کاربر:Khosro/صفحه تمرین عطار نیشابوری: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
 
(۱۵ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
عطار نیشابوری ، با نام اصلی، فریدالدین ابوحامد محمد بن ابوبکر ابراهیم بن اسحاق عطار نیشابوری، زاده‌ی ۵۴۰ هجری قمری – کدکن نیشابور، عارف و شاعر شهیر ایرانی در اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری قمری است. عطار نیشابوری به شغل عطاری و طبابت مشغول بوده است. او پس از این‌که انقلاب روحی در وی پدید آمد؛ دست از کسب و کار کشید و به خدمت شیخ‌الشیوخ عارف رکن‌الدین رفت؛ و به ریاضت و مجاهدت با نفس مشغول شد. عطار نیشابوری سفرهای زیادی کرد؛ و در این سفرها بسیاری از مشایخ و بزرگان زمان خود را زیارت کرد. در یکی از این سفرها به خدمت مجدالدین بغدادی رسید. از عطار  نیشابوری آثاری به‌جا مانده است که شامل دیوان اشعار و مثنویات است. معروف‌ترین مثنویات وی منطق‌الطیر است. تذکرة‌الاولیاء معروف‌ترین کتاب نثر عطار نیشابوری است. وی در سال ۶۱۸ هجری قمری، به‌هنگام حمله‌ی مغولان در شادیاخ نیشابور، به قتل رسید. از تاریخ تولد و مرگ او روایت‌های مختلفی نقل شده است.
{{جعبه اطلاعات شاعر و نویسنده
| نام                    = فریدالدین عطار نیشابوری
| تصویر                  = عطار2.JPG
| توضیح تصویر            =
| نام اصلی              = فریدالدین ابوحامد محمد بن ابوبکر ابراهیم بن اسحاق عطار نیشابوری
| زمینه فعالیت          = شاعر، عارف
| ملیت                  = ایرانی
| تاریخ تولد            = ۵۴۰ هجری قمری
| محل تولد              = نیشابور - کدکن
| والدین                =
| تاریخ مرگ              = ۶۱۸ هجری قمری
| محل مرگ                = نیشابور
| | محل زندگی            = نیشابور
| مختصات محل زندگی      =
| مدفن                  = نیشابور
|در زمان حکومت          =
|اتفاقات مهم            = حمله‌ی مغول به ایران
| نام دیگر              =
|القاب                  =
|بنیانگذار              =
| پیشه                  =
| سال‌های نویسندگی        =
|سبک نوشتاری            =
|کتاب‌ها                  = اسرارنامه، الهی نامه، منطق‌الطیر، مصیبت‌نامه، مختارنامه، تذکرةالاولیاء، دیوان اشعار…
|مقاله‌ها                =
|نمایشنامه‌ها            =
|فیلم‌نامه‌ها              =
|دیوان اشعار            = دیوان عطار نیشابوری
|تخلص                    = عطار
|فیلم (های) ساخته بر اساس اثر(ها)=
| همسر                  =
| شریک زندگی            =
| فرزندان                =
|تحصیلات                  =
|دانشگاه                =
|حوزه                    =
|شاگرد                  =
|استاد                  =
|علت شهرت                = آثار و اشعار عرفانی
| تأثیرگذاشته بر        =
| تأثیرپذیرفته از        =
| وب‌گاه                  =
| جوایز                  =
|گفتاورد                =
|امضا                    =
}}
'''عطار نیشابوری''' ، با نام اصلی، فریدالدین ابوحامد محمدبن ابوبکر ابراهیم بن اسحاق عطار نیشابوری، زاده‌ی ۵۴۰ هجری قمری – کدکن نیشابور، عارف و شاعر شهیر ایرانی در اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری قمری است. عطار نیشابوری به شغل عطاری و طبابت مشغول بوده است. او پس از این‌که انقلاب روحی در وی پدید آمد؛ دست از کسب و کار کشید و به خدمت شیخ‌الشیوخ عارف رکن‌الدین رفت؛ و به ریاضت و مجاهدت با نفس مشغول شد. عطار نیشابوری سفرهای زیادی کرد؛ و در این سفرها بسیاری از مشایخ و بزرگان زمان خود را زیارت کرد. در یکی از این سفرها به خدمت مجدالدین بغدادی رسید. از عطار  نیشابوری آثاری به‌جا مانده است که شامل دیوان اشعار و مثنویات است. معروف‌ترین مثنویات وی منطق‌الطیر است. تذکرةالاولیاء معروف‌ترین کتاب نثر عطار نیشابوری است. وی در سال ۶۱۸ هجری قمری، به‌هنگام حمله‌ی مغولان در شادیاخ نیشابور، به قتل رسید. از تاریخ تولد و مرگ او روایت‌های مختلفی نقل شده است.


== انقلاب روحی ==
== انقلاب روحی ==
عطار نیشابوری به شغل عطاری و طبابت مشغول بوده است تا زمانی که آن انقلاب روحی در وی پدید آمد؛ و در این مورد روایت‌های  مختلفی بیان شده که معروف‌ترین آن به نقل از عبدالرحن جامی، این است که روزی عطار نیشابوری در دکان خود مشغول به کار بود که درویشی به آن‌جا رسید و چند بار گفت چیزی برای خدا بدهید؛ و از عطار کمک خواست. ولی او به درویش چیزی نداد. درویش به او گفت: ای خواجه تو چه‌گونه می‌خواهی از دنیا بروی؟. عطار گفت: همان‌گونه که تو از دنیا می روی. درویش گفت: تو مانند من می‌توانی بمیری؟. عطار گفت: بله، درویش کاسه چوبی خود را زیر سر نهاد و با گفتن کلمه الله از دنیا برفت. عطار چون این را دید شدیداً متغیر شد و از دکان خارج شد و راه زندگی خود را برای همیشه تغییر داد. عطار نیشابوری پس از دیدن حال درویش، دست از کسب و کار کشید. «سایت پرورش افکار»
عطار نیشابوری به شغل عطاری و طبابت مشغول بوده است تا زمانی که آن انقلاب روحی در وی پدید آمد؛ و در این مورد روایت‌های مختلفی بیان شده که معروف‌ترین آن به نقل از عبدالرحن جامی، این است که روزی عطار نیشابوری در دکان خود مشغول به کار بود که درویشی به آن‌جا رسید و چند بار گفت چیزی برای خدا بدهید؛ و از عطار کمک خواست؛ ولی او به درویش چیزی نداد. درویش به او گفت: ای خواجه تو چه‌گونه می‌خواهی از دنیا بروی؟. عطار گفت: همان‌گونه که تو از دنیا می روی. درویش گفت: تو مانند من می‌توانی بمیری؟. عطار گفت: بله، درویش کاسه چوبی خود را زیر سر نهاد و با گفتن کلمه الله از دنیا برفت. عطار چون این را دید شدیداً متغیر شد و از دکان خارج شد و راه زندگی خود را برای همیشه تغییر داد. عطار نیشابوری پس از دیدن حال درویش، دست از کسب و کار کشید.<ref name=":0">[https://www.parvaresheafkar.com/biography/attar-poet/ زندگی‌نامه عطار نیشابوری - سایت پرورش افکار]</ref>


برخی می‌گویند که این سخنان به دلایلی قابل قبول نیست. نخست آن‌که عطار نیشابوری از آغاز عمر و زمان کودکی به سخن صوفیان متمایل بوده و دوست‌دار آن‌ها بوده است؛ و این مطلب را می‌توان از مقدمه تذکره الاولیاء نتیجه گرفت. دوم این‌که عطار  مصیبت نامه و الهی‌نامه را در داروخانه به نظم کشیده است؛ هم‌چنان که خودش می‌گوید:
برخی می‌گویند که این سخنان به دلایلی قابل قبول نیست. نخست آن‌که عطار نیشابوری از آغاز عمر و زمان کودکی به سخن صوفیان متمایل بوده و دوست‌دار آن‌ها بوده است؛ و این مطلب را می‌توان از مقدمه تذکرةالاولیاء نتیجه گرفت. دوم این‌که عطار  مصیبت‌نامه و الهی‌نامه را در داروخانه به نظم کشیده است؛ هم‌چنان‌که خودش می‌گوید:


مصیبت نامه کاندوه جهان است           الهی نامه کاسرار عیان است
مصیبت نامه که‌اندوه جهان است           الهی‌نامه که‌اسرار عیان است


به داروخانه کردم هر دو آغاز              چه گویم زود رُستم ز این و آن باز  
به داروخانه کردم هر دو آغاز             چه گویم زود رَستم ز این و آن باز  


این دو منظومه، یعنی الهی‌نامه و مصیبت‌نامه به اسرار معرفت و رموز طریقت آمیخته است؛ و قطعاً عطار نیشابوری به هنگام سرودن آن‌ها رسوخی در تصوف داشته و گام‌ها در سیر و سلوک عرفانی برداشته است «سایت بلاغ»
این دو منظومه، یعنی الهی‌نامه و مصیبت‌نامه به اسرار معرفت و رموز طریقت آمیخته است؛ و قطعاً عطار نیشابوری به هنگام سرودن آن‌ها رسوخی در تصوف داشته و گام‌ها در سیر و سلوک عرفانی برداشته است.<ref name=":1">[https://www.balagh.ir/content/6306 نگاهی به زندگی، آثار و اندیشه‌ی عطار نیشابوری - سایت بلاغ]</ref>


می‌توان گفت که این داستان در عطار تأثیر عمیقی داشته است.  
اما می‌توان گفت که این اتفاق در عطار تأثیر عمیقی داشته است.  


پس از این واقعه، عطار نیشابوری به خدمت شیخ الشیوخ عارف رکن الدین اکاف رفت که در آن زمان عارف مشهوری بود. عطار نیشابوری به دست رکن‌الدین اکاف توبه کرد و به ریاضت و مجاهدت با نفس مشغول شد؛ و چند سالی در خدمت این عارف بود. عطار نیشابوری سپس قسمتی از عمر خود را به رسم سالکان طریقت در سفر گذراند و از مکه تا ماوراءالنهر به مسافرت پرداخت و در این سفرها بسیاری از مشایخ و بزرگان زمان خود را زیارت کرد و در همین سفرها بود که به خدمت مجدالدین بغدادی رسید. «سایت پرورش افکار»
پس از این واقعه، عطار نیشابوری به خدمت شیخ الشیوخ عارف رکن‌الدین اکاف رفت که در آن زمان عارف مشهوری بود. عطار نیشابوری به دست رکن‌الدین اکاف توبه کرد و به ریاضت و مجاهدت با نفس مشغول شد؛ و چند سالی در خدمت این عارف بود. عطار نیشابوری سپس قسمتی از عمر خود را به رسم سالکان طریقت در سفر گذراند و از مکه تا ماوراءالنهر به مسافرت پرداخت و در این سفرها بسیاری از مشایخ و بزرگان زمان خود را زیارت کرد و در همین سفرها بود که به خدمت مجدالدین بغدادی رسید.<ref name=":0" />


== آثار عطار نیشابوری ==
== آثار عطار نیشابوری ==
در طول تاریخ آثار بسیاری به عطار نسبت داده شده‌است. به‌طوری‌که عده‌ای آثار او را به تعداد سوره‌های قرآن یعنی ۱۱۴ کتاب پنداشته‌اند. اما آثار مسلم عطار نیشابوری طبق پژوهش‌های محمدرضا شفیعی‌کدکنی و عبدالحسین زرین‌کوب شامل این کتاب‌ها است: اسرارنامه، الهی نامه، منطق‌الطیر، مصیبت‌نامه، مختارنامه، تذکرة‌الاولیاء، دیوان اشعار.
در طول تاریخ آثار بسیاری به عطار نسبت داده شده‌است. به‌طوری‌که عده‌ای آثار او را به تعداد سوره‌های قرآن یعنی ۱۱۴ کتاب پنداشته‌اند. اما آثار مسلم عطار نیشابوری طبق پژوهش‌های محمدرضا شفیعی‌کدکنی و عبدالحسین زرین‌کوب شامل این کتاب‌ها است: اسرارنامه، الهی نامه، منطق‌الطیر، مصیبت‌نامه، مختارنامه، تذکرةالاولیاء، دیوان اشعار.


عده‌ای از پژوهش‌گران معتقدند که کتاب‌های بی‌سرنامه، خسرونامه، بلبل‌نامه، پسرنامه، حیدری‌نامه، پندنامه، جوهرالذات، حلاج نامه، سیاه‌نامه، اشترنامه، لسان‌الغیب، مظهرالذات، معراج‌نامه، مفتاح الفتوح، نزهت‌نامه، وصلت‌نامه و هیلاج‌نامه، به غلط به عطار نیشابوری منصوب شده‌اند. پس از حمله‌ی مغول آثار عطار نیشابوری سوزانده شد و آثاری که از او در دست است، تنها آثاری است که قبل از حمله‌ی مغول، به سایر شهرها برده شده‌بودند. «سایت دانش‌چی»
عده‌ای از پژوهش‌گران معتقدند که کتاب‌های بی‌سرنامه، خسرونامه، بلبل‌نامه، پسرنامه، حیدری‌نامه، پندنامه، جوهرالذات، حلاج نامه، سیاه‌نامه، اشترنامه، لسان‌الغیب، مظهرالذات، معراج‌نامه، مفتاح‌الفتوح، نزهت‌نامه، وصلت‌نامه و هیلاج‌نامه، به غلط به عطار نیشابوری منصوب شده‌اند. پس از حمله‌ی مغول آثار عطار نیشابوری سوزانده شد و آثاری که از او در دست است، تنها آثاری است که قبل از حمله‌ی مغول، به سایر شهرها برده شده‌بودند.<ref name=":2">[https://www.daneshchi.ir/atare-neyshabouri/ تحقیق در مورد زندگی‌نامه عطار نیشابوری - سایت دانش‌چی]</ref>
[[پرونده:اسرارنامه.JPG|بندانگشتی|250x250پیکسل|اسرارنامه]]
عطار نشابوری در اواخر عمرش در مصیبت‌نامه به برخی از آثار خود اشاره می‌کند:


''عطار نشابوری در اواخر عمرش در خسرونامه به برخی از آثار خود اشاره می‌کند:''
{{شعر}}{{ب|مصیبت‌نامه که اندوه جهان است|الهی‌نامه که اسرار عیان است}}


مصیبت‌نامه که اندوه جهان است         الهی‌نامه که اسرار عیان است
{{ب|به‌داروخانه کردم هر دو آغاز|چه گویم زود رستم زین و آن باز}}


به‌داروخانه کردم هر دو آغاز            چه گویم زود رستم زین و آن باز
{{ب|مصیبت‌نامه زاد رهروان است |الهی‌نامه گنج خسروان است}}


مصیبت‌نامه زاد رهروان است             الهی‌نامه گنج خسروان است
{{ب|جهان معرفت اسرارنامه است|بهشت اهل دل مختارنامه است}}


جهان معرفت اسرارنامه است            بهشت اهل دل مختارنامه است
{{ب|مقامات طیور امّا چنان است|که مرغ عشق را معراج جان است}}


مقامات طیور امّا چنان است         که مرغ عشق را معراج جان است
{{ب|چو خسرونامه را طرزی عجیب است|ز طرز او که مه را نصیب است}}{{پایان شعر}}<ref name=":3">[http://www.persianpersia.com/artandculture/adetails.php?articleid=15624&parentid=1&catid=10 زندگی‌نامه و آثار عطار نیشابوری - ساین پرشین پرشیا]</ref>
 
چو خسرونامه را طرزی عجیب است       ز طرز او که مه را نصیب است«سایت پرشین پرشیا»


=== اسرارنامه ===
=== اسرارنامه ===
اسرارنامه یکی از مثنوی‌های مسلم‌ عطار نیشابوری و احتمالاً از جمله نخستین آثار وی بوده است. این اثر مشتمل است بر ۳۳۰۵ بیت در ۲۲ مقاله. سه مقاله نخستین آن به ترتیب درباره‌ی توحید و نعت رسول اکرم و فضائل خلفای راشدین است. از مقاله چهارم به بعد درباره‌ی موضوعات گوناگون تصوف است. مقاله پنجم درباره‌ی اهمیت عشق و برتری آن از خرد با این ابیات معروف آغاز شده است:
اسرارنامه یکی از مثنوی‌های مسلم عطار نیشابوری و احتمالاً از جمله نخستین آثار وی بوده است. این اثر مشتمل است بر ۳۳۰۵ بیت در ۲۲ مقاله. سه مقاله نخستین آن به ترتیب درباره‌ی توحید و نعت رسول اکرم (ص) و فضائل خلفای راشدین است. از مقاله چهارم به بعد درباره‌ی موضوعات گوناگون تصوف است. مقاله پنجم درباره‌ی اهمیت عشق و برتری آن از خرد با این ابیات معروف آغاز شده است:
[[پرونده:الهی‌نامه.JPG|بندانگشتی|250x250پیکسل|الهی‌نامه]]
دلا یک دم  رها کن آب و گل را      صلای عشق در ده اهل دل را 


دلا یک دم رها کن آب و گل را   صلای عشق در ده اهل دل را  
ز نور عشق شمع جان برافروز       زبور عشق از جانان درآموز<ref name=":2" />
 
ز نور عشق شمع جان برافروز       زبور عشق از جانان درآموز«سایت دانش‌چی»


=== الهی نامه ===
=== الهی نامه ===
الهی‌نامه سرشار از داستان‌های دل‌کش کوتاه و بلند است که همگی در بین یک داستان اصلی فوق‌العاده گنجانده شده‌اند. این کتاب مانند کتاب‌های دیگر با ستایش خداوند و نعت رسول اکرم (ص) و خلفای چهارگانه آغاز می‌شود و سپس در هشت بیت روح انسان را مورد خطاب قرار می‌دهد و برای او شش فرزند: نفس، شیطان، عقل، فقر، علم و توحید ذکر می‌کند. «سایت دانش‌چی»
الهی‌نامه سرشار از داستان‌های دل‌کش کوتاه و بلند است که همگی در بین یک داستان اصلی فوق‌العاده گنجانده شده‌اند. این کتاب مانند کتاب‌های دیگر با ستایش خداوند و نعت رسول اکرم (ص) و خلفای چهارگانه آغاز می‌شود و سپس در هشت بیت روح انسان را مورد خطاب قرار می‌دهد و برای او شش فرزند: نفس، شیطان، عقل، فقر، علم و توحید ذکر می‌کند.<ref name=":2" />


این منظورمه در واقع مجموعه ای است از قصه‌های گوناگون کوتاه و مبتنی بر گفت و شنود پدری با پسران جوان خود که بیهوده در جستجوی چیزهایی برآمده‌اند که حقیقت آن با آن‌چه عامه مردم از آن می‌فهمند تفاوت دارد. «سایت مجله تایم»
این منظورمه در واقع مجموعه ای است از قصه‌های گوناگون کوتاه و مبتنی بر گفت و شنود پدری با پسران جوان خود که بیهوده در جستجوی چیزهایی برآمده‌اند که حقیقت آن با آنچه عامه مردم از آن می‌فهمند تفاوت دارد.<ref name=":4">[https://majaletime.com/2018/07/05/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C/ زندگی‌نامه عطار نیشابوری - سایت مجله تایم]</ref>


=== منطق الطیر ===
=== منطق الطیر ===
مقامات الطیور که با نام منطق الطیر خوانده می‌شود شرح سفر مرغان است به درگاه سیمرغ. داستان شیخ صنعان طولانی‌ترین داستان این کتاب است و حدود ۴۰۸ بیت دارد و سرگذشت و عشق و دل‌دادگی پیری زاهد به نام شیخ صنعان به دختری ترسا را بیان می‌نماید. «سایت دانش‌چی»
مقامات‌الطیور که با نام منطق الطیر خوانده می‌شود، شرح سفر مرغان است به درگاه سیمرغ. داستان شیخ صنعان طولانی‌ترین داستان این کتاب است و حدود ۴۰۸ بیت دارد و سرگذشت و عشق و دل‌دادگی پیری زاهد به نام شیخ صنعان به دختری ترسا را بیان می‌نماید.<ref name=":2" />
[[پرونده:منطق-الطیر.jpg|بندانگشتی|250x250پیکسل|منطق‌الطیر]]
مثنوی منطق‌الطیر، که حدود ۴۶۰۰ بیت دارد مهم‌ترین و برجسته‌ترین مثنوی عطار نیشابوری و یکی از مشهورترین مثنوی‌های تمثیلی فارسی است. این کتاب که در واقع می‌توان آن را حماسه‌ای عرفانی نامید، عبارت است از داستان گروهی از مرغان که برای جستن و یافتن سیمرغ  که پادشاه آن‌هاست به راهنمایی هدهد به راه می‌افتند و در راه از هفت مرحله سهمگین می‌گذرند. در هر مرحله گروهی از مرغان از راه باز می‌مانند و یا به بهانه‌هایی پس می‌کشند؛ تا این که، پس از عبور از این مراحل هفت‌گانه که بی‌شباهت به هفت خان در داستان رستم نیست، سرانجام از این گروه انبوه مرغان که در جستجوی سیمرغ بودند، تنها سی‌مرغ باقی می‌مانند و چون به خود می‌نگرند در می‌یابند که آن‌چه بیرون از خود می‌جسته‌اند، سیمرغ اینک در وجود خود آن‌هاست. منظور عطار نیشابوری از مرغان، سالکان راه و از سی‌مرغ مردان خدا جویی است که پس از عبور از مراحل هفت‌گانه سلوک یعنی طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، فقر و فنا، سرانجام حقیقت را در وجود خویش کشف می‌کنند.<ref name=":4" />


مثنوی منطق‌الطیر، که حدود ۴۶۰۰ بیت دارد مهم‌ترین و برجسته‌ترین مثنوی عطار نیشابوری و یکی از مشهورترین مثنوی‌های تمثیلی فارسی است. این کتاب که در واقع می توان آن را حماسه‌ای عرفانی نامید، عبارت است از داستان گروهی از مرغان که برای جستن و یافتن سیمرغ  که پادشاه آن‌هاست به راهنمایی هدهد به راه می‌افتند و در راه از هفت مرحله سهمگین می‌گذرند. در هر مرحله گروهی از مرغان از راه باز می‌مانند و یا به بهانه‌هایی پس می‌کشند تا این که، پس از عبور از این مراحل هفت‌گانه که بی شباهت به هفت خان در داستان رستم نیست، سرانجام از این گروه انبوه مرغان که در جستجوی سیمرغ بودند، تنها سی‌مرغ باقی می‌مانند و چون به خود می‌نگرند در می‌یابند که آن‌چه بیرون از خود می‌جسته اند، سیمرغ اینک در وجود خود آن‌هاست. منظور عطار نیشابوری از مرغان، سالکان راه و از سی‌مرغ مردان خدا جویی است که پس از عبور از مراحل هفت گانه سلوک یعنی طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، فقر و فنا، سرانجام حقیقت را در وجود خویش کشف می‌کنند. «سایت مجله تایم»
این منظومه‌ی عالی و کم‌نظیر که حاکی از قدرت ابتکار و تخیل شاعر در به‌کار بردن رمزهای عرفانی و بیان مراتب سیر و سلوک و تعلیم سالکان است، از جمله شاهکارهای جاویدان زبان فارسی است. نیروی شاعر در تخیلات گوناگون، قدرت وی در بیان مطالب مختلف و تمثیلات و تحقیقات و مهارت وی در استنتاج از بحث‌ها و لطف و شوق و ذوق مبهوت کننده‌ی او در تمام موارد و در تمام مراحل، خواننده را به حیرت می‌افکند و بدین نکته اقرار می‌دهد که پرگویی عطار نیشابوری که معاصران او می‌گفته‌اند، از مقوله‌ی گفتار مکثاران (زیاده گویان) دیگر نیست که بی‌هوده گویند. این شاعر چیره‌دست توانا و این عارف و اصل دانا، حقایق فراوان را به سرعت درک می‌کرد و با زبانی که در روانی و گشادگی از عالم بالا تأییدات بی‌منتهی داشت، به نظم در می‌آورد. شاعری کردن دراین موارد برای او به منزله‌ی سخن گفتن مردی بود که به فصاحت و بلاغت خوی گرفته باشد و هر چه گوید فصیح و بلیغ باشد. وجود چنین منظومه‌ی عالی و کم‌نظیری است که ما را از قبول منظومه‌ی سست و بی‌مایه‌ای مانند مظهرالعجائب و لسان‌الغیب که منسوب به عطار است باز می‌دارد. غالب منظومه‌های عطار و همچنین دیوان قصائد او در ایران و هند به طبع رسیده و بعضی از آن‌ها مکرر چاپ شده است.<ref name=":3" />


این منظومه‌ی عالی و کم نظیر که حاکی از قدرت ابتکار و تخیل شاعر در به‌کار بردن رمزهای عرفانی و بیان مراتب سیر و سلوک و تعلیم سالکان است، از جمله شاهکارهای جاویدان زبان فارسی است. نیروی شاعر در تخیلات گوناگون، قدرت وی در بیان مطالب مختلف و تمثیلات و تحقیقات و مهارت وی در استنتاج از بحث‌ها و لطف و شوق و ذوق مبهوت کننده‌ی او در تمام موارد و در تمام مراحل، خواننده را به حیرت می‌افکند و بدین نکته اقرار می‌دهد که پرگویی عطار نیشابوری که معاصران او می‌گفته‌اند، از مقوله‌ی گفتار مکثاران (زیاده گویان) دیگر نیست که بی‌هوده گویند. این شاعر چیره دست توانا و این عارف و اصل دانا، حقایق فراوان را به سرعت درک می‌کرد و با زبانی که در روانی و گشادگی از عالم بالا تاییدات بی‌منتهی داشت، به نظم در می‌آورد. شاعری کردن دراین موارد برای او به منزله‌ی سخن گفتن مردی بود که به فصاحت و بلاغت خوی گرفته باشد و هر چه گوید فصیح و بلیغ باشد. وجود چنین منظومه‌ی عالی و کم نظیری است که ما را از قبول منظومه‌ی سست و بی مایه‌ای مانند مظهرالعجائب و لسان‌الغیب که منسوب به عطار است باز می‌دارد. غالب منظومه‌های عطار و همچنین دیوان قصائد او در ایران و هند به طبع رسیده و بعضی از آن‌ها مکرر چاپ شده است. «سایت پرشین پرشیا»
در تلقی رمزباورانه‌ی عطار نشابوری، خدا در هیئت سیمرغ ِرمزی تصویر شده است. خدا در منطق‌الطیر در کسوت پرنده‌ای بزرگ و پادشاه و فرمانروای پرندگان، تشخص نمادین می‌یابد. به بیان دیگر امر مطلق خود را به‌صورت خدا- شاه عیان می‌کند؛ و این امر شاید به سبب تعلق خاطر عطار به اندیشه‌ی هند و ایرانی و یا تلاش وی برای تداوم اندیشه‌ی ایرانشهری بوده است. به باور عطار نیشابوری جریان پدیداری خلقت، حاصل نزول سیمرغ رمزی از قاف وجود به چین مثالی است. این نزول، تعبیری از مراتب و تفاوت در مظاهر تجلیات وجود است. چنان‌که پیشینیان می‌پنداشتند، چین دورترین نقطه‌ی شرق جهان است. از سوی دیگر در جغرافیای مثالی و رمزی عرفانی، شرق، محل ظهور تجلی نور و نار الهی است. بر این اساس تجلی اسماء جمالی و جلالی خدا نیز از چین مثالی یا جانب شرقی وجود آغاز شده است. در ضمن، چین علاوه بر این مفهوم جغرافیایی، تداعی کننده‌ی مفهوم شکن نیز هست. جمع این دو مفهوم را می‌توان در این بیت زیبای حافظ دید:


در تلقی رمزباورانه‌ی عطار نشابوری، خدا در هیئت سیمرغ ِرمزی تصویر شده است. خدا در منطق الطیر در کسوت پرنده‌ای بزرگ و پادشاه و فرمانروای پرندگان، تشخص نمادین می‌یابد. به بیان دیگر امر مطلق خود را به‌صورت خدا- شاه عیان می‌کند. و این امر شاید به سبب تعلق خاطر عطار به اندیشه‌ی هند و ایرانی و یا تلاش وی برای تداوم اندیشه‌ی ایرانشهری بوده است. به باور عطار نیشابوری جریان پدیداری خلقت، حاصل نزول سیمرغ رمزی از قاف وجود به چین مثالی است. این نزول، تعبیری از مراتب و تفاوت در مظاهر تجلیات وجود است. چنان‌‌که پیشینیان می‌پنداشتند، «چین» دورترین نقطه‌ی شرق جهان است. از سوی دیگر در جغرافیای مثالی و رمزی عرفانی، شرق، محل ظهور تجلی نور و نار الهی است. بر این اساس تجلی اسماء جمالی و جلالی خدا نیز از چین مثالی یا جانب شرقی وجود آغاز شده است. در ضمن، چین علاوه بر این مفهوم جغرافیایی، تداعی کننده‌ی مفهوم شکن نیز هست. جمع این دو مفهوم را می‌توان در این بیت زیبای حافظ دید:
تا دل هرزه گرد من رفت به چین زلف او        زین سفر دراز خود عزم سفر نمی‌کند


تا دل هرزه گرد من رفت به چین زلف او        زین سفر دراز خود عزم سفر نمی‌کند
چین به معنای شکن، نسبتی با زلف دارد؛ و زلف به عقیده‌ی عطار مظهر تجلی جلالی است:


چین به معنای شکن، نسبتی با زلف دارد. و زلف به عقیده‌ی عطار مظهر تجلی جلالی است:
تجلی گه جمال و گه جلال است       رخ و زلف، آن معانی را مثال است
 
تجلی گه جمال و گه جلال است       رخ و زلف، آن معانی را مثال است


و در جای دیگر می‌گوید:
و در جای دیگر می‌گوید:


روی او چون پرتو افکند اینت روز            زلف او چون سایه انداخت اینت شب
روی او چون پرتو افکند اینت روز         زلف او چون سایه انداخت اینت شب


ویژه‌گی اصلی تجلی جمالی، لطف و قُرب است؛ و ویژه‌گی تجلی جلالی، قهر و بُعد است. لطف و قُرب در نور و وحدت ظاهر می‌شود، قهر و بُعد در کفر و کثرت و ماده. و اما مفهوم رمزی پَر و همانندی آن با فَر نیز جالب توجه است. منظور از پَر یا همان فَر، همان فروغ یا نور ایزدی است. هم‌چنین می‌توان پَر را نمادی از نرینه‌گی و چین را نمادی از مادینه‌گی تلقی کرد. و پَر انداختن سیمرغ در میان چین را رمزی از تناسل کیهانی تعبیر کرد. قرار گرفتن پَر در چین و افزوده شدن پَر به چین، واژه‌ی پرچین را نیز تداعی می‌کند، که می‌تواند رمزی از حائل نور ظلمت باشد. توجه به معنا و مفهوم رمزی و روان‌شناختی نیم شب نیز در این‌جا قابل ملاحظه است. نیم شب، به تعبیر عطار و دوش، به تعبیر حافظ، معنایی رمزی و فرا زمانی دارد. شب، نمادی از عدم تعین و بالقوگی محض است. شب رمزی از جهان در غیبت خداست، و  بدون خدا، در نظر عارف، جهان یک‌سر، غوطه‌ور در عدم و نیستی است. در عین حال شب، فضایی بی‌کران نیست. این نیستی محدود و محصور در زمین است که در نیم شب قرار دارد. بنابر این فرود سیمرغ رمزی در چین و افتادن پَری از آن، به معنای نزول یا همان قوس نزولی، از مرتبه‌ی احدیت به واحدیت و تجلی اسماء جلالی خداست. «سایت مردان پارس»
ویژگی اصلی تجلی جمالی، لطف و قُرب است؛ و ویژگی تجلی جلالی، قهر و بُعد است. لطف و قُرب در نور و وحدت ظاهر می‌شود، قهر و بُعد در کفر و کثرت و ماده؛ و اما مفهوم رمزی پَر و همانندی آن با فَر نیز جالب توجه است. منظور از پَر یا همان فَر، همان فروغ یا نور ایزدی است. هم‌چنین می‌توان پَر را نمادی از نرینه‌گی و چین را نمادی از مادینه‌گی تلقی کرد؛ و پَر انداختن سیمرغ در میان چین را رمزی از تناسل کیهانی تعبیر کرد. قرار گرفتن پَر در چین و افزوده شدن پَر به چین، واژه‌ی پرچین را نیز تداعی می‌کند، که می‌تواند رمزی از حائل نور ظلمت باشد. توجه به معنا و مفهوم رمزی و روان‌شناختی نیم‌شب نیز در این‌جا قابل ملاحظه است. نیم‌شب، به تعبیر عطار و دوش، به تعبیر حافظ، معنایی رمزی و فرا زمانی دارد. شب، نمادی از عدم تعین و بالقوگی محض است.  
[[پرونده:مصیبت‌نامه.JPG|جایگزین=مصیبت‌نامه|بندانگشتی|235x235پیکسل|مصیبت‌نامه]]
شب رمزی از جهان در غیبت خداست، و بدون خدا، در نظر عارف، جهان یک‌سر، غوطه‌ور در عدم و نیستی است. در عین حال شب، فضایی بی‌کران نیست. این نیستی محدود و محصور در زمین است که در نیم‌شب قرار دارد. بنابر این فرود سیمرغ رمزی در چین و افتادن پَری از آن، به معنای نزول یا همان قوس نزولی، از مرتبه‌ی احدیت به واحدیت و تجلی اسماء جلالی خداست.<ref name=":5">[http://persian-man.ir/senior/poets/%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C/ زندگی‌نامه عطار نیشابوری - سایت مردان پارس]</ref>


=== مصیبت‌نامه ===
=== مصیبت‌نامه ===
مصیبت‌نامه در بیان مصیبت‌ها و گرفتاری‌های روحانی سالک و مشتمل است بر حکایات جذاب و خواندنی. این اثر پس از منطق‌الطیر مهم‌ترین منظومه‌ی عطار نیشابوری است. «سایت دانش‌چی»
مصیبت‌نامه در بیان مصیبت‌ها و گرفتاری‌های روحانی سالک و مشتمل است بر حکایات جذاب و خواندنی. این اثر پس از منطق‌الطیر مهم‌ترین منظومه‌ی عطار نیشابوری است.<ref name=":2" />


در این منظومه عطار نیشابوری، خواننده را توجه می‌دهد که فریفته ظاهر نشود و از ورای لفظ و ظواهر امر، به حقیقت و معنی اشیاء پی ببرد. «سایت مجله تایم»
در این منظومه عطار نیشابوری، خواننده را توجه می‌دهد که فریفته ظاهر نشود و از ورای لفظ و ظواهر امر، به حقیقت و معنی اشیاء پی ببرد.<ref name=":4" />
[[پرونده:مختارنامه.JPG|جایگزین=مختارنامه|بندانگشتی|235x235پیکسل|مختارنامه]]


=== مختارنامه ===
=== مختارنامه ===
مختارنامه شامل مجموعه رباعیات که دارای پنجاه باب در موضوعات مختلف است. «سایت دانش‌چی»
مختارنامه شامل مجموعه رباعیات که دارای پنجاه باب در موضوعات مختلف است.<ref name=":2" />


رباعیات عطار نیشابوری گاهی با رباعیات خیام، بسیار نزدیک شده و همین امر سبب گردیده است که بسیاری از آن‌ها را بعدها به خیام نسبت دهند و در مجموعه ترانه های وی به ثبت برسانند. همین آمیزش و نزدیکی فکر و اندیشه، کار تمیز و تفکیک ترانه‌های این دو شاعر بزرگ نیشابوری را دشوار کرده است. «سایت مجله تایم»
رباعیات عطار نیشابوری گاهی با رباعیات خیام، بسیار نزدیک شده و همین امر سبب گردیده است که بسیاری از آن‌ها را بعدها به خیام نسبت دهند و در مجموعه ترانه‌های وی به ثبت برسانند. همین آمیزش و نزدیکی فکر و اندیشه، کار تمیز و تفکیک ترانه‌های این دو شاعر بزرگ نیشابوری را دشوار کرده است.<ref name=":4" />


=== تذکرةالاولیا ===
=== تذکرةالاولیا ===
عطار نیشابوری از آغاز جوانی به سرگذشت عارفان و مقامات اولیای تصوف دل‌بستگی زیادی داشته است. همین علاقه سبب شده است که او شرح حال، سرگذشت و حکایات مربوط به ۹۶ تن از اولیاء و مشایخ تصوف را در کتابی به نام تذکرة الاولیا گردآوری کند. بیش از او در کتاب کشف‌المحجوب هجویری و طبقات‌الصوفیه عبدالرحمان سُلَمی نیز چنین کاری صورت گرفته است. اگر چه این دو کتاب به علت قدیمی‌تر بودن اهمیت دارند اما تذکرة الاولیای عطار نیشابوری، نزد فارسی زبانان شهرت بیشتری پیدا کرده است. «سایت مجله تایم»
[[پرونده:تذکره‌ی اصلی 2.JPG|بندانگشتی|250x250پیکسل|تذکرةالاولیاء]]
عطار نیشابوری از آغاز جوانی به سرگذشت عارفان و مقامات اولیای تصوف دل‌بستگی زیادی داشته است. همین علاقه سبب شده است که او شرح حال، سرگذشت و حکایات مربوط به ۹۶ تن از اولیاء و مشایخ تصوف را در کتابی به نام تذکرة‌الاولیا گردآوری کند. بیش از او در کتاب کشف‌المحجوب هجویری و طبقات‌الصوفیه عبدالرحمان سُلَمی نیز چنین کاری صورت گرفته است. اگرچه این دو کتاب به علت قدیمی‌تر بودن اهمیت دارند اما تذکرةالاولیای عطار نیشابوری، نزد فارسی زبانان شهرت بیشتری پیدا کرده است.<ref name=":4" />


عطار در این کتاب، مقامات و گفتارهای آن بزرگان را، با روایت و حکایتی بسیار شیرین، درج کرده ‌است.
عطار در این کتاب، مقامات و گفتارهای آن بزرگان را، با روایت و حکایتی بسیار شیرین، درج کرده است.


شیوه‌ی نگارش این کتاب بر همان منوال است که در آثار منظوم عطار می‌بینیم یعنی نثر آن ساده و دور از تکلف و مقرون به فصاحت طبیعی کلام پارسی است و تألیف آن باید در پایان قرن ششم یا اوایل قرن هفتم صورت گرفته باشد. «سایت پرشین پرشیا»
شیوه‌ی نگارش این کتاب بر همان منوال است که در آثار منظوم عطار می‌بینیم یعنی نثر آن ساده و دور از تکلف و مقرون به فصاحت طبیعی کلام پارسی است و تألیف آن باید در پایان قرن ششم یا اوایل قرن هفتم صورت گرفته باشد.<ref name=":3" />


==== گزیده‌ای از کتاب تذکرة‌الاولیا ====
==== گزیده‌ای از کتاب تذکرةالاولیا ====
عطار نیشابوری در تذکرة الاولیاء  ضمن شرح احوال حلاج، آخرین روزها و ساعات پیش از به‌دار آویخته شدن منصور حلاج را شرح داده است:
عطار نیشابوری در تذکرةالاولیاء  ضمن شرح احوال حلاج، آخرین روزها و ساعات پیش از به‌دار آویخته شدن منصور حلاج را شرح داده است:


نقل است که درزندان، حلاج  را سیصد چوب بزدند. هرچند می‌زدند آوازی فصیح می‌آمد که، مترس ای ابن منصور!. پس دیگر بار حلاج را بردند  تا بکشند. درویشی درآن میان ازاو پرسید که عشق چیست؟ گفت: امروز بینی و فردا بینی و پس فردا. آنروزش بکشتند، دیگرروز سوختند و سوم روزش به باد دادند. یعنی عشق این است. پس درراه که می‌رفت می‌خرامید. دست‌اندازان و عیاروار می‌رفت با ۱۳ بندِ گران. گفتند این خرامیدن از چیست؟ گفت زیرا که به کشتنگاه می‌روم و نعره‌ می‌زد و می‌گفت که چنین باشد سزای کسی که با اژدها در تموز خَمر کهن خورد. چون به زیر طاقش بردند پای به نردبان نهاد. گفتند، حال چیست؟ گفت معراج مردان، سرِ دار است. پس دستش جدا کردند، خنده‌ا‌ی بزد. گفتند خنده چیست؟ گفت دست از آدمی رسته، جدا کردن آسان است... پس پاهایش ببریدند. تبسمی کرد و گفت: بدین پای سفرِ خاک می‌کردم. قدمی دیگر دارم که هم اکنون سفر هر دو عالم کنم. اگر توانید آن قدم ببُرّید. پس دو دست بریدهٌ خونالود برروی درمالید و روی و ساعد را خون‌آلود کرد. گفتند چرا کردی؟ گفت خون بسیار از من رفت. دانم که رویم زرد شده‌باشد. شما پندارید که زردی من از ترس است. خون در روی مالیدم تا در چشم شما سرخ‌روی باشم. که گلگونهٌ مردان، خون ایشان است. گفتند اگر روی به خون سرخ کردی ساعد را باری چرا آلودی؟ گفت وضو می‌سازم. گفتند چه وضو؟ گفت در عشق دورکعت است که وضو درست نیاید الا به خون.  
نقل است که درزندان، حلاج  را سیصد چوب بزدند. هرچند می‌زدند آوازی فصیح می‌آمد که، مترس ای ابن منصور!. پس دیگر بار حلاج را بردند  تا بکشند. درویشی درآن میان از او پرسید که عشق چیست؟ گفت: امروز بینی و فردا بینی و پس فردا. آنروزش بکشتند، دیگرروز سوختند و سوم روزش به باد دادند. یعنی عشق این است. پس در راه که می‌رفت می‌خرامید. دست‌اندازان و عیاروار می‌رفت با ۱۳ بندِ گران. گفتند این خرامیدن از چیست؟ گفت زیرا که به کشتنگاه می‌روم و نعره می‌زد و می‌گفت که چنین باشد سزای کسی که با اژدها در تموز خَمر کهن خورد. چون به زیر طاقش بردند پای به نردبان نهاد. گفتند، حال چیست؟ گفت معراج مردان، سرِ دار است. پس دستش جدا کردند، خنده‌ای بزد. گفتند خنده چیست؟ گفت دست از آدمی رسته، جدا کردن آسان است… پس پاهایش ببریدند. تبسمی کرد و گفت، بدین پای سفرِ خاک می‌کردم. قدمی دیگر دارم که هم اکنون سفر هر دو عالم کنم. اگر توانید آن قدم ببُرید. پس دو دست بریده خون‌آلود برروی درمالید و روی و ساعد را خون‌آلود کرد. گفتند چرا کردی؟ گفت خون بسیار از من رفت. دانم که رویم زرد شده‌باشد. شما پندارید که زردی من از ترس است. خون در روی مالیدم تا در چشم شما سرخ‌روی باشم؛ که گلگونه‌ی مردان، خون ایشان است. گفتند اگر روی به‌خون سرخ کردی ساعد را باری چرا آلودی؟ گفت وضو می‌سازم. گفتند چه وضو؟ گفت در عشق دورکعت است که وضو درست نیاید الا به‌خون.  


ذکر حسن  بصری: گفتند ای شیخ! دل‌های ما خفته است! که سخن تو در وی اثر نمی‌کند. چه کنیم؟
ذکر حسن  بصری ـ  گفتند ای شیخ! دل‌های ما خفته است! که سخن تو در وی اثر نمی‌کند. چه کنیم؟


گفت، کاش خفته بودی، که خفته را بجنبانی بیدار شود. دل‌های شما مرده‌ است.
گفت، کاش خفته بودی، که خفته را بجنبانی بیدار شود. دل‌های شما مرده است.


ذکر مالک دینار: گفتند، چه‌گونه‌ای؟
ذکر مالک دینار ـ گفتند، چه‌گونه‌ای؟


گفت، نان خدای می‌خورم و فرمان شیطان می‌برم!  
گفت، نان خدای می‌خورم و فرمان شیطان می‌برم!  


ذکر حبیب عجمی؛ پس حبیب را دید، گفت، این درجه و مرتبت به‌‌چه یافتی؟  
ذکر حبیب عجمی ـ  پس حبیب را دید، گفت، این درجه و مرتبت به‌چه یافتی؟  


گفت، بدان که من دل سپید می‌کنم و تو کاغذ سیاه می‌کنی!
گفت، بدان که من دل سپید می‌کنم و تو کاغذ سیاه می‌کنی!


ذکر فضیل عیاض: وقتی بود که آن‌چه می‌کردند، به ریا می‌کردند! اکنون بدان‌چه نمی‌کنند، ریا می‌کنند.
ذکر فضیل عیاض ـ  وقتی بود که آن‌چه می‌کردند، به ریا می‌کردند! اکنون بدان‌چه نمی‌کنند، ریا می‌کنند.


ذکر ابراهیم ادهم: گفت، سنگی دیدم در راهی افکنده و برآن نبشته، برگردان و بخوان! گفت برگردانیدم. نوشته بود، چون توعمل نمی‌کنی بدان‌چه می‌دانی، چه‌گونه می‌طلبی آن‌چه نمی‌دانی؟!
ذکر ابراهیم ادهم ـ  گفت، سنگی دیدم در راهی افکنده و برآن نبشته، برگردان و بخوان! گفت برگردانیدم. نوشته بود، چون تو عمل نمی‌کنی بدان‌چه می‌دانی، چه‌گونه می‌طلبی آن‌چه نمی‌دانی؟!


ذکر بایزید بسطامی: گفت، به صحرا شدم، عشق باریده بود و زمین تر شده؛ چنان‌که پای به برف فرو شود، به عشق فرو می‌شد!
ذکر بایزید بسطامی ـ  گفت، به صحرا شدم، عشق باریده بود و زمین تر شده؛ چنان‌که پای به برف فرو شود، به عشق فرو می‌شد!


گفت، می‌خواهم که زودتر قیامت برخاستی، تا من خیمه‌ی خود بر طرْف دوزخ زدمی! که چون دوزخ مرا بیند، پست شود، تا من سببِ راحتِ خلق شوم.  
گفت، می‌خواهم که زودتر قیامت برخاستی، تا من خیمه‌ی خود بر طرْف دوزخ زدمی! که چون دوزخ مرا بیند، پست شود، تا من سببِ راحتِ خلق شوم.  


بایزید، احمد را گفت: تاکی سیاحت و گِرد عالم گشتن؟! احمد گفت: چون آب یک‌جا ایستد، متغیر شود! شیخ گفت: چرا دریا نباشی تا متغیر نشوی! وآلایش نپذیری؟
بایزید، احمد را گفت: تا کی سیاحت و گِرد عالم گشتن؟! احمد گفت: چون آب یک‌جا ایستد، متغیر شود! شیخ گفت: چرا دریا نباشی تا متغیر نشوی! وآلایش نپذیری؟


بایزید گفت: علامت آن‌که حق را دوست دارد، آن است که سه خصلت بدو دهند. سخاوتی چون سخاوت دریا، شفقتی چون شفقت آفتاب، تواضعی چون تواضع زمین. «کتاب تذکرة‌الاولیاء»
بایزید گفت: علامت آن‌که حق را دوست دارد، آن است که سه خصلت بدو دهند. سخاوتی چون سخاوت دریا، شفقتی چون شفقت آفتاب، تواضعی چون تواضع زمین.


عطار نیشابوری حکایتی در ملامت پرداختن به ظاهر و غافل شدن از باطن را در رفتار نصرآبادی چنین نقل می‌کند:
عطار نیشابوری حکایتی در ملامت پرداختن به ظاهر و غافل شدن از باطن را در رفتار نصرآبادی چنین نقل می‌کند:


یک روز در طواف کعبه خلقی را دید که به کارهای دنیوی مشغول بودند و بایکدیگر سخن می‌گفتند. نصرآبادی برفت پاره‌یی آتش و هیزم بیاورد. از وی سؤال کردند که چه خواهی کردن؟. گفت: می‌خواهم که کعبه را بسوزم تا خلق از کعبه فارغ آیند و به خدای پردازند.
یک روز در طواف کعبه خلقی را دید که به کارهای دنیوی مشغول بودند و بایک‌دیگر سخن می‌گفتند. نصرآبادی برفت پاره‌یی آتش و هیزم بیاورد. از وی سؤال کردند که چه خواهی کردن؟. گفت: می‌خواهم که کعبه را بسوزم تا خلق از کعبه فارغ آیند و به خدای پردازند.<ref>کتاب تذکرةالاولیاء</ref>


=== دیوان اشعار ===
=== دیوان اشعار ===
مجموعه قصاید و غزلیات عطار نیشابوری، که بیشتر آن‌ها عرفانی و دارای مضمون‌های بلند صوفیانه است به نام دیوان عطار چند بار چاپ شده است'''.''' «سایت مجله تایم»
[[پرونده:دیوان عطار.JPG|جایگزین=دیوان عطار نیشابوری|بندانگشتی|280x280پیکسل|دیوان عطار نیشابوری]]
مجموعه قصاید و غزلیات عطار نیشابوری، که بیشتر آن‌ها عرفانی و دارای مضمون‌های بلند صوفیانه است به نام دیوان عطار چند بار چاپ شده است'''.'''<ref name=":4" />


== دیدار عطار با مولوی ==
== دیدار عطار با مولوی ==
بهاء‌الدین محمد، پدر مولانا جلاالدین در سفری که به مغرب ایران کرد، فرزند خردسال خود را، جلال الدین محمد، که بعدها به مولوی شهرت یافت، به‌همراه خود داشت، آنان از شهرهای نیشابور، بغداد، مکه و شام گذشتند و سرانجام در قونیه که از شهرهای فعلی ترکیه است، ساکن شدند. در طول این سفر و هنگام عبور از نیشابور، به دیدار شیخ عطار نیشابوری رفتند، عطار نسخه‌ای از کتاب اسرار نامه خود را به مولوی که در آن هنگام کودک ۶  ساله‌ای بیشتر نبود، تقدیم کرد و درباره‌ی او با پدر چنین گفت: این فرزند را گرامی دار، زود باشد که از نفس گرمش، آتش در سوختگان عالم زند. این پیش‌بینی عطار بعدها به راستی پیوست و آن کودک خردسال عارف و شاعری پر آوازه شد. «سایت بلاغ»
بهاءالدین محمد، پدر مولانا جلاالدین در سفری که به مغرب ایران کرد، فرزند خردسال خود را، جلال الدین محمد، که بعدها به مولوی شهرت یافت، به‌همراه خود داشت، آنان از شهرهای نیشابور، بغداد، مکه و شام گذشتند و سرانجام در قونیه که از شهرهای فعلی ترکیه است، ساکن شدند. در طول این سفر و هنگام عبور از نیشابور، به دیدار شیخ عطار نیشابوری رفتند، عطار نسخه‌ای از کتاب اسرارنامه خود را به مولوی که در آن هنگام کودک ۶ ساله‌ای بیشتر نبود، تقدیم کرد و درباره‌ی او با پدر چنین گفت: این فرزند را گرامی دار، زود باشد که از نفس گرمش، آتش در سوختگان عالم زند. این پیش‌بینی عطار بعدها به راستی پیوست و آن کودک خردسال عارف و شاعری پر آوازه شد.<ref name=":1" />


با این همه رتبه هیچ نتوانم گفت         شاید که تورا بنده نوازی این است «سایت پرورش افکار»
== ویژگی سخن عطار ==
شیخ فریدالدین عطار نیشابوری، یکی از شاعران بزرگ عرفان و از مردان مشهور تاریخ ادبیات ایران است. سخن او ساده و جذاب است. او برای بیان مقاصد عرفانی خود بهترین راه را که همان آوردن کلام ساده و بی پیرایه و خالی از هرگونه آرایش است، انتخاب کرده است. عطار نیشابوری اگر چه در ظاهر کلام و سخن خود، آن وسعت اطلاع و استحکام سخن استادانی هم‌چون سنایی را ندارد؛ اما آن گفتار ساده از سوخته‌دلی هم‌چون او، باعث شده که خواننده را مجذوب نماید. هم‌چنین کمک گرفتن او از تمثیلات و بیان داستان‌ها و حکایات مختلف، یکی دیگر از جاذبه‌های آثار او است؛ و او سرمشق عرفای نامی پس از خود، هم‌چون مولوی و جامی قرار گرفته و آن دو نیز به مدح و ثنای این عارف بزرگ پرداخته‌اند.<ref name=":6">[https://seemorgh.com/culture/literature/poetry/228312-%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D8%BA%D9%85-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C/ ماجرای مرگ عم‌انگیزعطار نیشابوری - سایت سیمرغ]</ref>


ویژگی سخن عطار
یکی از ویژگی‌هایی که در زبان عارفان و صوفیان دیده می‌شود استفاده از رمز است. بسیاری از مفاهیم و جهان‌بینی‌های صوفیان با آن‌چه که در باور توده‌های مردم عامی و معمولی است، متفاوت است. بنابراین برای آنان روشن شده بود که بیان صریح و بی‌پرده‌ی این باورها، بی‌گمان آنان را در گرفتاری و دردسر خواهد انداخت. از این روی سخنان خود را رمزگونه بیان می‌کردند و در پیچیده کردن آن رمزها تا آن‌جا که ممکن بود می‌کوشیدند، تا کسی نتواند به فکر و تصور خود، از آن سخنان چیزها بفهمد. این آثار و نوشته‌های مرموز را جز خودشان کس دیگری نمی‌توانست درک کند و بفهمد. عارفان و صوفیان باورها و پیام‌های خود را در ضمن داستان‌ها و افسانه‌های منظومی که می‌ساختند، بیان می کردند. بعضی از این داستان‌ها را از زبان حیوانات و پرندگان بیان کرده و برخی را به اشخاص معروف و مورد احترام مردم نسبت داده‌اند. اما در واقع منظور آن‌ها داستان سرایی نبوده است؛ بلکه هدف آن‌ها این بود که پیام خود را در خلال آن امثال و داستان‌ها بیان کنند، تا مخالفان مدعی نتوانند منظور آن‌ها را بفهمند. آن‌ها که اهل بودند و از راز و رمزهای صوفیانه باخبر بودند، مطلب را فهمیده و پیام را دریافت می‌کردند. اما اغیار و مدعیان نااهل، که معمولاً مردم عادی بودند، هم‌چون کودکان، تنها به خواندن داستان‌ها کفایت نموده و می‌پنداشتند که همه‌ی مطلب همین است. از آن‌جایی که این داستان‌ها معمولاً بر ساخته‌ی ذهن خود صوفیان بود، احتمال وقوع چنان ماجراها کمتر می‌رفت، از این روی عامه‌ی مردم گاهی اوقات دچار حیرت شده و به صورت و ظاهر داستان ایراد می‌گرفتند. داستان‌های دیوانگان عطار نیز بدین گونه‌اند و عطار بیشترین اهداف معنایی خویش را در قالب این داستان‌ها با زبان رمز آورده است.<ref name=":1" />
 
شیخ فریدالدین عطار نیشابوری، یكی از شاعران بزرگ عرفان و از مردان مشهور تاریخ ادبیات ایران است. سخن او ساده و جذاب است. او برای بیان مقاصد عرفانی خود بهترین راه را كه همان آوردن كلام ساده و بی پیرایه و خالی از هرگونه آرایش است، انتخاب كرده است. عطار نیشابوری اگر چه در ظاهر كلام و سخن خود، آن وسعت اطلاع و استحكام سخن استادانی هم‌چون سنایی را ندارد؛ اما آن گفتار ساده از سوخته‌دلی هم‌چون او، باعث شده كه خواننده را مجذوب نماید. هم‌چنین كمك گرفتن او از تمثیلات و بیان داستان‌ها و حكایات مختلف، یكی دیگر از جاذبه‌های آثار او می باشد و او سرمشق عرفای نامی پس از خود هم‌چون مولوی و جامی قرار گرفته و آن دو نیز به مدح و ثنای این مرشد بزرگ پرداخته‌اند. «سایت سیمرغ»
 
يکي از ويژگي‌هايي که در زبان عارفان و صوفيان ديده مي‌شود استفاده از رمز است. بسياري از مفاهيم و جهان‌بيني‌هاي صوفيان با آن‌چه که در باور توده‌های مردم عامي و معمولي است، متفاوت است. بنابراين براي آنان روشن شده بود که بيان صريح و بي‌پرده‌ي اين باورها، بي‌گمان آنان را در گرفتاري و دردسر خواهد انداخت. از اين روي سخنان خود را رمزگونه بيان مي‌کردند و در پيچيده کردن آن رمزها تا آن‌جا که ممکن بود مي‌کوشيدند، تا کسي نتواند به فکر و تصور خود، از آن سخنان چيزها بفهمد. اين آثار و نوشته‌هاي مرموز را جز خودشان کس ديگري نمي‌توانست درک کند و بفهمد. عارفان و صوفیان باورها و پيام‌هاي خود را در ضمن داستان‌ها و افسانه‌هاي منظومي که مي‌ساختند، بيان مي کردند. بعضي از اين داستان‌ها را از زبان حيوانات و پرندگان بيان کرده و برخي را به اشخاص معروف و مورد احترام مردم نسبت داده‌اند. اما در واقع منظور آن‌ها داستان سرايي نبوده است؛ بلکه هدف آن‌ها اين بود که پيام خود را در خلال آن امثال و داستان‌ها بيان کنند، تا مخالفان مدعي نتوانند منظور آن‌ها را بفهمند. آن‌ها که اهل بودند و از راز و رمز هاي صوفيانه باخبر بودند، مطلب را فهميده و پيام را دريافت می‌کردند. اما اغيار و مدعيان نااهل، که معمولاً مردم عادي بودند، هم‌چون کودکان، تنها به خواندن داستان‌ها کفايت نموده و مي‌پنداشتند که همه‌ي مطلب همين است. از آن‌جايي که اين داستان‌ها معمولاً بر ساخته‌ي ذهن خود صوفيان بود، احتمال وقوع چنان ماجراها کمتر مي‌رفت، از اين روي عامه‌ی مردم گاهي اوقات دچار حيرت شده و به صورت و ظاهر داستان ايراد مي گرفتند. داستان‌هاي ديوانگان عطار نيز بدين گونه‌اند و عطار بيشترين اهداف معنايي خويش را در قالب اين داستان‌ها با زبان رمز آورده است. «سایت بلاغ»


== عطار فارغ از مدح شاهان ==
== عطار فارغ از مدح شاهان ==
عطار نیشابوری از معدود شاعرانی است که در طول زندگی خود هرگز زبان به مدح کسی نگشود و هیچ شعری از او که در آن امیر پادشاهی را ستوده باشد یافت نمی‌شود. «سایت مجله تایم»
عطار نیشابوری از معدود شاعرانی است که در طول زندگی خود هرگز زبان به مدح کسی نگشود و هیچ شعری از او که در آن امیر پادشاهی را ستوده باشد یافت نمی‌شود.<ref name=":4" />


عطار نیشابوری به دربار پادشاهان نمی‌رفت و لب به مدح و ستایش آنان نمی‌گشود؛ و تا آخر عمر عزت نفس و مناعت طبع و بزرگ همتی او  به‌جا ماند. عطار در کتاب منطق الطیر در این باره سروده است:
عطار نیشابوری به دربار پادشاهان نمی‌رفت و لب به مدح و ستایش آنان نمی‌گشود؛ و تا آخر عمر عزت نفس و مناعت طبع و بزرگ همتی او به‌جا ماند. عطار در کتاب منطق‌الطیر در این باره سروده است:
{{شعر}}{{ب|چون زِ نان خشک گیرم سفره پیش|تر کنم از شوربا چشم خویش}}


چون زِ نان خشک گیرم سفره پیش              تر کنم از شوربا چشم خویش
{{ب|من نخواهم نان هر ناخوش منش|بس بود این نانم و آن نان خورش}}


من نخواهم نان هر ناخوش منش               بس بود این نانم و آن نان خورش
{{ب|هر توانگر کین چنین گنجیش هست|کی شود در منّت هر سفله پست}}


هر توانگر کین چنین گنجیش هست          کی شود در منّت هر سفله پست
{{ب|شکر ایزد را که در، باری نیم|بسته هر نا سزاواری نیم}}


شکر ایزد را که در، باری نیم               بسته هر نا سزاواری نیم
{{ب|من ز کس بر دل کجا بَندی نهم|نام هر دُون را خداوندی نهم}}


من ز کس بر دل کجا بَندی نهم          نام هر دُون را خداوندی نهم
{{ب|نه طعام هیچ ظالم خورده‌ام|نه کتابی را تخلص کرده‌ام}}


نه طعام هیچ ظالم خورده‌ام                 نه کتابی را تخلص کرده‌ام
{{ب|همت عالیم ممدوحم بس است|قُوت جسم و قوّت روحم بس است}}{{پایان شعر}}<ref name=":1" />
 
همت عالیم ممدوحم بس است            قُوت جسم و قوّت روحم بس است «سایت بلاغ»


== سیری در عرفان عطار ==
== سیری در عرفان عطار ==
شیخ عطار نیشابوری وارث و راوی روح عرفان عاشقانه‌ی بایزید بسطامی و منصور حلاج و عین‌القضات همدانی و سنایی است. عطار نیشابوری در زمانه‌‌ای خون‌ریز و بحرانی متولد می‌شود؛ و به نوشتن و سرودن می‌پردازد. زمانه‌ای که رویدادهای آن، زمینه‌ساز سقوط ایران زمین شد؛ و با حمله و یورش مغولان ضربه‌ای کاری بر پیکر فرهنگ و تمدن ایرانی فرود آمد. دوره‌ای که ادبیات عرفان حماسی، جای‌گزین ادبیات تاریخ حماسی شد. صوفیان و عارفان خرد گریز و خرد ستیز، متفکران قوم شدند. عرفان حماسی و عاشقانه‌ی عطارنیشابوری، تجلی و بیان‌گر روح و روحیه‌ی حاکم بر فضای فرهنگی زمانه‌ی خود است. عرفان، به باور عطار نیشابوری « راه» است، راهی که با رفتن آغاز می‌شود. عرفان، راهی از پیش معلوم و پایان‌پذیر نیست، بلکه راهی است که با رفتن، پدید می‌آید و با رفتن، راه می‌شود. این راه، بی‌نشان و ناپیدا است، چون با رفتن رهرو پدید می‌آید. در این راه، رهرو و رهبر نیز سرانجام راه می‌شوند. چنان‌که خود می‌گوید:
شیخ عطار نیشابوری وارث و راوی روح عرفان عاشقانه‌ی بایزید بسطامی و منصور حلاج و عین‌القضات همدانی و سنایی است. عطار نیشابوری در زمانه‌ای خون‌ریز و بحرانی متولد می‌شود؛ و به نوشتن و سرودن می‌پردازد. زمانه‌ای که رویدادهای آن، زمینه‌ساز سقوط ایران زمین شد؛ و با حمله و یورش مغولان ضربه‌ای کاری بر پیکر فرهنگ و تمدن ایرانی فرود آمد. دوره‌ای که ادبیات عرفان حماسی، جای‌گزین ادبیات تاریخ حماسی شد. صوفیان و عارفان خرد گریز و خرد ستیز، متفکران قوم شدند. عرفان حماسی و عاشقانه‌ی عطارنیشابوری، تجلی و بیان‌گر روح و روحیه‌ی حاکم بر فضای فرهنگی زمانه‌ی خود است. عرفان، به باور عطار نیشابوری «راه» است، راهی که با رفتن آغاز می‌شود. عرفان، راهی از پیش معلوم و پایان‌پذیر نیست، بلکه راهی است که با رفتن، پدید می‌آید و با رفتن، راه می‌شود. این راه، بی‌نشان و ناپیدا است، چون با رفتن رهرو پدید می‌آید. در این راه، رهرو و رهبر نیز سرانجام راه می‌شوند. چنان‌که خود می‌گوید:
 
{{شعر}}{{ب|گفت ما را هفت وادی در ره است|چون گذشتی هفت وادی درگه است}}
گفت ما را هفت وادی در ره است                   چون گذشتی هفت وادی درگه است
 
وانیامد در جهان زین راه کس                         نیست از فرسنگ آن آگاه کس


چون نیامد باز کس زین راه دور                    چون دهندت آگهی ای ناصبور
{{ب|وانیامد در جهان زین راه کس|نیست از فرسنگ آن آگاه کس}}


چون شدند آن‌جای‌گه گم سر به سر              کی خبر بازت دهد از بی خبر
{{ب|چون نیامد باز کس زین راه دور |چون دهندت آگهی ای ناصبور}}


{{ب|چون شدند آن‌جای‌گه گم سر به سر|کی خبر بازت دهد از بی‌خبر}}{{پایان شعر}}
عطار در جای دیگر می‌گوید:
عطار در جای دیگر می‌گوید:


پای درنه راه را پایان مجوی            زان که راه عشق بی پایان بود
پای درنه راه را پایان مجوی           زان که راه عشق بی پایان بود


در اندیشه‌ی عرفانی عطار، رهرو با شوریدن علیه زنجیر عادت و پرده‌ی پندار، رسم و قیل و قال، مقام و شأن اجتماعی، در آستانه‌ی راه بی‌پایان عشق و رهایی قرار می‌گیرد:
در اندیشه‌ی عرفانی عطار، رهرو با شوریدن علیه زنجیر عادت و پرده‌ی پندار، رسم و قیل و قال، مقام و شأن اجتماعی، در آستانه‌ی راه بی‌پایان عشق و رهایی قرار می‌گیرد:
{{شعر}}{{ب|ما دُرد فروش هر خراباتیم|نه عشوه فروش هر کراماتیم}}


ما دُرد فروش هر خراباتیم                نه عشوه فروش هر کراماتیم
{{ب|انگشت‌زنان کوی معشوقیم|و انگشت‌نمای اهل طاماتیم}}


انگشت‌زنان کوی معشوقیم              و انگشت نمای اهل طاماتیم
{{ب|حیلت‌گر و مُهره دزد و اوباشیم|دُردی‌کش و کم‌زن خراباتیم}}


حیلت‌گر و مُهره دزد و اوباشیم         دُردی‌کش و کم‌زن خراباتیم
{{ب|در شیوه‌ی کفر پیر و استادیم|در شیوه‌ی دین خر خرافاتیم}}


در شیوه‌ی کفر پیر و استادیم            در شیوه‌ی دین خر خرافاتیم
{{ب|با عادت و رسم نیست ما را کار|ما کی زمقام و رسم و عاداتیم}}{{پایان شعر}}
عطار نیشابوری، مست رویداد عشق است، هرچند که او  بسیار به توصیف عشق می‌پردازد، ولی بر این باور است که درک رخ‌داد عشق، در گرو تجربه‌ی مستقیم عشق است:


با عادت و رسم نیست ما را کار          ما کی زمقام و رسم و عاداتیم
تا کی گویی واقعه‌ی عشق بگوی       چیزی که چشیدنی بود نتوان گفت
 
عطار نیشابوری، مست رویداد عشق است، هرچند که او  بسیار به توصیف عشق می‌پردازد، ولی بر این باور است که درک رخ‌داد عشق، در گرو تجربه‌ی مستقیم عشق است:
 
تا کی گویی واقعه‌ی عشق بگوی           چیزی که چشیدنی بود نتوان گفت


عطار در جایی دیگر می‌گوید:
عطار در جایی دیگر می‌گوید:


آن ذوق که در شکر چشیدن باشد      مندیش که در شکر شنیدن باشد
آن ذوق که در شکر چشیدن باشد     مندیش که در شکر شنیدن باشد


زنهار مدان، اگر بدانی او  را                کان دانستن بدو، رسیدن باشد
زنهار مدان، اگر بدانی او را    کان دانستن بدو، رسیدن باشد


به عقیده‌ی عطار نیشابوری، عشق نه فقط یک رخ‌داد انسانی، بلکه رخ‌داد کیهانی نیز است:
به عقیده‌ی عطار نیشابوری، عشق نه فقط یک رخ‌داد انسانی، بلکه رخ‌داد کیهانی نیز است:


جهان بر شحنه‌ی سلطان عشق است           ز ماهی تا به ماه ایوان عشق است
جهان بر شحنه‌ی سلطان عشق است     ز ماهی تا به ماه ایوان عشق است


در باور عطار، عشق نیروی دگرگون کننده‌ی جهان است:
در باور عطار، عشق نیروی دگرگون کننده‌ی جهان است:


همه در عشق می‌گردند از حال          چه در وقت و چه در ماه و چه در سال
همه در عشق می‌گردند از حال       چه در وقت و چه در ماه و چه در سال


شیخ عطار بر این باور است که معشوق را نه فقط در افلاک، بلکه در خاک نیز می‌توان یافت:
شیخ عطار بر این باور است که معشوق را نه فقط در افلاک، بلکه در خاک نیز می‌توان یافت:
{{شعر}}{{ب|دید مجنون را به راهی مرد پاک|در میان رهگذر می‌بیخت خاک}}


دید مجنون را به راهی مرد پاک                  در میان رهگذر می‌بیخت خاک
{{ب|گفت ای مجنون چه می‌جویی چنین|گفت لیلی را می‌جویم یقین}}
 
گفت ای مجنون چه می‌جویی چنین           گفت لیلی را می‌جویم یقین
 
گفت لیلی را کجا یابی ز خاک؟                     کی بود در خاک شارع دُرّ پاک!
 
گفت من می‌جویمش هرجا که هست         بو که یک‌دم آرمش جایی به دست
 
در اندیشه‌ی عرفانی عطار نیشابوری، متعلق و تجلی‌های عشق، نزد همه‌ی انسان‌ها، یک‌سان و برابر نیست، زیرا هر کس بنابر دل‌بسته‌گی‌ها و دل‌داده‌گی‌هایش، معشوق و دل‌بر و حسب حالی ویژه دارد:
 
سیر هر کس تا کمال وی بود                    قرب هر کس حسب حال وی بود
 
گر بپرد پشه چندانی که هست                کی کمال صرصرش آید به دست


لاجرم چون مختلف افتاد سیر                 هم‌روش هرگز نیفتد هیچ طیر
{{ب|گفت لیلی را کجا یابی ز خاک؟|کی بود در خاک شارع دُرّ پاک!}}


معرفت زین‌جا تفاوت یافته است           این یکی محراب وآن بت یافته است
{{ب|گفت من می‌جویمش هرجا که هست|بو که یک‌دم آرمش جایی به دست}}{{پایان شعر}}
در اندیشه‌ی عرفانی عطار نیشابوری، متعلق و تجلی‌های عشق، نزد همه‌ی انسان‌ها، یک‌سان و برابر نیست، زیرا هر کس بنابر دل‌بسته‌گی‌ها و دل‌داده‌گی‌هایش، معشوق و دل‌بر و حسب حالی ویژه دارد:{{شعر}}{{ب|سیر هر کس تا کمال وی بود|قرب هر کس حسب حال وی بود}}


عطار حتی از عشق و محبت زمینی نیز به‌عنوان یک فضیلت انسانی یاد می‌کند. و بر این امر تأکید می‌کند که حتی از غریزه‌ی جنسی نیز عشق می‌تواند پدید آید. شور و غریزه‌ی جنسی هرچند نزد وی مطلوب نیست، اما اگر کسی گرفتار و اسیر غریزه و شور جنسی نشود، این شور، می‌تواند گذرگاه رسیدن به عشق و محبت انسانی باشد:
{{ب|گر بپرد پشه چندانی که هست|کی کمال صرصرش آید به دست}}


ز شهوت نیست خلوت هیچ مطلوب             کسی کین سرّ نداند هست معیوب
{{ب|لاجرم چون مختلف افتاد سیر|هم‌روش هرگز نیفتد هیچ طیر}}


ولیکن چون رسد شهوت به غایت                ز شهوت عشق زاید بی‌نهایت
{{ب|معرفت زین‌جا تفاوت یافته است|این یکی محراب وآن بت یافته است}}{{پایان شعر}}


ولی چون عشق گردد سخت بسیار              محبت از میان آید پدیدار
عطار حتی از عشق و محبت زمینی نیز به‌عنوان یک فضیلت انسانی یاد می‌کند؛ و بر این امر تأکید می‌کند که حتی از غریزه‌ی جنسی نیز عشق می‌تواند پدید آید. شور و غریزه‌ی جنسی هرچند نزد وی مطلوب نیست، اما اگر کسی گرفتار و اسیر غریزه و شور جنسی نشود، این شور، می‌تواند گذرگاه رسیدن به عشق و محبت انسانی باشد:
{{شعر}}{{ب|ز شهوت نیست خلوت هیچ مطلوب|کسی کین سرّ نداند هست معیوب}}


محبت چون به حد خود رسد نیز                 شود جان تو در محبوب ناچیز
{{ب|ولیکن چون رسد شهوت به‌غایت |ز شهوت عشق زاید بی‌نهایت}}


زشهوت در گذر چون نیست مطلوب          که اصل جمله محبوب است محبوب
{{ب|ولی چون عشق گردد سخت بسیار|محبت از میان آید پدیدار}}


اگر کشته شوی در راه او زار                       بسی زان به که در شهوت گرفتار
{{ب|محبت چون به حد خود رسد نیز|شود جان تو در محبوب ناچیز}}


عطار نیشابوری با نگرشی متفاوت از بسیاری از عرفا وجه تمایز آدمی و ملائک را عشق نمی‌داند. چرا که به عقیده‌ی او، فرشته‌گان نیز پس از سجده بر آدم، وجودشان به‌عشق آغشته گشت و دانند که عشق چیست:
{{ب|زشهوت در گذر چون نیست مطلوب|که اصل جمله محبوب است محبوب}}


تا ملک کردند آدم را سجود           عشقشان یک ذره آمد در وجود
{{ب|اگر کشته شوی در راه او زار|بسی زان به که در شهوت گرفتار}}{{پایان شعر}}عطار نیشابوری با نگرشی متفاوت از بسیاری از عرفا وجه تمایز آدمی و ملائک را عشق نمی‌داند. چرا که به عقیده‌ی او، فرشته‌گان نیز پس از سجده بر آدم، وجودشان به‌عشق آغشته گشت و دانند که عشق چیست:


عطار بر این باور است که آن چه وجه تمایز آدمی و پری است، نه عشق، بلکه درد عشق و زهر هجر است:
تا ملک کردند آدم را سجود      عشقشان یک ذره آمد در وجود


قدسیان را عشق هست و درد نیست              درد را جز آدمی در خورد نیست
عطار بر این باور است که آنچه وجه تمایز آدمی و پری است، نه عشق، بلکه درد عشق و زهر هجر است:
{{شعر}}{{ب|قدسیان را عشق هست و درد نیست|درد را جز آدمی در خورد نیست}}


درد  تو  باید دلم را درد تو                  لیک نی در خورد من، در خورد تو
{{ب|درد تو  باید دلم را درد تو|لیک نی در خورد من، در خورد تو}}
 
ساقیا خون جگر در جام کن            گر نداری درد از ما وام کن


{{ب|ساقیا خون جگر در جام کن|گر نداری درد از ما وام کن}}{{پایان شعر}}
و اما اندیشه‌ی وحدت شهودی در عرفان عطار نیشابوری؛ عارف وحدت وجودی، عالم را عین خدا و خدا را عین عالم می‌داند، به بیان دیگر وحدت، برای عارف وحدت وجودی امری آفاقی یا عینی و وجود شناختی است. خدا نزد این دسته از عرفا، نه امر یگانه، بلکه یگانگی امور است. اینان در پی آن هستند که با کشف و شهود به نور و نیاز خدا معرفت یابند. اما عارف وحدت شهودی، عالم را تجلی پرتو حُسن خدا می‌داند، نه عین خدا. به بیان دیگر وحدت، برای عارف وحدت شهودی، امری انفسی یا شناخت شناسی و روان شناختی است. این گروه از عرفا در پی آن هستند که با کشف و شهود به نار و ناز خدا عشق بورزند. بنابر این شیخ عطار نیشابوری، عارفی وحدت وجودی نیست، بلکه عارفی وحدت شهودی است؛ چنان‌که خود در داستان طیور و سیمرغ در کتاب منطق‌الطیر آورده‌است:
و اما اندیشه‌ی وحدت شهودی در عرفان عطار نیشابوری؛ عارف وحدت وجودی، عالم را عین خدا و خدا را عین عالم می‌داند، به بیان دیگر وحدت، برای عارف وحدت وجودی امری آفاقی یا عینی و وجود شناختی است. خدا نزد این دسته از عرفا، نه امر یگانه، بلکه یگانگی امور است. اینان در پی آن هستند که با کشف و شهود به نور و نیاز خدا معرفت یابند. اما عارف وحدت شهودی، عالم را تجلی پرتو حُسن خدا می‌داند، نه عین خدا. به بیان دیگر وحدت، برای عارف وحدت شهودی، امری انفسی یا شناخت شناسی و روان شناختی است. این گروه از عرفا در پی آن هستند که با کشف و شهود به نار و ناز خدا عشق بورزند. بنابر این شیخ عطار نیشابوری، عارفی وحدت وجودی نیست، بلکه عارفی وحدت شهودی است؛ چنان‌که خود در داستان طیور و سیمرغ در کتاب منطق‌الطیر آورده‌است:
{{شعر}}{{ب|ابتدای کار سیمرغ ای عجب|جلوه‌گر شد در چین نیم شب}}


ابتدای کار سیمرغ ای عجب                      جلوه‌گر شد در چین نیم شب
{{ب|درمیان چین فتاد از وی پری|زان سبب پرشور شد هر کشوری}}


درمیان چین فتاد از وی پری                      زان سبب پر شور شد هر کشوری
{{ب|هر کسی نقشی از آن پر بر گرفت|هر که دید آن نقش، کاری در گرفت}}


هر کسی نقشی از آن پر بر گرفت               هر که دید آن نقش، کاری در گرفت
{{ب|آن پر اکنون در نگارستان چین است|اطلبوالعلم ولو بالصین از این است}}


آن پر اکنون در نگارستان چین است         اطلبوالعلم ولو بالصین از این است
{{ب|گر نگشتی نقش پر او عیان|این همه غوغا نبودی در جهان}}


گر نگشتی نقش پر او عیان                         این همه غوغا نبودی در جهان
{{ب|این همه آثار صنع از فَر اوست|جمله انمودار نقش پَر اوست}}{{پایان شعر}}موضوع دیگر، مرتبت عقل و عشق در مجموعه‌ی آثار عطار نشابوری است که هرجا که از قلم‌رو معشوق سخن به میان می‌آید، عقل در آن‌جا تحقیر می‌شود. در این قلم‌رو عقل دود است و عشق آتش، چنان‌که عطار خود می‌گوید: {{شعر}}{{ب|ماهی از دریا چو به صحرا فتد|می‌تپد تا بوک در دریا فتد}}


این همه آثار صنع از فَر اوست                    جمله انمودار نقش پَر اوست موضوع دیگر، مرتبت عقل و عشق در مجموعه‌ی آثار عطار نشابوری است که هرجا که از قلم‌رو معشوق سخن به میان می‌آید، عقل در آن‌جا تحقیر می‌شود. در این قلم‌رو عقل دود است و عشق آتش، چنان‌که عطار خود می‌گوید:
{{ب|عشق این‌جا آتش است و عقل دود|عشق کامد در گریزد عقل زود}}{{پایان شعر}}
 
ماهی از دریا چو به صحرا فتد                 می‌تپد تا بوک در دریا فتد
 
عشق این‌جا آتش است و عقل دود          عشق کامد در گریزد عقل زود


و یا در جایی دیگر می‌گوید:
و یا در جایی دیگر می‌گوید:
{{شعر}}{{ب|هیچ‌کس عشق چون تو معشوقی|به ترازوی عقل برنکشد}}


هیچ کس عشق چون تو معشوقی     به ترازوی عقل برنکشد
{{ب|چون کشد کوه بی‌نهایت را |آن ترازو که بیش زر نکشد}}
 
چون کشد کوه بی نهایت را         آن ترازو که بیش زر نکشد  
 
وزن عشق تو عقل کی داند     عشق تو عقل مختصر نکشد


در آثار عطار نیشابوری، از عقل تا آن‌جا که بنده‌ی حلقه به گوش دین و خادم امر قل باشد، ستایش می‌شود. ولی آن‌جا که عقل بخواهد به طور مستقل در جست‌و‌جوی طرح و پاسخ‌گویی به مسائل برآید، به سختی نکوهش می‌شود؛
{{ب|وزن عشق تو عقل کی داند|عشق تو عقل مختصر نکشد}}{{پایان شعر}}
در آثار عطار نیشابوری، از عقل تا آن‌جا که بنده‌ی حلقه به‌گوش دین و خادم امر قل باشد، ستایش می‌شود؛ ولی آن‌جا که عقل بخواهد به طور مستقل در جست‌وجوی طرح و پاسخ‌گویی به مسائل برآید، به سختی نکوهش می‌شود.


عقل اگر جاهل بود جانت برد              ور تکبر آرد، ایمانت برد
عقل اگر جاهل بود جانت برد             ور تکبر آرد، ایمانت برد


عقل آن بهتر که فرمان‌بر شود           ورنه گر کامل شود کافر شود
عقل آن بهتر که فرمان‌بر شود           ورنه گر کامل شود کافر شود


و در جای دیگر می‌گوید:
و در جای دیگر می‌گوید:
{{شعر}}{{ب|عین عقل خویش را کن محو امر|تا نگردد عین عقلت محو خمر}}


عین عقل خویش را کن محو امر        تا نگردد عین عقلت محو خمر
{{ب|عقل اگر از خمر، ناپیدا شود|کی به سرّ امر قل بینا شود}}
 
عقل اگر از خمر، ناپیدا شود              کی به سرّ امر قل بینا شود
 
عقل را قل باید و امر خدای               تا شود هم رهبر و هم رهنمای
 
و در جای دیگر گوید:


مرد دین شو محرم اسرار گرد           وز خیال فلسفی بیزار گرد
{{ب|عقل را قل باید و امر خدای|تا شود هم رهبر و هم رهنمای}}{{پایان شعر}}و باز در جای دیگر گوید:{{شعر}}{{ب|مرد دین شو محرم اسرار گرد|وز خیال فلسفی بیزار گرد}}


نیست از شرع نبی هاشمی                دورتر از فلسفی یک آدمی
{{ب|نیست از شرع نبی هاشمی|دورتر از فلسفی یک آدمی}}


شرع، فرمان پیمبر بردن است           فلسفی را خاک بر سر کردن است
{{ب|شرع، فرمان پیمبر بردن است|فلسفی را خاک بر سر کردن است}}


علم جز بهر حیات خود مدان           وز شفا خواندن نجات خود مدان
{{ب|علم جز بهر حیات خود مدان|وز شفا خواندن نجات خود مدان}}


علم دین، فقه است و تفسیر و حدیث    هر که خواند غیر این گردد خبیث («سایت مردان پارس» از اول سیری در عرفان عطار)
{{ب|علم دین، فقه است و تفسیر و حدیث|هر که خواند غیر این گردد خبیث}}{{پایان شعر}}<ref name=":5" />


عطار نیشابوری معراج پیامبر اسلام را محصول تکامل بشر و به‌دنبال رنج و خون بسیار می‌داند که سرانجام در حضرت محمّد(ص) به رهایی و وصل انجامید و از طریق او بشر به خدا وصل شدند. عطار میگوید:  
عطار نیشابوری معراج پیامبر اسلام را محصول تکامل بشر و به‌دنبال رنج و خون بسیار می‌داند که سرانجام در حضرت محمّد (ص) به رهایی و وصل انجامید و از طریق او بشر به خدا وصل شدند. عطار میگوید:  


صدهزاران جان و دل تاراج رفت          تا محمد یک شبی معراج رفت
صدهزاران جان و دل تاراج رفت         تا محمد یک شبی معراج رفت


عطار نیشابور در ابیاتی که علاوه بر جنبه‌ی انگیزاننده آن، اشارهای آموزنده به چه‌گونگی شناخت و درک حقیقت هم دارد. تاکیدی بر این حقیقت که فهم و نزدیک شدن به حقیقت، قدم به قدم از عمل صادقانه در مسیر رهایی ناشی میشود:
عطار نیشابور در ابیاتی که علاوه بر جنبه‌ی انگیزاننده آن، اشارهای آموزنده به چه‌گونگی شناخت و درک حقیقت هم دارد. تأکیدی بر این حقیقت که فهم و نزدیک شدن به حقیقت، قدم به قدم از عمل صادقانه در مسیر رهایی ناشی میشود:


گرمرد رهی میان خون باید رفت                     از پای فتاده سرنگون باید رفت
گرمرد رهی میان خون باید رفت                     از پای فتاده سرنگون باید رفت


تو پای به راه در نه وهیج مپرس                      خود راه بگویدت که چون باید رفت «سیمای آزادی»
تو پای به راه در نه وهیج مپرس                     خود راه بگویدت که چون باید رفت<ref name=":7">سیمای آزادی</ref>


== داستان دیوانگان در اشعار عطار ==
== داستان دیوانگان در اشعار عطار ==
یکی از شخصیت‌های محوری اشعار عطار نیشابوری، دیوانه است. دیوانه شخصیتی است، عاقل مجنون. این عنوان ظریف و پارادوکسیکال، در اشعار عطار از آن شخصیتی است که می‌توان با تیغ زبان وی، به نبرد با کجی‌ها پرداخت. دیوانه‌ی عطار یا عطار دیوانه همان رند حافظ یا حافظ رند است. عطار نیشابوری درباره‌ی ضرورت و نقش شخصیت دیوانه می‌گوید:
یکی از شخصیت‌های محوری اشعار عطار نیشابوری، دیوانه است. دیوانه شخصیتی است، عاقل مجنون. این عنوان ظریف و پارادوکسیکال، در اشعار عطار از آن شخصیتی است که می‌توان با تیغ زبان وی، به نبرد با کجی‌ها پرداخت. دیوانه‌ی عطار یا عطار دیوانه همان رند حافظ یا حافظ رند است. عطار نیشابوری درباره‌ی ضرورت و نقش شخصیت دیوانه می‌گوید:


زان که گر تو عاقل آیی سوی من          رنج بسیاری خوری در کوی من
زان که گر تو عاقل آیی سوی من         رنج بسیاری خوری در کوی من
 
لیک اگر دیوانه آیی در شمار           هیچ کس را با تو نبود هیچ کار «سایت مردان پارس»
 
با بررسی چند نونه از داستان دیوانگان عطار نیشابوری، می‌توان دریافت که این دیوانگان بیش‌تر در قبرستان‌ها و بر سر گورها، در ویرانه‌ها و گریزان از مردم، سوار بر چوب، آئینه به‌دست، بر روی پل و معابر دیده می‌شوند. حال باید دید که این اماکن چه رموزی را در دیوانگان عطار تداعی می‌نمایند. گورستان نماد و رمز اين است که سرانجام کشتي تن خواهد شکست؛ و انسان چون به اين نقطه رسد کار او تسليم است و جز تسليم چاره‌اي ندارد. گورستان نقطه‌ي جدا شدن روح و جان از جسم و تعلقات مادي است. اين مرحله، براي ديوانه‌ي عطار نیشابوری، مرحله‌اي با ارزش و دوست داشتني است. چرا که جان او که از تعلقات مادي به دور بوده است، فقط در اين مرحله است که به سوي جانان پرواز خواهد کرد. ديوانه‌ي عطار معتقد است حتي از قبرستان به سوي شهر رفتن، کار بيهوده اي است؛ چرا که سبب درازي راه و مسير بازگشت خواهد شد. مگر نه اين است که عاقبت اين‌جا بايد برگشت و مگر نه اين است که تنها اين نقطه، سکوي پرواز به سوي جانان است. ديوانه‌ي عطار نیشابوری به‌دور از تعلقات و وابستگي‌های دنیوی، در اين نقطه منتظر نشسته است.


آن يکي ديوانه بر گوري بخفت             از سر آن گور يک دم مي نرفت
لیک  اگر  دیوانه  آیی  در  شمار          هیچ‌کس را با تو نبود هیچ کار<ref name=":5" />


سائلي گفتش که تو آشفته اي             جمله ي عمر از چه اين جا خفته اي
با بررسی چند نونه از داستان دیوانگان عطار نیشابوری، می‌توان دریافت که این دیوانگان بیش‌تر در قبرستان‌ها و بر سر گورها، در ویرانه‌ها و گریزان از مردم، سوار بر چوب، آئینه به‌دست، بر روی پل و معابر دیده می‌شوند. حال باید دید که این اماکن چه رموزی را در دیوانگان عطار تداعی می‌نمایند. گورستان نماد و رمز این است که سرانجام کشتی تن خواهد شکست؛ و انسان چون به این نقطه رسد کار او تسلیم است و جز تسلیم چاره‌ای ندارد. گورستان نقطه‌ی جدا شدن روح و جان از جسم و تعلقات مادی است. این مرحله، برای دیوانه‌ی عطار نیشابوری، مرحله‌ای با ارزش و دوست داشتنی است. چرا که جان او که از تعلقات مادی به دور بوده است، فقط در این مرحله است که به سوی جانان پرواز خواهد کرد. دیوانه‌ی عطار معتقد است حتی از قبرستان به سوی شهر رفتن، کار بیهوده ای است؛ چرا که سبب درازی راه و مسیر بازگشت خواهد شد. مگر نه این است که عاقبت این‌جا باید برگشت و مگر نه این است که تنها این نقطه، سکوی پرواز به سوی جانان است. دیوانه‌ی عطار نیشابوری به‌دور از تعلقات و وابستگی‌های دنیوی، در این نقطه منتظر نشسته است.
{{شعر}}{{ب|آن یکی دیوانه بر گوری بخفت|از سر آن گور یک دم می نرفت}}


خيز سوي شهر آي، اي بي قرار           تا جهاني خلق بيني بي شمار
{{ب|سائلی گفتش که تو آشفته‌ای|جمله ی عمر از چه این جا خفته‌ای}}


گفت اين مرده رهم ندهد به راه          هيچ مي گويد مرو زين جايگاه
{{ب|خیز سوی شهر آی، ای بی قرار|تا جهانی خلق بینی بی شمار}}


زانکه از رفتن رهت گردد دراز            عاقبت اينجات بايد گشت باز
{{ب|گفت این مرده رهم ندهد به راه|هیچ می گوید مرو زین جایگاه}}


شهر ياران چون به گورستان راه          من چه خواهم کرد شهري پرگناه
{{ب|زانکه از رفتن رهت گردد دراز|عاقبت اینجات باید گشت باز}}


چون همه خواهند اين جا آمدن          مي نشايد عزم کردن در شدن
{{ب|شهر یاران چون به گورستان راه|من چه خواهم کرد شهری پرگناه}}


مي روم گريان چو ميغ از آمدن          آه از رفتن، دريغ از آمدن
{{ب|چون همه خواهند این جا آمدن|می نشاید عزم کردن در شدن}}


در بيشتر حکايت‌ها ديوانگان را بر روي پل در حالت نشسته مشاهده می‌کنیم. پل در اين گونه حکايت‌ها سمبل و رمز اين دنياي فاني و گذرا است، که هرگز بر آن، ايمن نتوان بود.
{{ب|می روم گریان چو میغ از آمدن|آه از رفتن، دریغ از آمدن}}{{پایان شعر}}
در بیشتر حکایت‌ها دیوانگان را بر روی پل در حالت نشسته مشاهده می‌کنیم. پل در این گونه حکایت‌ها سمبل و رمز این دنیای فانی و گذرا است، که هرگز بر آن، ایمن نتوان بود.


بهلول روزي از شراب عشق، مست در مسیری بر روي پُلي نشسته بود؛ هارون‌الرشید که از آن‌جا عبور می‌کرد، به بهلول گفت: اي بهلولِ مست، خيز از اين‌جا چون توان بر پل نشست؟ بهلول جواب مي دهد:
بهلول روزی از شراب عشق، مست در مسیری بر روی پُلی نشسته بود؛ هارون‌الرشید که از آن‌جا عبور می‌کرد، به بهلول گفت: ای بهلولِ مست، خیز از این‌جا چون توان بر پل نشست؟ بهلول جواب می دهد:


اين با  خويشتن گو اي امير             تا چرا بر پل بماندي جاي‌گير
این با خویشتن گو ای امیر        تا چرا بر پل بماندی جای‌گیر


جمله‌ي دنيا پل است و قطره است      بر پُلت بنگر که چندين منظره است «سایت بلاغ»
جمله‌ی دنیا پل است و قطره‌است      بر پُلت بنگر که چندین منظره است<ref name=":1" />


عطار نیشابوری در الهی‌نامه حکایتی دارد که دیوانه‌ی اهل رازی، روزی به‌هنگام نماز جماعت، موقع خواندن سوره حمد که همه‌ی نمازگزاران خاموشند، از خود صدای گاو در می‌آورد:
عطار نیشابوری در الهی‌نامه حکایتی دارد که دیوانه‌ی اهل رازی، روزی به‌هنگام نماز جماعت، موقع خواندن سوره حمد که همه‌ی نمازگزاران خاموشند، از خود صدای گاو در می‌آورد:


کسی بعد از نماز از وی بپرسید           که جانت در نماز از حق نترسید
کسی بعد از نماز از وی بپرسید           که جانت در نماز از حق نترسید


که بانک گاو کردی بر سر جمع          سرت باید بریدن چون سر شمع
که بانک گاو کردی بر سر جمع         سرت باید بریدن چون سر شمع


دیوانه‌ی رازدان در جواب می‌گوید که امام جماعت در میانه‌ی نماز آن‌گاه که با حق سخن می‌گفت در اندیشه‌ی خریدن گاو بود؛ و من هم که به وی اقتدا می‌کردم صدای گاو ازخود درآوردم . «سایت مردان پارس»
دیوانه‌ی رازدان در جواب می‌گوید که امام جماعت در میانه‌ی نماز آن‌گاه که با حق سخن می‌گفت در اندیشه‌ی خریدن گاو بود؛ و من هم که به وی اقتدا می‌کردم صدای گاو ازخود درآوردم.<ref name=":5" />


عطار نشابوری در حکایت‌های بسیاری از زبان دیوانه به افشای نظم موجود پرداخته است. در حکایت عدل نوشیروانی آورده است:
عطار نشابوری در حکایت‌های بسیاری از زبان دیوانه به افشای نظم موجود پرداخته است. در حکایت عدل نوشیروانی آورده است:


رفت نوشیروان در آن ویرانه‌ای                دید سر بر خاک ره دیوانه‌ای
{{شعر}}{{ب|رفت نوشیروان در آن ویرانه‌ای|دید سر بر خاک ره دیوانه‌ای}}


در میان خاک راه افتاده بود                     نیم خشتی زیر سر بنهاده بود
{{ب|در میان خاک راه افتاده بود|نیم خشتی زیر سر بنهاده بود}}


مرد دیوانه ز شور بیدلی                          گفت تو نوشیروان عادلی
{{ب|مرد دیوانه ز شور بیدلی|گفت تو نوشیروان عادلی}}


گفت می‌گویند این هر جایگاه                 گفت پُر گردان دهانشان خاک را
{{ب|گفت می‌گویند این هر جایگاه|گفت پُر گردان دهانشان خاک را}}


از چه می‌گویند بر تو این دروغ                زان که در عدلت نمی‌بینم فروغ
{{ب|از چه می‌گویند بر تو این دروغ|زان که در عدلت نمی‌بینم فروغ}}


عدل باشد این که سی سال تمام            من در این ویران می‌باشم مدام
{{ب|عدل باشد این که سی سال تمام|من در این ویران می‌باشم مدام}}


قوت خود می‌سازم از برگ گیاه               بالشم خشت است و خاکم خوابگاه
{{ب|قوت خود می‌سازم از برگ گیاه|بالشم خشت است و خاکم خوابگاه}}


گاه بارانم کند آغشته‌ای                         گه غم نانم کند سرگشته‌ای
{{ب|گاه بارانم کند آغشته‌ای|گه غم نانم کند سرگشته‌ای}}


من چنین باشم که گفتم خود ببین         روزگارم جمله نیک و بد ببین
{{ب|من چنین باشم که گفتم خود ببین|روزگارم جمله نیک و بد ببین}}


تو چنان‌خوش، من چنین بی‌حاصلی       وان گهی گویی که هستم عادلی!
{{ب|تو چنان‌خوش، من چنین بی‌حاصلی|وان گهی گویی که هستم عادلی!}}


آن من بین و آن خود، عدل این بود       این چنین عدلی کجا آیین بود «سایت مردان پارس»
{{ب|آن من بین و آن خود، عدل این بود|این چنین عدلی کجا آیین بود}}{{پایان شعر}}<ref name=":5" />


در رابطه با مردم‌گريزي، نويسندگان و شُعرايي که در آثار خود به وصف احوال ديوانگان پرداخته‌اند، عموماً از يک صفت خاص در آن‌ها ياد کرده‌اند و آن مردم‌گريزي است. آن‌ها به مردم و جامعه پشت، و مردم نيز آن‌‌ها را از خود طرد مي‌کرده‌اند. اگر گه‌گاهي به ميان مردم مي‌آمدند، مورد استهزاء و اذيت و آزار قرار مي گرفتند. در بسياري از داستان‌ها و اخبار ديوانگان، وقتي از رابطه و نسبت آن‌ها با خلق سخن به ميان مي آيد، اين حالت مردم‌گريزي و انزوا در آنان ديده مي‌شود. عطار نیشابوری نيز در داستان‌هاي خود به اين صفت اشاره کرده است. ديوانگان او اساساً به جامعه تعلق ندارند اما عطار نسبت ديوانگان و مردم را، به نحو خاصي در نظر مي‌گيرد. «سایت بلاغ»
در رابطه با مردم‌گریزی، نویسندگان و شُعرایی که در آثار خود به وصف احوال دیوانگان پرداخته‌اند، عموماً از یک صفت خاص در آن‌ها یاد کرده‌اند و آن مردم‌گریزی است. آن‌ها به مردم و جامعه پشت، و مردم نیز آن‌ها را از خود طرد می‌کرده‌اند. اگر گه‌گاهی به میان مردم می‌آمدند، مورد استهزاء و اذیت و آزار قرار می گرفتند. در بسیاری از داستان‌ها و اخبار دیوانگان، وقتی از رابطه و نسبت آن‌ها با خلق سخن به میان می آید، این حالت مردم‌گریزی و انزوا در آنان دیده می‌شود. عطار نیشابوری نیز در داستان‌های خود به این صفت اشاره کرده است. دیوانگان او اساساً به جامعه تعلق ندارند اما عطار نسبت دیوانگان و مردم را، به نحو خاصی در نظر می‌گیرد.<ref name=":1" />


== عطار از نگاه دیگران ==
== عطار از نگاه دیگران ==
مولانا جلاالدین بلخی، عطار نیشابوری را قدوه‌ی عشاق دانسته و می‌گوید:
مولانا جلاالدین بلخی، عطار نیشابوری را قدوه‌ی عشاق دانسته و می‌گوید:


هفت شهر عشق را عطار گشت       ما هنوز اندر خم یک گوشه‌ایم
هفت شهر عشق را عطار گشت       ما هنوز اندر خم یک کوچه‌ایم


و در جای دیگر عطار نیشابوری را به روح، و سنایی را به دو چشم تشبیه می‌کند:
و در جای دیگر عطار نیشابوری را به روح، و سنایی را به دو چشم تشبیه می‌کند:


عطار روح بود، سنائی دو چشم او        ما از پی سنائی و عطار آمدیم
عطار روح بود، سنائی دو چشم او       ما از پی سنائی و عطار آمدیم


عبدالرحمن جامی در باره‌ی عطار نوشته است:
عبدالرحمن جامی درباره‌ی عطار نوشته است:


«آن‌قدر که اسرار توحید و حقایق اذواق و مواجید در مثنویات و غزلیات وی  اندراج یافته، در سخنان هیچ یک از این طایفه یافته نمی‌شود».«سایت پرشین پرشیا»
«آن‌قدر که اسرار توحید و حقایق اذواق و مواجید در مثنویات و غزلیات وی  اندراج یافته، در سخنان هیچ‌یک از این طایفه یافته نمی‌شود».<ref name=":3" />


شیخ محمود شبستری در گلشن راز می‌فرماید:
شیخ محمود شبستری در گلشن راز می‌فرماید:


مرا از عاشقی خود عار ناید      که در صد قرن چون عطّار ناید «سایت دانش‌چی»
مرا از عاشقی خود عار ناید     که در صد قرن چون عطّار ناید<ref name=":2" />


مولانا در جای دیگر می‌گوید:
مولانا در جای دیگر می‌گوید:


من آن مولای رومی ام که از کِلکَم شَکِر ریزد        و لیکن در سخن گفتن غلام شیخ عطارم «سایت کلاس درسی»
من آن مولای رومی ام که از کِلکَم شَکِر ریزد       و لیکن در سخن گفتن غلام شیخ عطارم  


صائب تبریزی نیز در مرتبت عطار نیشابوری می‌گوید:
صائب تبریزی نیز در مرتبت عطار نیشابوری می‌گوید:


خواهد رسید رتبه صائب به مولوی        گر مولوی به رتبه عطار می‌رسد «سایت کلاس درسی»
خواهد رسید رتبه صائب به مولوی       گر مولوی به رتبه عطار می‌رسد<ref>[https://kelasedarsi.ir/%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C/ تحقیق در مورد عطار نیشابوری - سایت کلاس درسی]</ref>


== مذهب عطار نیشابوری ==
== مذهب عطار نیشابوری ==
عده‌ای عطار نیشابوری را، سنی‌مذهب دانسته اند، اما در دوران معاصر، شیعیان با استناد به برخی شعرهای عطار بر این باورند که او پس از چندی به تشیع گرویده و دوست‌دار اهل بیت بوده است. هر چند که عطار در مقدمه‌ی منطق الطیر به نکوهش متعصبان پرداخته؛ و به این افراد توصیه کرده‌است که هم محب اهل بیت باشند و هم دوستدار خلفای راشدین. «سایت بلاغ»
عده‌ای عطار نیشابوری را، سنی‌مذهب دانسته اند، اما در دوران معاصر، شیعیان با استناد به برخی شعرهای عطار بر این باورند که او پس از چندی به تشیع گرویده و دوست‌دار اهل بیت بوده است. هر چند که عطار در مقدمه‌ی منطق‌الطیر به نکوهش متعصبان پرداخته؛ و به این افراد توصیه کرده‌است که هم محب اهل بیت باشند و هم دوست‌دار خلفای راشدین.<ref name=":1" />


== مرگ عطار نیشابوری ==
== مرگ عطار نیشابوری ==
ماجرای مرگ شیخ عطار نیشابوری از غم‌انگیزترین رویدادهای روزگار است که در روان خواننده اثری دردناک دارد. راویان و تذکره‌نویسان در باره‌ی مرگ عطار نیشابور نوشته‌اند که پس از تسلط چنگیزخان مغول بر شهرهای خراسان، عطار نیز به دست مغول‌ها اسیر گشت. یک سرباز مغول می‌خواست عطار نیشابوری را بکشد، شخصی گفت که این پیرمرد را نکُش تا به خون‌بهای او هزار درهم بدهم. عطار گفت: مفروش که بهتر از این مرا خواهند خرید. پس از ساعتی شخص دیگری گفت: این پیر را نکُش که به خون‌بهای او یک کیسه کاه تورا خواهم داد. عطار گفت: بفروش که بیش از این نمی‌ارزم. سرباز مغول از گفته‌ی عطار خشم‌گین شد؛ و او را به‌قتل رساند. «سایت سیمرغ»
[[پرونده:مجسمه عطار ن.JPG|جایگزین=تندیس عطار نیشابوری|بندانگشتی|250x250پیکسل|تندیس عطار نیشابوری]]
 
ماجرای مرگ شیخ عطار نیشابوری از غم‌انگیزترین رویدادهای روزگار است که در روان خواننده اثری دردناک دارد. راویان و تذکره‌نویسان درباره‌ی مرگ عطار نیشابور نوشته‌اند که پس از تسلط چنگیزخان مغول بر شهرهای خراسان، عطار نیز به دست مغول‌ها اسیر گشت. یک سرباز مغول می‌خواست عطار نیشابوری را بکشد، شخصی گفت که این پیرمرد را نکُش تا به خون‌بهای او هزار درهم بدهم. عطار گفت: مفروش که بهتر از این مرا خواهند خرید. پس از ساعتی شخص دیگری گفت: این پیر را نکُش که به خون‌بهای او یک کیسه کاه تو را خواهم داد. عطار گفت: بفروش که بیش از این نمی‌ارزم. سرباز مغول از گفته‌ی عطار خشم‌گین شد؛ و او را به‌قتل رساند.<ref name=":6" />
شیخ بهایی در کتاب معروف خود کشکول، این واقعه را چنین تعریف می‌کند که وقتی لشگر تاتار به نیشابور رسید، اهالی نیشابور را قتل عام کردند و ضربت شمشیری توسط یکی از مغولان بر دوش شیخ عطار خورد که شیخ با همان ضربت از دنیا رفت؛ و نقل کرده‌اند که چون خون از زخمش جاری شد عطار دانست که مرگش نزدیک است. با خون خود بر دیوار این رباعی را نوشت:


                                                در کوی تو رسم سرفرازی این است        مستان تو را کمینه بازی این است
شیخ بهایی در کتاب معروف خود کشکول، این واقعه را چنین تعریف می‌کند که وقتی لشکر تاتار به نیشابور رسید، اهالی نیشابور را قتل‌عام کردند و ضربت شمشیری توسط یکی از مغولان بر دوش شیخ عطار خورد که شیخ با همان ضربت از دنیا رفت؛ و نقل کرده‌اند که چون خون از زخمش جاری شد عطار دانست که مرگش نزدیک است. با خون خود بر دیوار این رباعی را نوشت:


برخی سال کشته شدن عطار نیشابوری را ۶۳۲ هجری – قمری، دانسته‌اند؛ و برخی دیگر سلا ۶۲۷، «سایت پرورش افکار»
در کوی تو رسم سرفرازی این است        مستان تو را کمینه بازی این است


برخی نیز گفته‌اند که عطار نیشابوری در سال ۶۱۸ یا ۶۱۹ و یا ۶۲۶ کشته شده است. «سایت بلاغ»
برخی سال کشته شدن عطار نیشابوری را ۶۳۲ هجری – قمری، دانسته‌اند؛ و برخی دیگر سال ۶۲۷،<ref name=":0" />
[[پرونده:مرقد عطار1.JPG|جایگزین=مرقد عطار نیشابوری|بندانگشتی|200x200پیکسل|مرقد عطار نیشابوری]]
برخی نیز گفته‌اند که عطار نیشابوری در سال ۶۱۸ یا ۶۱۹ و یا ۶۲۶ کشته شده است.<ref name=":1" />


اما غالباً سال به‌قتل رسیدن عطار را ۶۱۸ هجری ـ قمری، نوشته‌اند.
اما غالباً سال به‌قتل رسیدن عطار را ۶۱۸ هجری ـ قمری، نوشته‌اند.


=== تربت عطار نیشابوری ===
=== تربت عطار نیشابوری ===
تربت عطار نیشابوری، عارف بزرگ اواخر قرن ششم ایران، که دراوایل قرن هفتم هجری چشم از جهان فرو بست، به روایت دولتشاه سمرقندی در تذکرهٌ خود، پیش از قرن نهم، زاویه‌ای مختصر و ویران بود. در اواخر قرن نهم، امیرعلیشیر نوایی، وزیر دانش‌پرور سطان گورگانی، حسین میرزای بایقرا، بر روضهٌ شیخ عطار، بنایی شایسته بر آورد که از بقایای آن عمارت اکنون فقط لوحی از سنگ باقی است و اشعاری مفصل بر آن نوشته است. این اشعار که بر سنگ کنده شده، از کوشش امیرعلیشیر در تجدید بنای آرامگاه در تاریخ ۸۹۱ هجری حکایت می‌کند.
تربت عطار نیشابوری، عارف بزرگ اواخر قرن ششم ایران، که دراوایل قرن هفتم هجری در حمله‌ی مغولان به‌قتل رسید، به روایت دولتشاه سمرقندی در تذکره‌ی خود، پیش از قرن نهم، زاویه‌ای مختصر و ویران بود. در اواخر قرن نهم، امیرعلیشیر نوایی، وزیر دانش‌پرور سطان گورگانی، حسین میرزای بایقرا، بر روضهٌ شیخ عطار، بنایی شایسته بر آورد که از بقایای آن عمارت اکنون فقط لوحی از سنگ باقی است و اشعاری مفصل بر آن نوشته است. این اشعار که بر سنگ کنده شده، از کوشش امیرعلیشیر در تجدید بنای آرامگاه در تاریخ ۸۹۱ هجری حکایت می‌کند.<ref name=":7" />


== گل‌چینی از دیوان عطار نیشابوری ==
== گزیده‌ای از دیوان عطار نیشابوری ==
عزل شماره ۱۶۷


جانا، حدیث حسنت، در داستان نگنجد        رمزی ز راز عشقت، در صد زبان نگنجد
[[پرونده:گزیده.jpg|جایگزین=گزیده‌ی دیوان عطار نیشابوری|بندانگشتی|295x295پیکسل|گزیده‌ی دیوان عطار نیشابوری]]
{{شعر}}{{ب|جانا حدیث حسنت در داستان نگنجد|رمزی ز راز عشقت در صد زبان نگنجد}}


سودای زلف و خالت، در هر خیال ناید        اندیشه‌ی وصالت، جز در گمان نگنجد
{{ب|جولانگه جلالت در کوی دل نباشد|جلوه گه جمالت در چشم و جان نگنجد}}


هرگز نشان ندادند، از کوی تو کسی را        زیرا که راه کویت، اندر نشان نگنجد
{{ب|سودای زلف و خالت در هر خیال ناید|اندیشهٔ وصالت جز در گمان نگنجد}}


آهی که عاشقانت، از حلق جان برآرند        هم در زمان نیاید، هم در مکان نگنجد
{{ب|در دل چو عشقت آمد سودای جان نماند|در جان چو مهرت افتد عشق روان نگنجد}}


آنجا که عاشقانت، یک دم حضور یابند        دل در حساب ناید، جان در میان نگنجد
{{ب|پیغام خستگانت در کوی تو که آرد|کانجا ز عاشقانت باد وزان نگنجد}}


اندر ضمیر د‌ل‌ها، گنجی نهان نهادی        از دل اگر برآید، در آسمان نگنجد
{{ب|دل کز تو بوی یابد در گلستان نپوید|جان کز تو رنگ گیرد خود در جهان نگنجد}}


عطار وصف عشقت، چون در عبارت آرد        زیرا که وصف عشقت، اندر بیان نگنجد
{{ب|آن دم که عاشقان را نزد تو بار باشد|مسکین کسی که آنجا در آستان نگنجد}}


ـــــــــــ
{{ب|بخشای بر غریبی کز عشق می‌نمیرد|وانگه در آشیانت خود یک زمان نگنجد}}


غزل شماره ۲۲
{{ب|جان داد دل که روزی در کوت جای یابد|نشناخت او که آخر جای چنان نگنجد}}


عشق جانان همچو شمعم از قدم تا سر بسوخت
{{ب|آن دم که با خیالت دل را ز عشق گوید|عطار اگر شود جان اندر میان نگنجد}}{{پایان شعر}}<ref name=":8">دیوان عطار نیشابوری - غزل شماره ۱۶۷</ref>


مرغ جان را نیز چون پروانه بال و پر بسوخت
{{شعر}}{{ب|عشق جانان همچو شمعم از قدم تا سر بسوخت|مرغ جان را نیز چون پروانه بال و پر بسوخت}}


عشقش آتش بود کردم مجمرش از دل چو عود
{{ب|عشقش آتش بود کردم مجمرش از دل چو عود|آتش سوزنده برهم عود و هم مجمر بسوخت}}


آتش سوزنده بر هم عود و هم مجمر بسوخت
{{ب|زآتش رویش چو یک اخگر به صحرا اوفتاد|هر دو عالم همچو خاشاکی از آن اخگر بسوخت}}


زآتش رویش چو یک اخگر به صحرا اوفتاد
{{ب|خواستم تا پیش جانان پیشکش جان آورم|پیش دستی کرد عشق و جانم اندر بر بسوخت}}


هر دو عالم همچو خاشاکی از آن اخگر بسوخت
{{ب|نیست از خشک و ترم در دست جز خاکستری|کاتش غیرت درآمد خشک و تر یکسر بسوخت}}


خواستم تا پیش جانان پیشکش جان آورم
{{ب|دادم آن خاکستر آخر بر سر کویش به باد|برق استغنا بجست از غیب و خاکستر بسوخت}}


پیش دستی کرد عشق و جانم اندر بر بسوخت
{{ب|آگفتم اکنون ذره‌ای دیگر بمانم گفت باش|ذره‌ی دیگر چه باشد ذره‌ای دیگر بسوخت}}


نیست از خشک و ترم در دست جز خاکستری
{{ب|بخشای بر غریبی کز عشق می‌نمیرد|کفر و ایمانش نماند و مؤمن و کافر بسوخت}}{{پایان شعر}}<ref>دیوان عطار نیشابوری - غزل شماره ۲۲</ref>


کاتش غیرت درآمد خشک و تر یکسر بسوخت
{{شعر}}{{ب|هر که در راه حقیقت از حقیقت بی‌نشان شد|مقتدای عالم آمد پیشوای انس و جان شد}}


دادم آن خاکستر آخر بر سر کویش به باد
{{ب|هر که مویی آگه است از خویشتن یا از حقیقت|او ز خود بیرون نیامد چون به نزد او توان شد}}


برق استغنا بجست از غیب و خاکستر بسوخت
{{ب|آن خبر دارد ازو کو در حقیقت بی‌خبر گشت|وان اثر دارد که او در بی‌نشانی بی نشان شد}}


گفتم اکنون ذره‌ای دیگر بمانم گفت باش
{{ب|تا تو در اثبات و محوی مبتلایی فرخ آن کس|کو ازین هر دو کناری جست و ناگه از میان شد}}


ذرهٔ دیگر چه باشد ذره‌ای دیگر بسوخت
{{ب|گم شدن از محو، پیدا گشتن از اثبات تا کی|مرد آن را دان که چون مردان ورای این و آن شد}}


چون رسید این جایگه عطار نه هست و نه نیست
{{ب|هر که از اثبات آزاد آمد و از محو فارغ|هرچه بودش آرزو تا چشم برهم زد عیان شد}}


کفر و ایمانش نماند و مؤمن و کافر بسوخت
{{ب|هست بال مرغ جان اثبات و پرش محو مطلق|بال و پر فرع است بفکن تا توانی اصل جان شد}}


ــــــــــــــــــ
{{ب|تن در اثبات است و جان در محو ازین هر دو برون شو|کانک ازین هر دو برون شد او عزیز جاودان شد}}


غزل شماره ۲۵۷
{{ب|آنکه بیرون شد ازین هر دو نهان و آشکارا|کی توان گفتن که این کس آشکارا یا نهان شد}}


هر که در راه حقیقت از حقیقت بی‌نشان شد
{{ب|تا خلاصی یافت عطار از میان این دو دریا|غرقه‌ی دریای دیگر گشت و دایم کامران شد}}{{پایان شعر}}<ref>دیوان عطار نیشابوری - غزل شماره ۲۵۷</ref>


مقتدای عالم آمد پیشوای انس و جان شد
{{شعر}}{{ب|هنگام صبوح آمد ای هم نفسان خیزید|یاران موافق را از خواب برانگیزید}}


هر که مویی آگه است از خویشتن یا از حقیقت
{{ب|یاران همه مشتاقند در آرزوی یک دم|می در فکن ای ساقی از مست نپرهیزید}}


او ز خود بیرون نیامد چون به نزد او توان شد
{{ب|جامی که تهی گردد از خون دلم پر کن|وانگه می صافی را با درد میامیزید}}


آن خبر دارد ازو کو در حقیقت بی‌خبر گشت
{{ب|چون روح حقیقی را افتاد می اندر سر|این نفس بهیمی را از دار در آویزید}}


وان اثر دارد که او در بی‌نشانی بی نشان شد
{{ب|خاکی که نصیب آمد از جور فلک ما را|آن خاک به چنگ آرید بر فرق فلک ریزید}}


تا تو در اثبات و محوی مبتلایی فرخ آن کس
{{ب|یاران قدیم ما در موسم گل رفتند|خون جگر خود را از دیده فرو ریزید}}


کو ازین هر دو کناری جست و ناگه از میان شد
{{ب|عطار گریزان است از صحبت نا اهلان|گر عین عیان خواهید از خلق بپرهیزید}}{{پایان شعر}}<ref>دیوان عطار نیشابوری - غزل شماره ۳۷۷</ref>


گم شدن از محو، پیدا گشتن از اثبات تا کی
{{شعر}}{{ب|ای دل اگر عاشقی در پی دلدار باش|بر در دل روز و شب منتظر یار باش}}


مرد آن را دان که چون مردان ورای این و آن شد
{{ب|دلبر تو دایماً بر در دل حاضر است|رو در دل برگشای حاضر و بیدار باش}}


هر که از اثبات آزاد آمد و از محو فارغ
{{ب|دیده‌ی جان روی او تا بنبیند عیان|در طلب روی او روی به دیوار باش}}


هرچه بودش آرزو تا چشم برهم زد عیان شد
{{ب|ناحیت دل گرفت لشکر غوغای نفس|پس تو اگر عاشقی عاشق هشیار باش}}


هست بال مرغ جان اثبات و پرش محو مطلق
{{ب|نیست کس آگه که یار کی بنماید جمال|لیک تو باری به نقد ساخته‌ی کار باش}}


بال و پر فرع است بفکن تا توانی اصل جان شد
{{ب|در ره او هرچه هست تا دل و جان نفقه کن|تو به یکی زنده‌ای از همه بیزار باش}}


تن در اثبات است و جان در محو ازین هر دو برون شو
{{ب|گر دل و جان تو را در بقا آرزوست|دم مزن و در فنا همدم عطار باش}}{{پایان شعر}}<ref>دیوان عطار نیشابوری - غزل شماره ۴۱۸</ref>


کانک ازین هر دو برون شد او عزیز جاودان شد
{{شعر}}{{ب|عقل کجا پی برد شیوه‌ی سودای عشق|باز نیابی به عقل سر معمای عشق}}


آنکه بیرون شد ازین هر دو نهان و آشکارا
{{ب|عقل تو چون قطره‌ای است مانده ز دریا جدا|چند کند قطره‌ای فهم ز دریای عشق}}


کی توان گفتن که این کس آشکارا یا نهان شد
{{ب|خاطر خیاط عقل گرچه بسی بخیه زد|هیچ قبایی ندوخت لایق بالای عشق}}


تا خلاصی یافت عطار از میان این دو دریا
{{ب|گر ز خود و هر دو کون پاک تبرا کنی|راست بود آن زمان از تو تولای عشق}}


غرقه‌ی دریای دیگر گشت و دایم کامران شد
{{ب|ور سر مویی ز تو با تو بماند به هم|خام بود از تو خام پختن سودای عشق}}


ــــــــــ
{{ب|عشق چو کار دل است دیده‌ی دل باز کن|جان عزیزان نگر مست تماشای عشق}}


غزل شماره ۳۷۷
{{ب|دوش درآمد به جان دمدمه‌ی عشق او|گفت اگر فانیی هست تو را جای عشق}}


هنگام صبوح آمد ای هم نفسان خیزید
{{ب|جان چو قدم در نهاد تا که همی چشم زد|از بن و بیخش بکند قوت و غوغای عشق}}


یاران موافق را از خواب برانگیزید
{{ب|چون اثر او نماند محو شد اجزای او|جای دل و جان گرفت جمله‌ی اجزای عشق}}


یاران همه مشتاقند در آرزوی یک دم
{{ب|هست درین بادیه جمله‌ی جان‌ها چو ابر|قطره‌ی باران او درد و دریغای عشق}}


می در فکن ای ساقی از مست نپرهیزید
{{ب|تا دل عطار یافت پرتو این آفتاب|گشت ز عطار سیر، رفت به صحرای عشق}}{{پایان شعر}}<ref>دیوان عطار نیشابوری - غزل شماره ۴۴۹</ref>
 
جامی که تهی گردد از خون دلم پر کن
 
وانگه می صافی را با درد میامیزید
 
چون روح حقیقی را افتاد می اندر سر
 
این نفس بهیمی را از دار در آویزید
 
خاکی که نصیب آمد از جور فلک ما را
 
آن خاک به چنگ آرید بر فرق فلک ریزید
 
یاران قدیم ما در موسم گل رفتند
 
خون جگر خود را از دیده فرو ریزید
 
عطار گریزان است از صحبت نا اهلان
 
گر عین عیان خواهید از خلق بپرهیزید
 
ــــــــــــــــــــــ
 
غزل شماره ۴۱۸
 
ای دل اگر عاشقی در پی دلدار باش
 
بر در دل روز و شب منتظر یار باش
 
دلبر تو دایما بر در دل حاضر است
 
رو در دل برگشای حاضر و بیدار باش
 
دیده‌ی جان روی او تا بنبیند عیان
 
در طلب روی او روی به دیوار باش
 
ناحیت دل گرفت لشگر غوغای نفس
 
پس تو اگر عاشقی عاشق هشیار باش
 
نیست کس آگه که یار کی بنماید جمال
 
لیک تو باری به نقد ساخته‌ی کار باش
 
در ره او هرچه هست تا دل و جان نفقه کن
 
تو به یکی زنده‌ای از همه بیزار باش
 
گر دل و جان تو را در بقا آرزوست
 
دم مزن و در فنا همدم عطار باش
 
ـــــــــــــــــــــــــــــــ
 
غزل شماره‌ی ۴۴۹
 
عقل کجا پی برد شیوه‌ی سودای عشق
 
باز نیابی به عقل سر معمای عشق
 
عقل تو چون قطره‌ای است مانده ز دریا جدا
 
چند کند قطره‌ای فهم ز دریای عشق
 
خاطر خیاط عقل گرچه بسی بخیه زد
 
هیچ قبایی ندوخت لایق بالای عشق
 
گر ز خود و هر دو کون پاک تبرا کنی
 
راست بود آن زمان از تو تولای عشق
 
ور سر مویی ز تو با تو بماند به هم
 
خام بود از تو خام پختن سودای عشق
 
عشق چو کار دل است دیده‌ی دل باز کن
 
جان عزیزان نگر مست تماشای عشق
 
دوش درآمد به جان دمدمه‌ی عشق او
 
گفت اگر فانیی هست تو را جای عشق
 
جان چو قدم در نهاد تا که همی چشم زد
 
از بن و بیخش بکند قوت و غوغای عشق
 
چون اثر او نماند محو شد اجزای او
 
جای دل و جان گرفت جمله‌ی اجزای عشق
 
هست درین بادیه جمله‌ی جان‌ها چو ابر
 
قطره‌ی باران او درد و دریغای عشق
 
تا دل عطار یافت پرتو این آفتاب
 
گشت ز عطار سیر، رفت به صحرای عشق
 
زندگی نامه عطار نیشابوری «سایت پرورش افکار»
 
<nowiki>https://www.parvaresheafkar.com/biography/attar-poet/</nowiki>
 
ــــــــــــــــــــــــــــــــ
 
زندگی نامه عطار نیشابوری «سایت مردان پارس»
 
<nowiki>http://persian-man.ir/senior/poets/%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C/</nowiki>
 
ـــــــــــــــــــــــــــــــ
 
عطار نیشابوری «سایت سیمرغ»
 
<nowiki>https://seemorgh.com/culture/literature/poetry/228312-%D9%85%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D8%BA%D9%85-%D8%A7%D9%86%DA%AF%DB%8C%D8%B2-%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%DB%8C%D9%88%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%81%DB%8C/</nowiki>
 
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
 
تحقیق درمورد زندگینامه عطار نیشابوری «سایت دانش‌چی»
 
<nowiki>https://www.daneshchi.ir/atare-neyshabouri/</nowiki>
 
ــــــــــــــــــــــــــــــــــ
 
زندگینامه عطار نیشابوری «سایت مجله تایم»
 
<nowiki>https://majaletime.com/2018/07/05/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C/</nowiki>
 
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
 
زندگینامه و آثار عطار نیشابوری «سایت پرشین پرشیا»
 
<nowiki>http://www.persianpersia.com/artandculture/adetails.php?articleid=15624&parentid=1&catid=10</nowiki>
 
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
 
نگاهی به زندگی و آثار و اندیشه عطار نیشابوری «سایت بلاغ»
 
<nowiki>https://www.balagh.ir/content/6306</nowiki>
 
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
 
آثار عطار نیشابوری «سایت پرشین موزیک»
 
<nowiki>https://www.persian-music.org/threads/%C2%AB%D8%A2%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C%C2%BB.939/</nowiki>
 
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
 
تحقیق در مورد عطار نیشابوری «سایت کلاس درسی»
 
<nowiki>https://kelasedarsi.ir/%D8%AA%D8%AD%D9%82%DB%8C%D9%82-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%B9%D8%B7%D8%A7%D8%B1-%D9%86%DB%8C%D8%B4%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%B1%DB%8C/</nowiki>
 
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
 
عطار نیشابوری ،
 
{{شعر}}{{ب|جانا حدیث حسنت در داستان نگنجد|رمزی ز راز عشقت در صد زبان نگنجد}}
 
{{ب|جولانگه جلالت در کوی دل نباشد|جلوه گه جمالت در چشم و جان نگنجد}}
 
{{ب|سودای زلف و خالت در هر خیال ناید|اندیشهٔ وصالت جز در گمان نگنجد}}
 
{{ب|در دل چو عشقت آمد سودای جان نماند|در جان چو مهرت افتد عشق روان نگنجد}}
 
{{ب|پیغام خستگانت در کوی تو که آرد|کانجا ز عاشقانت باد وزان نگنجد}}
 
{{ب|دل کز تو بوی یابد در گلستان نپوید|جان کز تو رنگ گیرد خود در جهان نگنجد}}
{{ب|آن دم که عاشقان را نزد تو بار باشد|مسکین کسی که آنجا در آستان نگنجد}}
 
{{ب|بخشای بر غریبی کز عشق می‌نمیرد|وانگه در آشیانت خود یک زمان نگنجد}}
 
{{ب|جان داد دل که روزی در کوت جای یابد|نشناخت او که آخر جای چنان نگنجد}}
{{ب|آن دم که با خیالت دل را ز عشق گوید|عطار اگر شود جان اندر میان نگنجد}}{{پایان شعر}}<ref>دیوان عطار نیشابوری - غزل شماره ۱۶۷</ref>


== منابع ==
== منابع ==
<references />
<references />

نسخهٔ کنونی تا ‏۱۱ مارس ۲۰۲۰، ساعت ۲۰:۱۹

فریدالدین عطار نیشابوری
عطار2.JPG
نام اصلی فریدالدین ابوحامد محمد بن ابوبکر ابراهیم بن اسحاق عطار نیشابوری
زمینهٔ کاری شاعر، عارف
زادروز ۵۴۰ هجری قمری
نیشابور - کدکن
مرگ ۶۱۸ هجری قمری
نیشابور
ملیت ایرانی
محل زندگی نیشابور
جایگاه خاکسپاری نیشابور
رویدادهای مهم حمله‌ی مغول به ایران
کتاب‌ها اسرارنامه، الهی نامه، منطق‌الطیر، مصیبت‌نامه، مختارنامه، تذکرةالاولیاء، دیوان اشعار…
دیوان سروده‌ها دیوان عطار نیشابوری
تخلص عطار
دلیل سرشناسی آثار و اشعار عرفانی

عطار نیشابوری ، با نام اصلی، فریدالدین ابوحامد محمدبن ابوبکر ابراهیم بن اسحاق عطار نیشابوری، زاده‌ی ۵۴۰ هجری قمری – کدکن نیشابور، عارف و شاعر شهیر ایرانی در اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری قمری است. عطار نیشابوری به شغل عطاری و طبابت مشغول بوده است. او پس از این‌که انقلاب روحی در وی پدید آمد؛ دست از کسب و کار کشید و به خدمت شیخ‌الشیوخ عارف رکن‌الدین رفت؛ و به ریاضت و مجاهدت با نفس مشغول شد. عطار نیشابوری سفرهای زیادی کرد؛ و در این سفرها بسیاری از مشایخ و بزرگان زمان خود را زیارت کرد. در یکی از این سفرها به خدمت مجدالدین بغدادی رسید. از عطار نیشابوری آثاری به‌جا مانده است که شامل دیوان اشعار و مثنویات است. معروف‌ترین مثنویات وی منطق‌الطیر است. تذکرةالاولیاء معروف‌ترین کتاب نثر عطار نیشابوری است. وی در سال ۶۱۸ هجری قمری، به‌هنگام حمله‌ی مغولان در شادیاخ نیشابور، به قتل رسید. از تاریخ تولد و مرگ او روایت‌های مختلفی نقل شده است.

انقلاب روحی

عطار نیشابوری به شغل عطاری و طبابت مشغول بوده است تا زمانی که آن انقلاب روحی در وی پدید آمد؛ و در این مورد روایت‌های مختلفی بیان شده که معروف‌ترین آن به نقل از عبدالرحن جامی، این است که روزی عطار نیشابوری در دکان خود مشغول به کار بود که درویشی به آن‌جا رسید و چند بار گفت چیزی برای خدا بدهید؛ و از عطار کمک خواست؛ ولی او به درویش چیزی نداد. درویش به او گفت: ای خواجه تو چه‌گونه می‌خواهی از دنیا بروی؟. عطار گفت: همان‌گونه که تو از دنیا می روی. درویش گفت: تو مانند من می‌توانی بمیری؟. عطار گفت: بله، درویش کاسه چوبی خود را زیر سر نهاد و با گفتن کلمه الله از دنیا برفت. عطار چون این را دید شدیداً متغیر شد و از دکان خارج شد و راه زندگی خود را برای همیشه تغییر داد. عطار نیشابوری پس از دیدن حال درویش، دست از کسب و کار کشید.[۱]

برخی می‌گویند که این سخنان به دلایلی قابل قبول نیست. نخست آن‌که عطار نیشابوری از آغاز عمر و زمان کودکی به سخن صوفیان متمایل بوده و دوست‌دار آن‌ها بوده است؛ و این مطلب را می‌توان از مقدمه تذکرةالاولیاء نتیجه گرفت. دوم این‌که عطار مصیبت‌نامه و الهی‌نامه را در داروخانه به نظم کشیده است؛ هم‌چنان‌که خودش می‌گوید:

مصیبت نامه که‌اندوه جهان است الهی‌نامه که‌اسرار عیان است

به داروخانه کردم هر دو آغاز چه گویم زود رَستم ز این و آن باز

این دو منظومه، یعنی الهی‌نامه و مصیبت‌نامه به اسرار معرفت و رموز طریقت آمیخته است؛ و قطعاً عطار نیشابوری به هنگام سرودن آن‌ها رسوخی در تصوف داشته و گام‌ها در سیر و سلوک عرفانی برداشته است.[۲]

اما می‌توان گفت که این اتفاق در عطار تأثیر عمیقی داشته است.

پس از این واقعه، عطار نیشابوری به خدمت شیخ الشیوخ عارف رکن‌الدین اکاف رفت که در آن زمان عارف مشهوری بود. عطار نیشابوری به دست رکن‌الدین اکاف توبه کرد و به ریاضت و مجاهدت با نفس مشغول شد؛ و چند سالی در خدمت این عارف بود. عطار نیشابوری سپس قسمتی از عمر خود را به رسم سالکان طریقت در سفر گذراند و از مکه تا ماوراءالنهر به مسافرت پرداخت و در این سفرها بسیاری از مشایخ و بزرگان زمان خود را زیارت کرد و در همین سفرها بود که به خدمت مجدالدین بغدادی رسید.[۱]

آثار عطار نیشابوری

در طول تاریخ آثار بسیاری به عطار نسبت داده شده‌است. به‌طوری‌که عده‌ای آثار او را به تعداد سوره‌های قرآن یعنی ۱۱۴ کتاب پنداشته‌اند. اما آثار مسلم عطار نیشابوری طبق پژوهش‌های محمدرضا شفیعی‌کدکنی و عبدالحسین زرین‌کوب شامل این کتاب‌ها است: اسرارنامه، الهی نامه، منطق‌الطیر، مصیبت‌نامه، مختارنامه، تذکرةالاولیاء، دیوان اشعار.

عده‌ای از پژوهش‌گران معتقدند که کتاب‌های بی‌سرنامه، خسرونامه، بلبل‌نامه، پسرنامه، حیدری‌نامه، پندنامه، جوهرالذات، حلاج نامه، سیاه‌نامه، اشترنامه، لسان‌الغیب، مظهرالذات، معراج‌نامه، مفتاح‌الفتوح، نزهت‌نامه، وصلت‌نامه و هیلاج‌نامه، به غلط به عطار نیشابوری منصوب شده‌اند. پس از حمله‌ی مغول آثار عطار نیشابوری سوزانده شد و آثاری که از او در دست است، تنها آثاری است که قبل از حمله‌ی مغول، به سایر شهرها برده شده‌بودند.[۳]

اسرارنامه

عطار نشابوری در اواخر عمرش در مصیبت‌نامه به برخی از آثار خود اشاره می‌کند:

مصیبت‌نامه که اندوه جهان استالهی‌نامه که اسرار عیان است
به‌داروخانه کردم هر دو آغازچه گویم زود رستم زین و آن باز
مصیبت‌نامه زاد رهروان است الهی‌نامه گنج خسروان است
جهان معرفت اسرارنامه استبهشت اهل دل مختارنامه است
مقامات طیور امّا چنان استکه مرغ عشق را معراج جان است
چو خسرونامه را طرزی عجیب استز طرز او که مه را نصیب است

[۴]

اسرارنامه

اسرارنامه یکی از مثنوی‌های مسلم عطار نیشابوری و احتمالاً از جمله نخستین آثار وی بوده است. این اثر مشتمل است بر ۳۳۰۵ بیت در ۲۲ مقاله. سه مقاله نخستین آن به ترتیب درباره‌ی توحید و نعت رسول اکرم (ص) و فضائل خلفای راشدین است. از مقاله چهارم به بعد درباره‌ی موضوعات گوناگون تصوف است. مقاله پنجم درباره‌ی اهمیت عشق و برتری آن از خرد با این ابیات معروف آغاز شده است:

الهی‌نامه

دلا یک دم رها کن آب و گل را صلای عشق در ده اهل دل را

ز نور عشق شمع جان برافروز زبور عشق از جانان درآموز[۳]

الهی نامه

الهی‌نامه سرشار از داستان‌های دل‌کش کوتاه و بلند است که همگی در بین یک داستان اصلی فوق‌العاده گنجانده شده‌اند. این کتاب مانند کتاب‌های دیگر با ستایش خداوند و نعت رسول اکرم (ص) و خلفای چهارگانه آغاز می‌شود و سپس در هشت بیت روح انسان را مورد خطاب قرار می‌دهد و برای او شش فرزند: نفس، شیطان، عقل، فقر، علم و توحید ذکر می‌کند.[۳]

این منظورمه در واقع مجموعه ای است از قصه‌های گوناگون کوتاه و مبتنی بر گفت و شنود پدری با پسران جوان خود که بیهوده در جستجوی چیزهایی برآمده‌اند که حقیقت آن با آنچه عامه مردم از آن می‌فهمند تفاوت دارد.[۵]

منطق الطیر

مقامات‌الطیور که با نام منطق الطیر خوانده می‌شود، شرح سفر مرغان است به درگاه سیمرغ. داستان شیخ صنعان طولانی‌ترین داستان این کتاب است و حدود ۴۰۸ بیت دارد و سرگذشت و عشق و دل‌دادگی پیری زاهد به نام شیخ صنعان به دختری ترسا را بیان می‌نماید.[۳]

منطق‌الطیر

مثنوی منطق‌الطیر، که حدود ۴۶۰۰ بیت دارد مهم‌ترین و برجسته‌ترین مثنوی عطار نیشابوری و یکی از مشهورترین مثنوی‌های تمثیلی فارسی است. این کتاب که در واقع می‌توان آن را حماسه‌ای عرفانی نامید، عبارت است از داستان گروهی از مرغان که برای جستن و یافتن سیمرغ که پادشاه آن‌هاست به راهنمایی هدهد به راه می‌افتند و در راه از هفت مرحله سهمگین می‌گذرند. در هر مرحله گروهی از مرغان از راه باز می‌مانند و یا به بهانه‌هایی پس می‌کشند؛ تا این که، پس از عبور از این مراحل هفت‌گانه که بی‌شباهت به هفت خان در داستان رستم نیست، سرانجام از این گروه انبوه مرغان که در جستجوی سیمرغ بودند، تنها سی‌مرغ باقی می‌مانند و چون به خود می‌نگرند در می‌یابند که آن‌چه بیرون از خود می‌جسته‌اند، سیمرغ اینک در وجود خود آن‌هاست. منظور عطار نیشابوری از مرغان، سالکان راه و از سی‌مرغ مردان خدا جویی است که پس از عبور از مراحل هفت‌گانه سلوک یعنی طلب، عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت، فقر و فنا، سرانجام حقیقت را در وجود خویش کشف می‌کنند.[۵]

این منظومه‌ی عالی و کم‌نظیر که حاکی از قدرت ابتکار و تخیل شاعر در به‌کار بردن رمزهای عرفانی و بیان مراتب سیر و سلوک و تعلیم سالکان است، از جمله شاهکارهای جاویدان زبان فارسی است. نیروی شاعر در تخیلات گوناگون، قدرت وی در بیان مطالب مختلف و تمثیلات و تحقیقات و مهارت وی در استنتاج از بحث‌ها و لطف و شوق و ذوق مبهوت کننده‌ی او در تمام موارد و در تمام مراحل، خواننده را به حیرت می‌افکند و بدین نکته اقرار می‌دهد که پرگویی عطار نیشابوری که معاصران او می‌گفته‌اند، از مقوله‌ی گفتار مکثاران (زیاده گویان) دیگر نیست که بی‌هوده گویند. این شاعر چیره‌دست توانا و این عارف و اصل دانا، حقایق فراوان را به سرعت درک می‌کرد و با زبانی که در روانی و گشادگی از عالم بالا تأییدات بی‌منتهی داشت، به نظم در می‌آورد. شاعری کردن دراین موارد برای او به منزله‌ی سخن گفتن مردی بود که به فصاحت و بلاغت خوی گرفته باشد و هر چه گوید فصیح و بلیغ باشد. وجود چنین منظومه‌ی عالی و کم‌نظیری است که ما را از قبول منظومه‌ی سست و بی‌مایه‌ای مانند مظهرالعجائب و لسان‌الغیب که منسوب به عطار است باز می‌دارد. غالب منظومه‌های عطار و همچنین دیوان قصائد او در ایران و هند به طبع رسیده و بعضی از آن‌ها مکرر چاپ شده است.[۴]

در تلقی رمزباورانه‌ی عطار نشابوری، خدا در هیئت سیمرغ ِرمزی تصویر شده است. خدا در منطق‌الطیر در کسوت پرنده‌ای بزرگ و پادشاه و فرمانروای پرندگان، تشخص نمادین می‌یابد. به بیان دیگر امر مطلق خود را به‌صورت خدا- شاه عیان می‌کند؛ و این امر شاید به سبب تعلق خاطر عطار به اندیشه‌ی هند و ایرانی و یا تلاش وی برای تداوم اندیشه‌ی ایرانشهری بوده است. به باور عطار نیشابوری جریان پدیداری خلقت، حاصل نزول سیمرغ رمزی از قاف وجود به چین مثالی است. این نزول، تعبیری از مراتب و تفاوت در مظاهر تجلیات وجود است. چنان‌که پیشینیان می‌پنداشتند، چین دورترین نقطه‌ی شرق جهان است. از سوی دیگر در جغرافیای مثالی و رمزی عرفانی، شرق، محل ظهور تجلی نور و نار الهی است. بر این اساس تجلی اسماء جمالی و جلالی خدا نیز از چین مثالی یا جانب شرقی وجود آغاز شده است. در ضمن، چین علاوه بر این مفهوم جغرافیایی، تداعی کننده‌ی مفهوم شکن نیز هست. جمع این دو مفهوم را می‌توان در این بیت زیبای حافظ دید:

تا دل هرزه گرد من رفت به چین زلف او زین سفر دراز خود عزم سفر نمی‌کند

چین به معنای شکن، نسبتی با زلف دارد؛ و زلف به عقیده‌ی عطار مظهر تجلی جلالی است:

تجلی گه جمال و گه جلال است رخ و زلف، آن معانی را مثال است

و در جای دیگر می‌گوید:

روی او چون پرتو افکند اینت روز زلف او چون سایه انداخت اینت شب

ویژگی اصلی تجلی جمالی، لطف و قُرب است؛ و ویژگی تجلی جلالی، قهر و بُعد است. لطف و قُرب در نور و وحدت ظاهر می‌شود، قهر و بُعد در کفر و کثرت و ماده؛ و اما مفهوم رمزی پَر و همانندی آن با فَر نیز جالب توجه است. منظور از پَر یا همان فَر، همان فروغ یا نور ایزدی است. هم‌چنین می‌توان پَر را نمادی از نرینه‌گی و چین را نمادی از مادینه‌گی تلقی کرد؛ و پَر انداختن سیمرغ در میان چین را رمزی از تناسل کیهانی تعبیر کرد. قرار گرفتن پَر در چین و افزوده شدن پَر به چین، واژه‌ی پرچین را نیز تداعی می‌کند، که می‌تواند رمزی از حائل نور ظلمت باشد. توجه به معنا و مفهوم رمزی و روان‌شناختی نیم‌شب نیز در این‌جا قابل ملاحظه است. نیم‌شب، به تعبیر عطار و دوش، به تعبیر حافظ، معنایی رمزی و فرا زمانی دارد. شب، نمادی از عدم تعین و بالقوگی محض است.

مصیبت‌نامه
مصیبت‌نامه

شب رمزی از جهان در غیبت خداست، و بدون خدا، در نظر عارف، جهان یک‌سر، غوطه‌ور در عدم و نیستی است. در عین حال شب، فضایی بی‌کران نیست. این نیستی محدود و محصور در زمین است که در نیم‌شب قرار دارد. بنابر این فرود سیمرغ رمزی در چین و افتادن پَری از آن، به معنای نزول یا همان قوس نزولی، از مرتبه‌ی احدیت به واحدیت و تجلی اسماء جلالی خداست.[۶]

مصیبت‌نامه

مصیبت‌نامه در بیان مصیبت‌ها و گرفتاری‌های روحانی سالک و مشتمل است بر حکایات جذاب و خواندنی. این اثر پس از منطق‌الطیر مهم‌ترین منظومه‌ی عطار نیشابوری است.[۳]

در این منظومه عطار نیشابوری، خواننده را توجه می‌دهد که فریفته ظاهر نشود و از ورای لفظ و ظواهر امر، به حقیقت و معنی اشیاء پی ببرد.[۵]

مختارنامه
مختارنامه

مختارنامه

مختارنامه شامل مجموعه رباعیات که دارای پنجاه باب در موضوعات مختلف است.[۳]

رباعیات عطار نیشابوری گاهی با رباعیات خیام، بسیار نزدیک شده و همین امر سبب گردیده است که بسیاری از آن‌ها را بعدها به خیام نسبت دهند و در مجموعه ترانه‌های وی به ثبت برسانند. همین آمیزش و نزدیکی فکر و اندیشه، کار تمیز و تفکیک ترانه‌های این دو شاعر بزرگ نیشابوری را دشوار کرده است.[۵]

تذکرةالاولیا

تذکرةالاولیاء

عطار نیشابوری از آغاز جوانی به سرگذشت عارفان و مقامات اولیای تصوف دل‌بستگی زیادی داشته است. همین علاقه سبب شده است که او شرح حال، سرگذشت و حکایات مربوط به ۹۶ تن از اولیاء و مشایخ تصوف را در کتابی به نام تذکرة‌الاولیا گردآوری کند. بیش از او در کتاب کشف‌المحجوب هجویری و طبقات‌الصوفیه عبدالرحمان سُلَمی نیز چنین کاری صورت گرفته است. اگرچه این دو کتاب به علت قدیمی‌تر بودن اهمیت دارند اما تذکرةالاولیای عطار نیشابوری، نزد فارسی زبانان شهرت بیشتری پیدا کرده است.[۵]

عطار در این کتاب، مقامات و گفتارهای آن بزرگان را، با روایت و حکایتی بسیار شیرین، درج کرده است.

شیوه‌ی نگارش این کتاب بر همان منوال است که در آثار منظوم عطار می‌بینیم یعنی نثر آن ساده و دور از تکلف و مقرون به فصاحت طبیعی کلام پارسی است و تألیف آن باید در پایان قرن ششم یا اوایل قرن هفتم صورت گرفته باشد.[۴]

گزیده‌ای از کتاب تذکرةالاولیا

عطار نیشابوری در تذکرةالاولیاء ضمن شرح احوال حلاج، آخرین روزها و ساعات پیش از به‌دار آویخته شدن منصور حلاج را شرح داده است:

نقل است که درزندان، حلاج را سیصد چوب بزدند. هرچند می‌زدند آوازی فصیح می‌آمد که، مترس ای ابن منصور!. پس دیگر بار حلاج را بردند تا بکشند. درویشی درآن میان از او پرسید که عشق چیست؟ گفت: امروز بینی و فردا بینی و پس فردا. آنروزش بکشتند، دیگرروز سوختند و سوم روزش به باد دادند. یعنی عشق این است. پس در راه که می‌رفت می‌خرامید. دست‌اندازان و عیاروار می‌رفت با ۱۳ بندِ گران. گفتند این خرامیدن از چیست؟ گفت زیرا که به کشتنگاه می‌روم و نعره می‌زد و می‌گفت که چنین باشد سزای کسی که با اژدها در تموز خَمر کهن خورد. چون به زیر طاقش بردند پای به نردبان نهاد. گفتند، حال چیست؟ گفت معراج مردان، سرِ دار است. پس دستش جدا کردند، خنده‌ای بزد. گفتند خنده چیست؟ گفت دست از آدمی رسته، جدا کردن آسان است… پس پاهایش ببریدند. تبسمی کرد و گفت، بدین پای سفرِ خاک می‌کردم. قدمی دیگر دارم که هم اکنون سفر هر دو عالم کنم. اگر توانید آن قدم ببُرید. پس دو دست بریده خون‌آلود برروی درمالید و روی و ساعد را خون‌آلود کرد. گفتند چرا کردی؟ گفت خون بسیار از من رفت. دانم که رویم زرد شده‌باشد. شما پندارید که زردی من از ترس است. خون در روی مالیدم تا در چشم شما سرخ‌روی باشم؛ که گلگونه‌ی مردان، خون ایشان است. گفتند اگر روی به‌خون سرخ کردی ساعد را باری چرا آلودی؟ گفت وضو می‌سازم. گفتند چه وضو؟ گفت در عشق دورکعت است که وضو درست نیاید الا به‌خون.

ذکر حسن بصری ـ گفتند ای شیخ! دل‌های ما خفته است! که سخن تو در وی اثر نمی‌کند. چه کنیم؟

گفت، کاش خفته بودی، که خفته را بجنبانی بیدار شود. دل‌های شما مرده است.

ذکر مالک دینار ـ گفتند، چه‌گونه‌ای؟

گفت، نان خدای می‌خورم و فرمان شیطان می‌برم!

ذکر حبیب عجمی ـ پس حبیب را دید، گفت، این درجه و مرتبت به‌چه یافتی؟

گفت، بدان که من دل سپید می‌کنم و تو کاغذ سیاه می‌کنی!

ذکر فضیل عیاض ـ وقتی بود که آن‌چه می‌کردند، به ریا می‌کردند! اکنون بدان‌چه نمی‌کنند، ریا می‌کنند.

ذکر ابراهیم ادهم ـ گفت، سنگی دیدم در راهی افکنده و برآن نبشته، برگردان و بخوان! گفت برگردانیدم. نوشته بود، چون تو عمل نمی‌کنی بدان‌چه می‌دانی، چه‌گونه می‌طلبی آن‌چه نمی‌دانی؟!

ذکر بایزید بسطامی ـ گفت، به صحرا شدم، عشق باریده بود و زمین تر شده؛ چنان‌که پای به برف فرو شود، به عشق فرو می‌شد!

گفت، می‌خواهم که زودتر قیامت برخاستی، تا من خیمه‌ی خود بر طرْف دوزخ زدمی! که چون دوزخ مرا بیند، پست شود، تا من سببِ راحتِ خلق شوم.

بایزید، احمد را گفت: تا کی سیاحت و گِرد عالم گشتن؟! احمد گفت: چون آب یک‌جا ایستد، متغیر شود! شیخ گفت: چرا دریا نباشی تا متغیر نشوی! وآلایش نپذیری؟

بایزید گفت: علامت آن‌که حق را دوست دارد، آن است که سه خصلت بدو دهند. سخاوتی چون سخاوت دریا، شفقتی چون شفقت آفتاب، تواضعی چون تواضع زمین.

عطار نیشابوری حکایتی در ملامت پرداختن به ظاهر و غافل شدن از باطن را در رفتار نصرآبادی چنین نقل می‌کند:

یک روز در طواف کعبه خلقی را دید که به کارهای دنیوی مشغول بودند و بایک‌دیگر سخن می‌گفتند. نصرآبادی برفت پاره‌یی آتش و هیزم بیاورد. از وی سؤال کردند که چه خواهی کردن؟. گفت: می‌خواهم که کعبه را بسوزم تا خلق از کعبه فارغ آیند و به خدای پردازند.[۷]

دیوان اشعار

دیوان عطار نیشابوری
دیوان عطار نیشابوری

مجموعه قصاید و غزلیات عطار نیشابوری، که بیشتر آن‌ها عرفانی و دارای مضمون‌های بلند صوفیانه است به نام دیوان عطار چند بار چاپ شده است.[۵]

دیدار عطار با مولوی

بهاءالدین محمد، پدر مولانا جلاالدین در سفری که به مغرب ایران کرد، فرزند خردسال خود را، جلال الدین محمد، که بعدها به مولوی شهرت یافت، به‌همراه خود داشت، آنان از شهرهای نیشابور، بغداد، مکه و شام گذشتند و سرانجام در قونیه که از شهرهای فعلی ترکیه است، ساکن شدند. در طول این سفر و هنگام عبور از نیشابور، به دیدار شیخ عطار نیشابوری رفتند، عطار نسخه‌ای از کتاب اسرارنامه خود را به مولوی که در آن هنگام کودک ۶ ساله‌ای بیشتر نبود، تقدیم کرد و درباره‌ی او با پدر چنین گفت: این فرزند را گرامی دار، زود باشد که از نفس گرمش، آتش در سوختگان عالم زند. این پیش‌بینی عطار بعدها به راستی پیوست و آن کودک خردسال عارف و شاعری پر آوازه شد.[۲]

ویژگی سخن عطار

شیخ فریدالدین عطار نیشابوری، یکی از شاعران بزرگ عرفان و از مردان مشهور تاریخ ادبیات ایران است. سخن او ساده و جذاب است. او برای بیان مقاصد عرفانی خود بهترین راه را که همان آوردن کلام ساده و بی پیرایه و خالی از هرگونه آرایش است، انتخاب کرده است. عطار نیشابوری اگر چه در ظاهر کلام و سخن خود، آن وسعت اطلاع و استحکام سخن استادانی هم‌چون سنایی را ندارد؛ اما آن گفتار ساده از سوخته‌دلی هم‌چون او، باعث شده که خواننده را مجذوب نماید. هم‌چنین کمک گرفتن او از تمثیلات و بیان داستان‌ها و حکایات مختلف، یکی دیگر از جاذبه‌های آثار او است؛ و او سرمشق عرفای نامی پس از خود، هم‌چون مولوی و جامی قرار گرفته و آن دو نیز به مدح و ثنای این عارف بزرگ پرداخته‌اند.[۸]

یکی از ویژگی‌هایی که در زبان عارفان و صوفیان دیده می‌شود استفاده از رمز است. بسیاری از مفاهیم و جهان‌بینی‌های صوفیان با آن‌چه که در باور توده‌های مردم عامی و معمولی است، متفاوت است. بنابراین برای آنان روشن شده بود که بیان صریح و بی‌پرده‌ی این باورها، بی‌گمان آنان را در گرفتاری و دردسر خواهد انداخت. از این روی سخنان خود را رمزگونه بیان می‌کردند و در پیچیده کردن آن رمزها تا آن‌جا که ممکن بود می‌کوشیدند، تا کسی نتواند به فکر و تصور خود، از آن سخنان چیزها بفهمد. این آثار و نوشته‌های مرموز را جز خودشان کس دیگری نمی‌توانست درک کند و بفهمد. عارفان و صوفیان باورها و پیام‌های خود را در ضمن داستان‌ها و افسانه‌های منظومی که می‌ساختند، بیان می کردند. بعضی از این داستان‌ها را از زبان حیوانات و پرندگان بیان کرده و برخی را به اشخاص معروف و مورد احترام مردم نسبت داده‌اند. اما در واقع منظور آن‌ها داستان سرایی نبوده است؛ بلکه هدف آن‌ها این بود که پیام خود را در خلال آن امثال و داستان‌ها بیان کنند، تا مخالفان مدعی نتوانند منظور آن‌ها را بفهمند. آن‌ها که اهل بودند و از راز و رمزهای صوفیانه باخبر بودند، مطلب را فهمیده و پیام را دریافت می‌کردند. اما اغیار و مدعیان نااهل، که معمولاً مردم عادی بودند، هم‌چون کودکان، تنها به خواندن داستان‌ها کفایت نموده و می‌پنداشتند که همه‌ی مطلب همین است. از آن‌جایی که این داستان‌ها معمولاً بر ساخته‌ی ذهن خود صوفیان بود، احتمال وقوع چنان ماجراها کمتر می‌رفت، از این روی عامه‌ی مردم گاهی اوقات دچار حیرت شده و به صورت و ظاهر داستان ایراد می‌گرفتند. داستان‌های دیوانگان عطار نیز بدین گونه‌اند و عطار بیشترین اهداف معنایی خویش را در قالب این داستان‌ها با زبان رمز آورده است.[۲]

عطار فارغ از مدح شاهان

عطار نیشابوری از معدود شاعرانی است که در طول زندگی خود هرگز زبان به مدح کسی نگشود و هیچ شعری از او که در آن امیر پادشاهی را ستوده باشد یافت نمی‌شود.[۵]

عطار نیشابوری به دربار پادشاهان نمی‌رفت و لب به مدح و ستایش آنان نمی‌گشود؛ و تا آخر عمر عزت نفس و مناعت طبع و بزرگ همتی او به‌جا ماند. عطار در کتاب منطق‌الطیر در این باره سروده است:

چون زِ نان خشک گیرم سفره پیشتر کنم از شوربا چشم خویش
من نخواهم نان هر ناخوش منشبس بود این نانم و آن نان خورش
هر توانگر کین چنین گنجیش هستکی شود در منّت هر سفله پست
شکر ایزد را که در، باری نیمبسته هر نا سزاواری نیم
من ز کس بر دل کجا بَندی نهمنام هر دُون را خداوندی نهم
نه طعام هیچ ظالم خورده‌امنه کتابی را تخلص کرده‌ام
همت عالیم ممدوحم بس استقُوت جسم و قوّت روحم بس است

[۲]

سیری در عرفان عطار

شیخ عطار نیشابوری وارث و راوی روح عرفان عاشقانه‌ی بایزید بسطامی و منصور حلاج و عین‌القضات همدانی و سنایی است. عطار نیشابوری در زمانه‌ای خون‌ریز و بحرانی متولد می‌شود؛ و به نوشتن و سرودن می‌پردازد. زمانه‌ای که رویدادهای آن، زمینه‌ساز سقوط ایران زمین شد؛ و با حمله و یورش مغولان ضربه‌ای کاری بر پیکر فرهنگ و تمدن ایرانی فرود آمد. دوره‌ای که ادبیات عرفان حماسی، جای‌گزین ادبیات تاریخ حماسی شد. صوفیان و عارفان خرد گریز و خرد ستیز، متفکران قوم شدند. عرفان حماسی و عاشقانه‌ی عطارنیشابوری، تجلی و بیان‌گر روح و روحیه‌ی حاکم بر فضای فرهنگی زمانه‌ی خود است. عرفان، به باور عطار نیشابوری «راه» است، راهی که با رفتن آغاز می‌شود. عرفان، راهی از پیش معلوم و پایان‌پذیر نیست، بلکه راهی است که با رفتن، پدید می‌آید و با رفتن، راه می‌شود. این راه، بی‌نشان و ناپیدا است، چون با رفتن رهرو پدید می‌آید. در این راه، رهرو و رهبر نیز سرانجام راه می‌شوند. چنان‌که خود می‌گوید:

گفت ما را هفت وادی در ره استچون گذشتی هفت وادی درگه است
وانیامد در جهان زین راه کسنیست از فرسنگ آن آگاه کس
چون نیامد باز کس زین راه دور چون دهندت آگهی ای ناصبور
چون شدند آن‌جای‌گه گم سر به سرکی خبر بازت دهد از بی‌خبر

عطار در جای دیگر می‌گوید:

پای درنه راه را پایان مجوی زان که راه عشق بی پایان بود

در اندیشه‌ی عرفانی عطار، رهرو با شوریدن علیه زنجیر عادت و پرده‌ی پندار، رسم و قیل و قال، مقام و شأن اجتماعی، در آستانه‌ی راه بی‌پایان عشق و رهایی قرار می‌گیرد:

ما دُرد فروش هر خراباتیمنه عشوه فروش هر کراماتیم
انگشت‌زنان کوی معشوقیمو انگشت‌نمای اهل طاماتیم
حیلت‌گر و مُهره دزد و اوباشیمدُردی‌کش و کم‌زن خراباتیم
در شیوه‌ی کفر پیر و استادیمدر شیوه‌ی دین خر خرافاتیم
با عادت و رسم نیست ما را کارما کی زمقام و رسم و عاداتیم

عطار نیشابوری، مست رویداد عشق است، هرچند که او بسیار به توصیف عشق می‌پردازد، ولی بر این باور است که درک رخ‌داد عشق، در گرو تجربه‌ی مستقیم عشق است:

تا کی گویی واقعه‌ی عشق بگوی چیزی که چشیدنی بود نتوان گفت

عطار در جایی دیگر می‌گوید:

آن ذوق که در شکر چشیدن باشد مندیش که در شکر شنیدن باشد

زنهار مدان، اگر بدانی او را کان دانستن بدو، رسیدن باشد

به عقیده‌ی عطار نیشابوری، عشق نه فقط یک رخ‌داد انسانی، بلکه رخ‌داد کیهانی نیز است:

جهان بر شحنه‌ی سلطان عشق است ز ماهی تا به ماه ایوان عشق است

در باور عطار، عشق نیروی دگرگون کننده‌ی جهان است:

همه در عشق می‌گردند از حال چه در وقت و چه در ماه و چه در سال

شیخ عطار بر این باور است که معشوق را نه فقط در افلاک، بلکه در خاک نیز می‌توان یافت:

دید مجنون را به راهی مرد پاکدر میان رهگذر می‌بیخت خاک
گفت ای مجنون چه می‌جویی چنینگفت لیلی را می‌جویم یقین
گفت لیلی را کجا یابی ز خاک؟کی بود در خاک شارع دُرّ پاک!
گفت من می‌جویمش هرجا که هستبو که یک‌دم آرمش جایی به دست

در اندیشه‌ی عرفانی عطار نیشابوری، متعلق و تجلی‌های عشق، نزد همه‌ی انسان‌ها، یک‌سان و برابر نیست، زیرا هر کس بنابر دل‌بسته‌گی‌ها و دل‌داده‌گی‌هایش، معشوق و دل‌بر و حسب حالی ویژه دارد:

سیر هر کس تا کمال وی بودقرب هر کس حسب حال وی بود
گر بپرد پشه چندانی که هستکی کمال صرصرش آید به دست
لاجرم چون مختلف افتاد سیرهم‌روش هرگز نیفتد هیچ طیر
معرفت زین‌جا تفاوت یافته استاین یکی محراب وآن بت یافته است

عطار حتی از عشق و محبت زمینی نیز به‌عنوان یک فضیلت انسانی یاد می‌کند؛ و بر این امر تأکید می‌کند که حتی از غریزه‌ی جنسی نیز عشق می‌تواند پدید آید. شور و غریزه‌ی جنسی هرچند نزد وی مطلوب نیست، اما اگر کسی گرفتار و اسیر غریزه و شور جنسی نشود، این شور، می‌تواند گذرگاه رسیدن به عشق و محبت انسانی باشد:

ز شهوت نیست خلوت هیچ مطلوبکسی کین سرّ نداند هست معیوب
ولیکن چون رسد شهوت به‌غایت ز شهوت عشق زاید بی‌نهایت
ولی چون عشق گردد سخت بسیارمحبت از میان آید پدیدار
محبت چون به حد خود رسد نیزشود جان تو در محبوب ناچیز
زشهوت در گذر چون نیست مطلوبکه اصل جمله محبوب است محبوب
اگر کشته شوی در راه او زاربسی زان به که در شهوت گرفتار

عطار نیشابوری با نگرشی متفاوت از بسیاری از عرفا وجه تمایز آدمی و ملائک را عشق نمی‌داند. چرا که به عقیده‌ی او، فرشته‌گان نیز پس از سجده بر آدم، وجودشان به‌عشق آغشته گشت و دانند که عشق چیست:

تا ملک کردند آدم را سجود عشقشان یک ذره آمد در وجود

عطار بر این باور است که آنچه وجه تمایز آدمی و پری است، نه عشق، بلکه درد عشق و زهر هجر است:

قدسیان را عشق هست و درد نیستدرد را جز آدمی در خورد نیست
درد تو باید دلم را درد تولیک نی در خورد من، در خورد تو
ساقیا خون جگر در جام کنگر نداری درد از ما وام کن

و اما اندیشه‌ی وحدت شهودی در عرفان عطار نیشابوری؛ عارف وحدت وجودی، عالم را عین خدا و خدا را عین عالم می‌داند، به بیان دیگر وحدت، برای عارف وحدت وجودی امری آفاقی یا عینی و وجود شناختی است. خدا نزد این دسته از عرفا، نه امر یگانه، بلکه یگانگی امور است. اینان در پی آن هستند که با کشف و شهود به نور و نیاز خدا معرفت یابند. اما عارف وحدت شهودی، عالم را تجلی پرتو حُسن خدا می‌داند، نه عین خدا. به بیان دیگر وحدت، برای عارف وحدت شهودی، امری انفسی یا شناخت شناسی و روان شناختی است. این گروه از عرفا در پی آن هستند که با کشف و شهود به نار و ناز خدا عشق بورزند. بنابر این شیخ عطار نیشابوری، عارفی وحدت وجودی نیست، بلکه عارفی وحدت شهودی است؛ چنان‌که خود در داستان طیور و سیمرغ در کتاب منطق‌الطیر آورده‌است:

ابتدای کار سیمرغ ای عجبجلوه‌گر شد در چین نیم شب
درمیان چین فتاد از وی پریزان سبب پرشور شد هر کشوری
هر کسی نقشی از آن پر بر گرفتهر که دید آن نقش، کاری در گرفت
آن پر اکنون در نگارستان چین استاطلبوالعلم ولو بالصین از این است
گر نگشتی نقش پر او عیاناین همه غوغا نبودی در جهان
این همه آثار صنع از فَر اوستجمله انمودار نقش پَر اوست

موضوع دیگر، مرتبت عقل و عشق در مجموعه‌ی آثار عطار نشابوری است که هرجا که از قلم‌رو معشوق سخن به میان می‌آید، عقل در آن‌جا تحقیر می‌شود. در این قلم‌رو عقل دود است و عشق آتش، چنان‌که عطار خود می‌گوید:

ماهی از دریا چو به صحرا فتدمی‌تپد تا بوک در دریا فتد
عشق این‌جا آتش است و عقل دودعشق کامد در گریزد عقل زود

و یا در جایی دیگر می‌گوید:

هیچ‌کس عشق چون تو معشوقیبه ترازوی عقل برنکشد
چون کشد کوه بی‌نهایت را آن ترازو که بیش زر نکشد
وزن عشق تو عقل کی داندعشق تو عقل مختصر نکشد

در آثار عطار نیشابوری، از عقل تا آن‌جا که بنده‌ی حلقه به‌گوش دین و خادم امر قل باشد، ستایش می‌شود؛ ولی آن‌جا که عقل بخواهد به طور مستقل در جست‌وجوی طرح و پاسخ‌گویی به مسائل برآید، به سختی نکوهش می‌شود.

عقل اگر جاهل بود جانت برد ور تکبر آرد، ایمانت برد

عقل آن بهتر که فرمان‌بر شود ورنه گر کامل شود کافر شود

و در جای دیگر می‌گوید:

عین عقل خویش را کن محو امرتا نگردد عین عقلت محو خمر
عقل اگر از خمر، ناپیدا شودکی به سرّ امر قل بینا شود
عقل را قل باید و امر خدایتا شود هم رهبر و هم رهنمای

و باز در جای دیگر گوید:

مرد دین شو محرم اسرار گردوز خیال فلسفی بیزار گرد
نیست از شرع نبی هاشمیدورتر از فلسفی یک آدمی
شرع، فرمان پیمبر بردن استفلسفی را خاک بر سر کردن است
علم جز بهر حیات خود مدانوز شفا خواندن نجات خود مدان
علم دین، فقه است و تفسیر و حدیثهر که خواند غیر این گردد خبیث

[۶]

عطار نیشابوری معراج پیامبر اسلام را محصول تکامل بشر و به‌دنبال رنج و خون بسیار می‌داند که سرانجام در حضرت محمّد (ص) به رهایی و وصل انجامید و از طریق او بشر به خدا وصل شدند. عطار میگوید:

صدهزاران جان و دل تاراج رفت تا محمد یک شبی معراج رفت

عطار نیشابور در ابیاتی که علاوه بر جنبه‌ی انگیزاننده آن، اشارهای آموزنده به چه‌گونگی شناخت و درک حقیقت هم دارد. تأکیدی بر این حقیقت که فهم و نزدیک شدن به حقیقت، قدم به قدم از عمل صادقانه در مسیر رهایی ناشی میشود:

گرمرد رهی میان خون باید رفت از پای فتاده سرنگون باید رفت

تو پای به راه در نه وهیج مپرس خود راه بگویدت که چون باید رفت[۹]

داستان دیوانگان در اشعار عطار

یکی از شخصیت‌های محوری اشعار عطار نیشابوری، دیوانه است. دیوانه شخصیتی است، عاقل مجنون. این عنوان ظریف و پارادوکسیکال، در اشعار عطار از آن شخصیتی است که می‌توان با تیغ زبان وی، به نبرد با کجی‌ها پرداخت. دیوانه‌ی عطار یا عطار دیوانه همان رند حافظ یا حافظ رند است. عطار نیشابوری درباره‌ی ضرورت و نقش شخصیت دیوانه می‌گوید:

زان که گر تو عاقل آیی سوی من رنج بسیاری خوری در کوی من

لیک اگر دیوانه آیی در شمار هیچ‌کس را با تو نبود هیچ کار[۶]

با بررسی چند نونه از داستان دیوانگان عطار نیشابوری، می‌توان دریافت که این دیوانگان بیش‌تر در قبرستان‌ها و بر سر گورها، در ویرانه‌ها و گریزان از مردم، سوار بر چوب، آئینه به‌دست، بر روی پل و معابر دیده می‌شوند. حال باید دید که این اماکن چه رموزی را در دیوانگان عطار تداعی می‌نمایند. گورستان نماد و رمز این است که سرانجام کشتی تن خواهد شکست؛ و انسان چون به این نقطه رسد کار او تسلیم است و جز تسلیم چاره‌ای ندارد. گورستان نقطه‌ی جدا شدن روح و جان از جسم و تعلقات مادی است. این مرحله، برای دیوانه‌ی عطار نیشابوری، مرحله‌ای با ارزش و دوست داشتنی است. چرا که جان او که از تعلقات مادی به دور بوده است، فقط در این مرحله است که به سوی جانان پرواز خواهد کرد. دیوانه‌ی عطار معتقد است حتی از قبرستان به سوی شهر رفتن، کار بیهوده ای است؛ چرا که سبب درازی راه و مسیر بازگشت خواهد شد. مگر نه این است که عاقبت این‌جا باید برگشت و مگر نه این است که تنها این نقطه، سکوی پرواز به سوی جانان است. دیوانه‌ی عطار نیشابوری به‌دور از تعلقات و وابستگی‌های دنیوی، در این نقطه منتظر نشسته است.

آن یکی دیوانه بر گوری بخفتاز سر آن گور یک دم می نرفت
سائلی گفتش که تو آشفته‌ایجمله ی عمر از چه این جا خفته‌ای
خیز سوی شهر آی، ای بی قرارتا جهانی خلق بینی بی شمار
گفت این مرده رهم ندهد به راههیچ می گوید مرو زین جایگاه
زانکه از رفتن رهت گردد درازعاقبت اینجات باید گشت باز
شهر یاران چون به گورستان راهمن چه خواهم کرد شهری پرگناه
چون همه خواهند این جا آمدنمی نشاید عزم کردن در شدن
می روم گریان چو میغ از آمدنآه از رفتن، دریغ از آمدن

در بیشتر حکایت‌ها دیوانگان را بر روی پل در حالت نشسته مشاهده می‌کنیم. پل در این گونه حکایت‌ها سمبل و رمز این دنیای فانی و گذرا است، که هرگز بر آن، ایمن نتوان بود.

بهلول روزی از شراب عشق، مست در مسیری بر روی پُلی نشسته بود؛ هارون‌الرشید که از آن‌جا عبور می‌کرد، به بهلول گفت: ای بهلولِ مست، خیز از این‌جا چون توان بر پل نشست؟ بهلول جواب می دهد:

این با خویشتن گو ای امیر تا چرا بر پل بماندی جای‌گیر

جمله‌ی دنیا پل است و قطره‌است بر پُلت بنگر که چندین منظره است[۲]

عطار نیشابوری در الهی‌نامه حکایتی دارد که دیوانه‌ی اهل رازی، روزی به‌هنگام نماز جماعت، موقع خواندن سوره حمد که همه‌ی نمازگزاران خاموشند، از خود صدای گاو در می‌آورد:

کسی بعد از نماز از وی بپرسید که جانت در نماز از حق نترسید

که بانک گاو کردی بر سر جمع سرت باید بریدن چون سر شمع

دیوانه‌ی رازدان در جواب می‌گوید که امام جماعت در میانه‌ی نماز آن‌گاه که با حق سخن می‌گفت در اندیشه‌ی خریدن گاو بود؛ و من هم که به وی اقتدا می‌کردم صدای گاو ازخود درآوردم.[۶]

عطار نشابوری در حکایت‌های بسیاری از زبان دیوانه به افشای نظم موجود پرداخته است. در حکایت عدل نوشیروانی آورده است:

رفت نوشیروان در آن ویرانه‌ایدید سر بر خاک ره دیوانه‌ای
در میان خاک راه افتاده بودنیم خشتی زیر سر بنهاده بود
مرد دیوانه ز شور بیدلیگفت تو نوشیروان عادلی
گفت می‌گویند این هر جایگاهگفت پُر گردان دهانشان خاک را
از چه می‌گویند بر تو این دروغزان که در عدلت نمی‌بینم فروغ
عدل باشد این که سی سال تماممن در این ویران می‌باشم مدام
قوت خود می‌سازم از برگ گیاهبالشم خشت است و خاکم خوابگاه
گاه بارانم کند آغشته‌ایگه غم نانم کند سرگشته‌ای
من چنین باشم که گفتم خود ببینروزگارم جمله نیک و بد ببین
تو چنان‌خوش، من چنین بی‌حاصلیوان گهی گویی که هستم عادلی!
آن من بین و آن خود، عدل این بوداین چنین عدلی کجا آیین بود

[۶]

در رابطه با مردم‌گریزی، نویسندگان و شُعرایی که در آثار خود به وصف احوال دیوانگان پرداخته‌اند، عموماً از یک صفت خاص در آن‌ها یاد کرده‌اند و آن مردم‌گریزی است. آن‌ها به مردم و جامعه پشت، و مردم نیز آن‌ها را از خود طرد می‌کرده‌اند. اگر گه‌گاهی به میان مردم می‌آمدند، مورد استهزاء و اذیت و آزار قرار می گرفتند. در بسیاری از داستان‌ها و اخبار دیوانگان، وقتی از رابطه و نسبت آن‌ها با خلق سخن به میان می آید، این حالت مردم‌گریزی و انزوا در آنان دیده می‌شود. عطار نیشابوری نیز در داستان‌های خود به این صفت اشاره کرده است. دیوانگان او اساساً به جامعه تعلق ندارند اما عطار نسبت دیوانگان و مردم را، به نحو خاصی در نظر می‌گیرد.[۲]

عطار از نگاه دیگران

مولانا جلاالدین بلخی، عطار نیشابوری را قدوه‌ی عشاق دانسته و می‌گوید:

هفت شهر عشق را عطار گشت ما هنوز اندر خم یک کوچه‌ایم

و در جای دیگر عطار نیشابوری را به روح، و سنایی را به دو چشم تشبیه می‌کند:

عطار روح بود، سنائی دو چشم او ما از پی سنائی و عطار آمدیم

عبدالرحمن جامی درباره‌ی عطار نوشته است:

«آن‌قدر که اسرار توحید و حقایق اذواق و مواجید در مثنویات و غزلیات وی اندراج یافته، در سخنان هیچ‌یک از این طایفه یافته نمی‌شود».[۴]

شیخ محمود شبستری در گلشن راز می‌فرماید:

مرا از عاشقی خود عار ناید که در صد قرن چون عطّار ناید[۳]

مولانا در جای دیگر می‌گوید:

من آن مولای رومی ام که از کِلکَم شَکِر ریزد و لیکن در سخن گفتن غلام شیخ عطارم

صائب تبریزی نیز در مرتبت عطار نیشابوری می‌گوید:

خواهد رسید رتبه صائب به مولوی گر مولوی به رتبه عطار می‌رسد[۱۰]

مذهب عطار نیشابوری

عده‌ای عطار نیشابوری را، سنی‌مذهب دانسته اند، اما در دوران معاصر، شیعیان با استناد به برخی شعرهای عطار بر این باورند که او پس از چندی به تشیع گرویده و دوست‌دار اهل بیت بوده است. هر چند که عطار در مقدمه‌ی منطق‌الطیر به نکوهش متعصبان پرداخته؛ و به این افراد توصیه کرده‌است که هم محب اهل بیت باشند و هم دوست‌دار خلفای راشدین.[۲]

مرگ عطار نیشابوری

تندیس عطار نیشابوری
تندیس عطار نیشابوری

ماجرای مرگ شیخ عطار نیشابوری از غم‌انگیزترین رویدادهای روزگار است که در روان خواننده اثری دردناک دارد. راویان و تذکره‌نویسان درباره‌ی مرگ عطار نیشابور نوشته‌اند که پس از تسلط چنگیزخان مغول بر شهرهای خراسان، عطار نیز به دست مغول‌ها اسیر گشت. یک سرباز مغول می‌خواست عطار نیشابوری را بکشد، شخصی گفت که این پیرمرد را نکُش تا به خون‌بهای او هزار درهم بدهم. عطار گفت: مفروش که بهتر از این مرا خواهند خرید. پس از ساعتی شخص دیگری گفت: این پیر را نکُش که به خون‌بهای او یک کیسه کاه تو را خواهم داد. عطار گفت: بفروش که بیش از این نمی‌ارزم. سرباز مغول از گفته‌ی عطار خشم‌گین شد؛ و او را به‌قتل رساند.[۸]

شیخ بهایی در کتاب معروف خود کشکول، این واقعه را چنین تعریف می‌کند که وقتی لشکر تاتار به نیشابور رسید، اهالی نیشابور را قتل‌عام کردند و ضربت شمشیری توسط یکی از مغولان بر دوش شیخ عطار خورد که شیخ با همان ضربت از دنیا رفت؛ و نقل کرده‌اند که چون خون از زخمش جاری شد عطار دانست که مرگش نزدیک است. با خون خود بر دیوار این رباعی را نوشت:

در کوی تو رسم سرفرازی این است مستان تو را کمینه بازی این است

برخی سال کشته شدن عطار نیشابوری را ۶۳۲ هجری – قمری، دانسته‌اند؛ و برخی دیگر سال ۶۲۷،[۱]

مرقد عطار نیشابوری
مرقد عطار نیشابوری

برخی نیز گفته‌اند که عطار نیشابوری در سال ۶۱۸ یا ۶۱۹ و یا ۶۲۶ کشته شده است.[۲]

اما غالباً سال به‌قتل رسیدن عطار را ۶۱۸ هجری ـ قمری، نوشته‌اند.

تربت عطار نیشابوری

تربت عطار نیشابوری، عارف بزرگ اواخر قرن ششم ایران، که دراوایل قرن هفتم هجری در حمله‌ی مغولان به‌قتل رسید، به روایت دولتشاه سمرقندی در تذکره‌ی خود، پیش از قرن نهم، زاویه‌ای مختصر و ویران بود. در اواخر قرن نهم، امیرعلیشیر نوایی، وزیر دانش‌پرور سطان گورگانی، حسین میرزای بایقرا، بر روضهٌ شیخ عطار، بنایی شایسته بر آورد که از بقایای آن عمارت اکنون فقط لوحی از سنگ باقی است و اشعاری مفصل بر آن نوشته است. این اشعار که بر سنگ کنده شده، از کوشش امیرعلیشیر در تجدید بنای آرامگاه در تاریخ ۸۹۱ هجری حکایت می‌کند.[۹]

گزیده‌ای از دیوان عطار نیشابوری

گزیده‌ی دیوان عطار نیشابوری
گزیده‌ی دیوان عطار نیشابوری
جانا حدیث حسنت در داستان نگنجدرمزی ز راز عشقت در صد زبان نگنجد
جولانگه جلالت در کوی دل نباشدجلوه گه جمالت در چشم و جان نگنجد
سودای زلف و خالت در هر خیال نایداندیشهٔ وصالت جز در گمان نگنجد
در دل چو عشقت آمد سودای جان نمانددر جان چو مهرت افتد عشق روان نگنجد
پیغام خستگانت در کوی تو که آردکانجا ز عاشقانت باد وزان نگنجد
دل کز تو بوی یابد در گلستان نپویدجان کز تو رنگ گیرد خود در جهان نگنجد
آن دم که عاشقان را نزد تو بار باشدمسکین کسی که آنجا در آستان نگنجد
بخشای بر غریبی کز عشق می‌نمیردوانگه در آشیانت خود یک زمان نگنجد
جان داد دل که روزی در کوت جای یابدنشناخت او که آخر جای چنان نگنجد
آن دم که با خیالت دل را ز عشق گویدعطار اگر شود جان اندر میان نگنجد

[۱۱]

عشق جانان همچو شمعم از قدم تا سر بسوختمرغ جان را نیز چون پروانه بال و پر بسوخت
عشقش آتش بود کردم مجمرش از دل چو عودآتش سوزنده برهم عود و هم مجمر بسوخت
زآتش رویش چو یک اخگر به صحرا اوفتادهر دو عالم همچو خاشاکی از آن اخگر بسوخت
خواستم تا پیش جانان پیشکش جان آورمپیش دستی کرد عشق و جانم اندر بر بسوخت
نیست از خشک و ترم در دست جز خاکستریکاتش غیرت درآمد خشک و تر یکسر بسوخت
دادم آن خاکستر آخر بر سر کویش به بادبرق استغنا بجست از غیب و خاکستر بسوخت
آگفتم اکنون ذره‌ای دیگر بمانم گفت باشذره‌ی دیگر چه باشد ذره‌ای دیگر بسوخت
بخشای بر غریبی کز عشق می‌نمیردکفر و ایمانش نماند و مؤمن و کافر بسوخت

[۱۲]

هر که در راه حقیقت از حقیقت بی‌نشان شدمقتدای عالم آمد پیشوای انس و جان شد
هر که مویی آگه است از خویشتن یا از حقیقتاو ز خود بیرون نیامد چون به نزد او توان شد
آن خبر دارد ازو کو در حقیقت بی‌خبر گشتوان اثر دارد که او در بی‌نشانی بی نشان شد
تا تو در اثبات و محوی مبتلایی فرخ آن کسکو ازین هر دو کناری جست و ناگه از میان شد
گم شدن از محو، پیدا گشتن از اثبات تا کیمرد آن را دان که چون مردان ورای این و آن شد
هر که از اثبات آزاد آمد و از محو فارغهرچه بودش آرزو تا چشم برهم زد عیان شد
هست بال مرغ جان اثبات و پرش محو مطلقبال و پر فرع است بفکن تا توانی اصل جان شد
تن در اثبات است و جان در محو ازین هر دو برون شوکانک ازین هر دو برون شد او عزیز جاودان شد
آنکه بیرون شد ازین هر دو نهان و آشکاراکی توان گفتن که این کس آشکارا یا نهان شد
تا خلاصی یافت عطار از میان این دو دریاغرقه‌ی دریای دیگر گشت و دایم کامران شد

[۱۳]

هنگام صبوح آمد ای هم نفسان خیزیدیاران موافق را از خواب برانگیزید
یاران همه مشتاقند در آرزوی یک دممی در فکن ای ساقی از مست نپرهیزید
جامی که تهی گردد از خون دلم پر کنوانگه می صافی را با درد میامیزید
چون روح حقیقی را افتاد می اندر سراین نفس بهیمی را از دار در آویزید
خاکی که نصیب آمد از جور فلک ما راآن خاک به چنگ آرید بر فرق فلک ریزید
یاران قدیم ما در موسم گل رفتندخون جگر خود را از دیده فرو ریزید
عطار گریزان است از صحبت نا اهلانگر عین عیان خواهید از خلق بپرهیزید

[۱۴]

ای دل اگر عاشقی در پی دلدار باشبر در دل روز و شب منتظر یار باش
دلبر تو دایماً بر در دل حاضر استرو در دل برگشای حاضر و بیدار باش
دیده‌ی جان روی او تا بنبیند عیاندر طلب روی او روی به دیوار باش
ناحیت دل گرفت لشکر غوغای نفسپس تو اگر عاشقی عاشق هشیار باش
نیست کس آگه که یار کی بنماید جماللیک تو باری به نقد ساخته‌ی کار باش
در ره او هرچه هست تا دل و جان نفقه کنتو به یکی زنده‌ای از همه بیزار باش
گر دل و جان تو را در بقا آرزوستدم مزن و در فنا همدم عطار باش

[۱۵]

عقل کجا پی برد شیوه‌ی سودای عشقباز نیابی به عقل سر معمای عشق
عقل تو چون قطره‌ای است مانده ز دریا جداچند کند قطره‌ای فهم ز دریای عشق
خاطر خیاط عقل گرچه بسی بخیه زدهیچ قبایی ندوخت لایق بالای عشق
گر ز خود و هر دو کون پاک تبرا کنیراست بود آن زمان از تو تولای عشق
ور سر مویی ز تو با تو بماند به همخام بود از تو خام پختن سودای عشق
عشق چو کار دل است دیده‌ی دل باز کنجان عزیزان نگر مست تماشای عشق
دوش درآمد به جان دمدمه‌ی عشق اوگفت اگر فانیی هست تو را جای عشق
جان چو قدم در نهاد تا که همی چشم زداز بن و بیخش بکند قوت و غوغای عشق
چون اثر او نماند محو شد اجزای اوجای دل و جان گرفت جمله‌ی اجزای عشق
هست درین بادیه جمله‌ی جان‌ها چو ابرقطره‌ی باران او درد و دریغای عشق
تا دل عطار یافت پرتو این آفتابگشت ز عطار سیر، رفت به صحرای عشق

[۱۶]

منابع