندی بودهاند. از قهرمانان مقاومت مسلحانه تا شهدای قیامهای اخیر، مردم فارس بهای سنگینی برای آزادی پرداختهاند.
اللهقلیخان جهانگیری و یارانش:
اللهقلیخان جهانگیری (متولد ۱۳۲۷ در دیزجان سمیرم، استان فارس) یکی از برجستهترین چهرههای مقاومت مسلحانه در جنوب ایران بود. وی در دانشگاه اصفهان با سازمان مجاهدین خلق آشنا شد و ۸ سال (۱۳۴۸-۱۳۵۷) در زندانهای اصفهان، شیراز و اهواز زندانی بود. اللهقلیخان بنیانگذار و رهبر هستههای مسلح قیام در بین ایلات قشقایی بود و طرح گستردهای برای قیام مسلحانه ریخت. پس از آزادی در قیام ۵۷، بیدرنگ به میان مردم بازگشت و گروه خود را دوباره سازماندهی کرد. اللهقلیخان و یارانش در کنار مجاهدین همگام با مقاومت سراسری مردم ایران به نبرد علیه رژیم خمینی ادامه دادند و در درگیری با نیروهای رژیم به شهادت رسیدند.
برادران ساجدیان — مجاهدان شیرازی:
جلال ساجدیان، مجاهد ۲۳ ساله شیرازی که از محلات محروم شیراز برخاسته بود، در اوایل بهمن ۱۳۶۰ در خیابانهای شیراز دستگیر شد و پس از شکنجههای طاقتفرسا، در سحرگاه ۱۰ آبان ۱۳۶۱ به جوخه تیرباران سپرده شد. برادرش محمد ساجدیان نیز از شهدای سرفراز مجاهدین خلق است که در اسفند ۱۳۶۲ توسط رژیم به شهادت رسید.
کشتار ۶۷ و زندان عادلآباد شیراز:
در تابستان ۱۳۶۷ (۱۹۸۸)، زندان عادلآباد شیراز یکی از مراکز قتلعام زندانیان سیاسی بود. صدها زندانی مجاهد خلق و مبارز سیاسی در کمیسیونهای مرگ به فتوای خمینی اعدام شدند. این جنایت که سازمان ملل متحد آن را «جنایت علیه بشریت» خوانده، هرگز مورد بازرسی مستقل قرار نگرفته و مسئولان آن مجازات نشدهاند.
اعدام نوید افکاری — قهرمان کشتی ایران (۱۳۹۹):
در شهریور ۱۳۹۹ (سپتامبر ۲۰۲۰)، نوید افکاری، قهرمان کشتی استان فارس، به اتهام مشارکت در اعتراضات مرداد ۱۳۹۷ در شیراز اعدام شد. افکاری تحت شکنجه وادار به اعتراف شده بود. اعدام او موجی از انزجار جهانی برانگیخت و بسیاری از ورزشکاران و سازمانهای بینالمللی اعدام او را محکوم کردند. دیدهبان حقوق بشر اعلام کرد که اعتراف او «تحت شکنجه» به دست آمده بود.
اعدام علنی ایمان سبزیکار (۱۴۰۱):
در تیرماه ۱۴۰۱ (ژوئیه ۲۰۲۲)، رژیم زندانی سیاسی ایمان سبزیکار را در ملأعام در جنوب شیراز به دار آویخت. این نخستین اعدام علنی پس از دو سال بود و با هدف ارعاب مردم و سرکوب اعتراضات اجتماعی در حال گسترش انجام شد.
قیام ۱۴۰۱ — زن، زندگی، آزادی:
شیراز یکی از داغترین کانونهای قیام سراسری «زن، زندگی، آزادی» در شهریور ۱۴۰۱ (سپتامبر ۲۰۲۲) بود. جوانان شیرازی با شجاعت در خیابانها، دانشگاهها و محلهها به پا خاستند. زنان و دختران با برداشتن حجاب اجباری و سر دادن شعار «زن، زندگی، آزادی» نماد مقاومت شدند. نیروهای امنیتی با خشونت شدید به معترضان حمله کردند و دهها نفر کشته و صدها نفر بازداشت شدند.
واحدهای مقاومت سازمان مجاهدین خلق:
واحدهای مقاومت سازمان مجاهدین خلق ایران در شیراز و شهرستانهای استان فارس، در سالهای اخیر فعالیتهای ضد رژیمی متعددی از جمله نصب شعارها و تصاویر رهبران مقاومت از جمله مسعود و مریم رجوی، پخش اعلامیهها و آگاهیرسانی در مورد جنایات رژیم انجام دادهاند.