کاربر:Hamidreza۳/صفحه تمرین: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (یک نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۷: | خط ۷: | ||
مرکز استان: اصفهان | مرکز استان: اصفهان | ||
مساحت: ۱۰۷,۰۲۹ کیلومتر مربع (ششمین استان بزرگ ایران) | |||
جمعیت: حدود ۵,۲۵۴,۰۰۰ نفر (سرشماری ۱۴۰۴ — سومین استان پرجمعیت) | |||
تعداد شهرستان: ۲۶ شهرستان | |||
زبان اصلی: فارسی (گویش اصفهانی) | |||
ارتفاع مرکز استان: حدود ۱,۵۹۰ متر از سطح دریا | |||
'''استان اصفهان،''' یکی از مهمترین و تاریخیترین استانهای ایران است که در مرکز فلات ایران قرار دارد. ضربالمثل معروف «اصفهان نصف جهان» که به دوران صفویه بازمیگردد، گویای عظمت و شکوه این شهر در طول تاریخ است. این استان با ترکیبی از آثار تاریخی بینظیر، صنایع مدرن و دستی درخشان، و طبیعت متنوع، یکی از ستونهای فرهنگی و اقتصادی ایران به شمار میرود. | '''استان اصفهان،''' یکی از مهمترین و تاریخیترین استانهای ایران است که در مرکز فلات ایران قرار دارد. ضربالمثل معروف «اصفهان نصف جهان» که به دوران صفویه بازمیگردد، گویای عظمت و شکوه این شهر در طول تاریخ است. این استان با ترکیبی از آثار تاریخی بینظیر، صنایع مدرن و دستی درخشان، و طبیعت متنوع، یکی از ستونهای فرهنگی و اقتصادی ایران به شمار میرود. | ||
| خط ۳۰: | خط ۳۰: | ||
اقلیم استان اصفهان عمدتاً خشک و نیمهخشک است. میانگین بارش سالانه حدود ۱۲۰ میلیمتر در نواحی مرکزی و شرقی و تا ۵۰۰ میلیمتر در نواحی کوهستانی غربی متغیر است. دمای هوا در تابستان تا ۴۰ درجه سانتیگراد و در زمستان تا منفی ۱۰ درجه میرسد. نزدیک به ۳۳ درصد از گستره استان را بیابان تشکیل میدهد. | اقلیم استان اصفهان عمدتاً خشک و نیمهخشک است. میانگین بارش سالانه حدود ۱۲۰ میلیمتر در نواحی مرکزی و شرقی و تا ۵۰۰ میلیمتر در نواحی کوهستانی غربی متغیر است. دمای هوا در تابستان تا ۴۰ درجه سانتیگراد و در زمستان تا منفی ۱۰ درجه میرسد. نزدیک به ۳۳ درصد از گستره استان را بیابان تشکیل میدهد. | ||
از کوههای مهم استان میتوان به دنا (۴,۴۰۹ متر)، شاهکوه، کرکس (۳,۸۹۹ متر) و کوه صفه اشاره کرد. تالاب گاوخونی در شرق اصفهان یکی از مهمترین تالابهای ایران است که زیستگاه بسیاری از گونههای پرندگان مهاجر محسوب میشود. | از کوههای مهم استان میتوان به دنا (۴,۴۰۹ متر)، شاهکوه، کرکس (۳,۸۹۹ متر) و کوه صفه اشاره کرد. تالاب گاوخونی در شرق اصفهان یکی از مهمترین تالابهای ایران است که زیستگاه بسیاری از گونههای پرندگان مهاجر محسوب میشود.<ref name=":0">[https://www.britannica.com/place/Isfahan دانشنامه بریتانیکا — اصفهان]</ref> | ||
== تاریخ == | == تاریخ == | ||
| خط ۴۳: | خط ۴۳: | ||
در سال ۱۱۳۴ هجری (۱۷۲۲ میلادی)، حمله افغانها به رهبری محمود هوتکی به اصفهان و محاصره طولانی شهر، پایان دوران شکوه صفوی بود. پس از آن، اصفهان دیگر هرگز به جایگاه پایتختی بازنگشت، اما همواره یکی از مهمترین شهرهای ایران باقی ماند. | در سال ۱۱۳۴ هجری (۱۷۲۲ میلادی)، حمله افغانها به رهبری محمود هوتکی به اصفهان و محاصره طولانی شهر، پایان دوران شکوه صفوی بود. پس از آن، اصفهان دیگر هرگز به جایگاه پایتختی بازنگشت، اما همواره یکی از مهمترین شهرهای ایران باقی ماند. | ||
در دوران معاصر، اصفهان به یکی از قطبهای صنعتی ایران تبدیل شد. احداث ذوبآهن اصفهان در دهه ۱۳۴۰ شمسی با همکاری شوروی، نقطه عطفی در صنعتی شدن این شهر بود. | در دوران معاصر، اصفهان به یکی از قطبهای صنعتی ایران تبدیل شد. احداث ذوبآهن اصفهان در دهه ۱۳۴۰ شمسی با همکاری شوروی، نقطه عطفی در صنعتی شدن این شهر بود.<ref name=":0" /> | ||
== اقتصاد و منابع == | == اقتصاد و منابع == | ||
| خط ۷۰: | خط ۷۰: | ||
معادن سنگ آهن، سرب، روی، مس، باریت، و سنگهای تزئینی از مهمترین منابع معدنی هستند. | معادن سنگ آهن، سرب، روی، مس، باریت، و سنگهای تزئینی از مهمترین منابع معدنی هستند. | ||
در بخش کشاورزی، گندم، جو، برنج، پنبه و زعفران محصولات عمده هستند. باغهای انار نطنز و گلاب قمصر کاشان شهرت جهانی دارند. | در بخش کشاورزی، گندم، جو، برنج، پنبه و زعفران محصولات عمده هستند. باغهای انار نطنز و گلاب قمصر کاشان شهرت جهانی دارند.<ref name=":0" /> | ||
== فرهنگ، آداب و رسوم == | == فرهنگ، آداب و رسوم == | ||
| خط ۹۵: | خط ۹۵: | ||
جشنها و مراسم سنتی شامل نوروز، چهارشنبهسوری، سیزدهبدر و جشن میانه تابستان (تیرگان) است. | جشنها و مراسم سنتی شامل نوروز، چهارشنبهسوری، سیزدهبدر و جشن میانه تابستان (تیرگان) است. | ||
مراسم نقالی در چایخانههای سنتی و نمایشهای آیینی تعزیه نیز بخش مهمی از فرهنگ اصفهان هستند. | مراسم نقالی در چایخانههای سنتی و نمایشهای آیینی تعزیه نیز بخش مهمی از فرهنگ اصفهان هستند.<ref name=":0" /> | ||
== جاذبههای گردشگری == | == جاذبههای گردشگری == | ||
استان اصفهان با بیش از ۲۲,۰۰۰ اثر تاریخی شناساییشده و ۱,۷۳۱ اثر ثبتشده ملی، یکی از غنیترین استانها از نظر میراث فرهنگی است. ۴ اثر از ۲۶ اثر ثبتشده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو در این استان قرار دارند: | استان اصفهان با بیش از ۲۲,۰۰۰ اثر تاریخی شناساییشده و ۱,۷۳۱ اثر ثبتشده ملی، یکی از غنیترین استانها از نظر میراث فرهنگی است. ۴ اثر از ۲۶ اثر ثبتشده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو در این استان قرار دارند: | ||
'''۱. میدان نقشجهان (ثبت ۱۹۷۹):''' دومین میدان بزرگ جهان با مساحت ۸۹,۶۰۰ متر مربع که در سالهای ۱۵۹۸ تا ۱۶۲۹ به دستور شاهعباس اول ساخته شد. این میدان شامل مسجد شاه، مسجد شیخ لطفالله، کاخ عالیقاپو و بازار قیصریه است. | '''۱. میدان نقشجهان (ثبت ۱۹۷۹):''' دومین میدان بزرگ جهان با مساحت ۸۹,۶۰۰ متر مربع که در سالهای ۱۵۹۸ تا ۱۶۲۹ به دستور شاهعباس اول ساخته شد. این میدان شامل مسجد شاه، مسجد شیخ لطفالله، کاخ عالیقاپو و بازار قیصریه است.<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/115/ یونسکو — میدان نقشجهان اصفهان]</ref> | ||
'''۲. مسجد جامع اصفهان (ثبت ۲۰۱۲):''' شاهکار معماری اسلامی که ۱,۲۰۰ سال قدمت دارد و نمایانگر سبکهای معماری از دوران عباسی تا قاجار است. | '''۲. مسجد جامع اصفهان (ثبت ۲۰۱۲):''' شاهکار معماری اسلامی که ۱,۲۰۰ سال قدمت دارد و نمایانگر سبکهای معماری از دوران عباسی تا قاجار است.<ref>[https://whc.unesco.org/en/list/1397/ یونسکو — مسجد جامع اصفهان]</ref> | ||
'''۳. باغهای ایرانی- باغ چهلستون و باغ فین کاشان (ثبت ۲۰۱۱):''' نمونههای برجسته باغسازی ایرانی. | '''۳. باغهای ایرانی- باغ چهلستون و باغ فین کاشان (ثبت ۲۰۱۱):''' نمونههای برجسته باغسازی ایرانی. | ||
| خط ۱۲۶: | خط ۱۲۶: | ||
'''● آتشکده آتشگاه اصفهان:''' بقایای آتشکده ساسانی | '''● آتشکده آتشگاه اصفهان:''' بقایای آتشکده ساسانی | ||
'''● تپه باستانی سیلک کاشان:''' از قدیمیترین سکونتگاههای بشری | '''● تپه باستانی سیلک کاشان:''' از قدیمیترین سکونتگاههای بشری<ref name=":0" /> | ||
== مبارزات و مقاومت مردمی == | == مبارزات و مقاومت مردمی == | ||
| خط ۱۳۵: | خط ۱۳۵: | ||
خانواده شفایی یکی از برجستهترین حماسههای مقاومت مردم اصفهان را خلق کردند. دکتر مرتضی شفایی، پزشک فرزانه و مردمی و مجاهد خلق، به همراه همسر دلاورش عفت خلیفهسلطانی و فرزند ۱۶ سالهشان مجید شفایی، در شامگاه ۵ مهر ۱۳۶۰ در کنار بیش از ۵۰ مجاهد خلق دیگر در اصفهان تیرباران شدند. | خانواده شفایی یکی از برجستهترین حماسههای مقاومت مردم اصفهان را خلق کردند. دکتر مرتضی شفایی، پزشک فرزانه و مردمی و مجاهد خلق، به همراه همسر دلاورش عفت خلیفهسلطانی و فرزند ۱۶ سالهشان مجید شفایی، در شامگاه ۵ مهر ۱۳۶۰ در کنار بیش از ۵۰ مجاهد خلق دیگر در اصفهان تیرباران شدند. | ||
دژخیمان خمینی فرزند ۱۶ ساله آنان را در برابرشان شکنجه کردند و اعدامهای مصنوعی ترتیب دادند تا آنها را به تسلیم بکشانند، اما این خانواده قهرمان تسلیم نشد. مجاهد شهید جواد شفایی نیز در زندان اوین تیرباران شد و زهرا شفایی (مریم) و همسرش حسین جلیلیپروانه نیز در درگیری مسلحانه به شهادت رسیدند. در مجموع ۶ عضو خانواده شفایی جان خود را در راه آزادی فدا کردند. | دژخیمان خمینی فرزند ۱۶ ساله آنان را در برابرشان شکنجه کردند و اعدامهای مصنوعی ترتیب دادند تا آنها را به تسلیم بکشانند، اما این خانواده قهرمان تسلیم نشد. مجاهد شهید جواد شفایی نیز در زندان اوین تیرباران شد و زهرا شفایی (مریم) و همسرش حسین جلیلیپروانه نیز در درگیری مسلحانه به شهادت رسیدند. در مجموع ۶ عضو خانواده شفایی جان خود را در راه آزادی فدا کردند.<ref>[https://martyrs.mojahedin.org/i/martyrs/17938 جنبش دادخواهی — شهید دکتر مرتضی شفایی و خانوادهاش]</ref> | ||
'''جعفر کاظمی و محمدعلی حاجآقایی- پیشتازان اشرفنشان قیام:''' | '''جعفر کاظمی و محمدعلی حاجآقایی- پیشتازان اشرفنشان قیام:''' | ||
مجاهدان قهرمان جعفر کاظمی و محمدعلی حاجآقایی از اعضای شبکه مجاهدین خلق در اصفهان بودند. جعفر کاظمی ۱۱ سال و محمدعلی حاجآقایی ۷ سال در زندانهای رژیم تحت شکنجه بودند. جعفر کاظمی در بیدادگاه رژیم شجاعانه خروشید: <blockquote>«من منافقین نمیشناسم، من سازمان مجاهدین خلق میشناسم». </blockquote>هر دو قهرمان در ۴ بهمن ۱۳۸۹ به جرم ارتباط با سازمان مجاهدین خلق و شرکت در تظاهرات اعدام شدند. مسعود رجوی آنان را «پیشتازان اشرفنشان قیام» نامید. | مجاهدان قهرمان جعفر کاظمی و محمدعلی حاجآقایی از اعضای شبکه مجاهدین خلق در اصفهان بودند. جعفر کاظمی ۱۱ سال و محمدعلی حاجآقایی ۷ سال در زندانهای رژیم تحت شکنجه بودند. جعفر کاظمی در بیدادگاه رژیم شجاعانه خروشید: <blockquote>«من منافقین نمیشناسم، من سازمان مجاهدین خلق میشناسم». </blockquote>هر دو قهرمان در ۴ بهمن ۱۳۸۹ به جرم ارتباط با سازمان مجاهدین خلق و شرکت در تظاهرات اعدام شدند. مسعود رجوی آنان را «پیشتازان اشرفنشان قیام» نامید.<ref>[https://iran-efshagari.com/%D8%AC%D8%B9%D9%81%D8%B1-%DA%A9%D8%A7%D8%B8%D9%85%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D8%A2%D9%82%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%80-%D9%BE%DB%8C%D8%B4%D8%AA%D8%A7-2/ ایران افشاگر — جعفر کاظمی و محمدعلی حاجآقایی]</ref> | ||
'''کشتار ۶۷ و زندان دستگرد:''' | '''کشتار ۶۷ و زندان دستگرد:''' | ||
| خط ۱۴۵: | خط ۱۴۵: | ||
در تابستان ۱۳۶۷ (۱۹۸۸ میلادی)، به فرمان خمینی، هزاران زندانی سیاسی در سراسر ایران قتلعام شدند. [[زندان دستگرد اصفهان]] یکی از مراکز اصلی این جنایت بزرگ بود. | در تابستان ۱۳۶۷ (۱۹۸۸ میلادی)، به فرمان خمینی، هزاران زندانی سیاسی در سراسر ایران قتلعام شدند. [[زندان دستگرد اصفهان]] یکی از مراکز اصلی این جنایت بزرگ بود. | ||
صدها زندانی سیاسی، عمدتاً هواداران سازمان مجاهدین خلق ایران، در کمیسیونهای مرگ محاکمه صوری شدند و بدون هیچ حق دفاعی اعدام گردیدند. بر اساس گزارشهای عفو بینالملل و دیدهبان حقوق بشر، بین ۲,۸۰۰ تا ۵,۰۰۰ نفر در سراسر کشور و به برخی برآوردها تا ۳۰,۰۰۰ نفر در این کشتار جان باختند. | صدها زندانی سیاسی، عمدتاً هواداران سازمان مجاهدین خلق ایران، در کمیسیونهای مرگ محاکمه صوری شدند و بدون هیچ حق دفاعی اعدام گردیدند. بر اساس گزارشهای عفو بینالملل و دیدهبان حقوق بشر، بین ۲,۸۰۰ تا ۵,۰۰۰ نفر در سراسر کشور و به برخی برآوردها تا ۳۰,۰۰۰ نفر در این کشتار جان باختند.<ref>[https://www.hrw.org/news/2022/06/08/irans-1988-mass-executions دیدهبان حقوق بشر — کشتار ۱۳۶۷]</ref> | ||
'''قیام آبان ۱۳۹۸:''' | '''قیام آبان ۱۳۹۸:''' | ||
در [[اعتراضات ۱۳۹۸ ایران|آبان ۱۳۹۸]] (نوامبر ۲۰۱۹)، پس از افزایش ناگهانی قیمت بنزین، اعتراضات گستردهای در اصفهان و شهرستانهای استان آغاز شد. مردم به خیابانها آمدند و علیه فقر، فساد و سرکوب شعار دادند. نیروهای سرکوبگر سپاه پاسداران و بسیج با شلیک مستقیم به معترضان، دهها نفر را در اصفهان به شهادت رساندند. بر اساس گزارش عفو بینالملل، در مجموع بیش از ۱,۵۰۰ نفر در سراسر کشور کشته شدند. | در [[اعتراضات ۱۳۹۸ ایران|آبان ۱۳۹۸]] (نوامبر ۲۰۱۹)، پس از افزایش ناگهانی قیمت بنزین، اعتراضات گستردهای در اصفهان و شهرستانهای استان آغاز شد. مردم به خیابانها آمدند و علیه فقر، فساد و سرکوب شعار دادند. نیروهای سرکوبگر سپاه پاسداران و بسیج با شلیک مستقیم به معترضان، دهها نفر را در اصفهان به شهادت رساندند. بر اساس گزارش عفو بینالملل، در مجموع بیش از ۱,۵۰۰ نفر در سراسر کشور کشته شدند.<ref>[https://www.amnesty.org/en/documents/mde13/2308/2020/en/ عفو بینالملل — جزئیات کشتار آبان ۱۳۹۸]</ref> | ||
'''اعتراضات آب زایندهرود (۱۴۰۰-۱۴۰۴):''' | '''اعتراضات آب زایندهرود (۱۴۰۰-۱۴۰۴):''' | ||
از سال ۱۴۰۰ (۲۰۲۱) به بعد، کشاورزان شرق اصفهان در اعتراض به خشک شدن زایندهرود و انتقال آب به استانهای دیگر، بارها تظاهرات گستردهای برگزار کردند. در آذر ۱۴۰۰، هزاران کشاورز در بستر خشک زایندهرود تجمع کردند و نیروهای امنیتی با گاز اشکآور و گلولههای ساچمهای به آنها حمله کردند. این اعتراضات | از سال ۱۴۰۰ (۲۰۲۱) به بعد، کشاورزان شرق اصفهان در اعتراض به خشک شدن [[زایندهرود]] و انتقال آب به استانهای دیگر، بارها تظاهرات گستردهای برگزار کردند. در آذر ۱۴۰۰، هزاران کشاورز در بستر خشک زایندهرود تجمع کردند و نیروهای امنیتی با گاز اشکآور و گلولههای ساچمهای به آنها حمله کردند و چشمان بسیاری از تظاهر کنندگان را کور کردند. درادامه این اعتراضات در اسفند ۱۴۰۳ کشاورزان با تراکتور در شهرهای ورزنه و تاروداشت تجمع کردند. این اعتراضات تا سال ۱۴۰۴ ادامه یافت.<ref>[https://www.ncr-iran.org/en/news/iran-protests/iran-protests-isfahan-farmers-clash-with-security-forces-over-water-crisis-sabotage-yazd-pipeline/ Iran Protests: Isfahan Farmers Clash with Security Forces Over Water Crisis, Sabotage Yazd Pipeline-ncri]</ref> | ||
قیام ۱۴۰۱ — | '''[[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران|قیام ۱۴۰۱ — مهسا امینی]]:''' | ||
پس از قتل مهسا (ژینا) امینی در شهریور ۱۴۰۱ (سپتامبر ۲۰۲۲)، اصفهان یکی از مراکز اصلی قیام سراسری | پس از قتل [[مهسا امینی|مهسا (ژینا) امینی]] در شهریور ۱۴۰۱ (سپتامبر ۲۰۲۲)، اصفهان یکی از مراکز اصلی قیام سراسری بود. مردم اصفهان در خیابانها، دانشگاهها و بازار به پا خاستند و با شجاعت در برابر نیروهای سرکوبگر ایستادند. | ||
واحدهای مقاومت سازمان مجاهدین خلق: | واحدهای مقاومت سازمان مجاهدین خلق: | ||
'''اعدام ساسان آزادوار و عرفان کیانی(۱۴۰۵):''' | |||
در اردیبهشت ۱۴۰۵ (آوریل ۲۰۲۶)، رژیم آخوندی ساسان آزادوار، قهرمان ۲۱ ساله کاراته استان اصفهان و عرفان کیانی هوادار سازمان مجاهدین را اعدام کرد. آزادوار که در اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ بازداشت شده بود، در زندان دستگرد اصفهان با اتهامات امنیتی ساختگی به دار آویخته شد. اعدام این ورزشکار جوان موجی از اعتراضات بینالمللی را برانگیخت. رژیم آخوندی پیش از این نیز در [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴|اعتراضات سراسری۱۴۰۴]] [[صالح محمدی]]، سعید داودی، مهدی قاسمی، [[امیرحسین حاتمی]]، [[محمدامین بیگلری]]، [[شاهین واحدپرست]]، [[علی فهیم]] و [[امیرعلی میرجعفری]] از دستگیرشدگان قیام دیماه را اعدام کرده بود.<ref>[[جانباختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان|جانباختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان-ایران پدیا]]</ref><ref>[https://english.mojahedin.org/news/resistance/iran-pmoimek-network-spread-message-of-opposition/ Iran: PMOI/MEK network spread message of opposition]</ref> | |||
در اردیبهشت ۱۴۰۵ (آوریل ۲۰۲۶)، رژیم آخوندی ساسان آزادوار، قهرمان ۲۱ ساله کاراته استان اصفهان را اعدام کرد. آزادوار که در اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ بازداشت شده بود، در زندان دستگرد اصفهان با اتهامات امنیتی ساختگی به دار آویخته شد. اعدام این ورزشکار جوان موجی از اعتراضات بینالمللی را برانگیخت. | |||
== منابع == | == منابع == | ||
نسخهٔ کنونی تا ۲ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۵۲
مقاله در حال ویرایش است
اصفهان
نصف جهان
مرکز استان: اصفهان
مساحت: ۱۰۷,۰۲۹ کیلومتر مربع (ششمین استان بزرگ ایران)
جمعیت: حدود ۵,۲۵۴,۰۰۰ نفر (سرشماری ۱۴۰۴ — سومین استان پرجمعیت)
تعداد شهرستان: ۲۶ شهرستان
زبان اصلی: فارسی (گویش اصفهانی)
ارتفاع مرکز استان: حدود ۱,۵۹۰ متر از سطح دریا
استان اصفهان، یکی از مهمترین و تاریخیترین استانهای ایران است که در مرکز فلات ایران قرار دارد. ضربالمثل معروف «اصفهان نصف جهان» که به دوران صفویه بازمیگردد، گویای عظمت و شکوه این شهر در طول تاریخ است. این استان با ترکیبی از آثار تاریخی بینظیر، صنایع مدرن و دستی درخشان، و طبیعت متنوع، یکی از ستونهای فرهنگی و اقتصادی ایران به شمار میرود.
شهر اصفهان، مرکز این استان، سومین شهر پرجمعیت ایران پس از تهران و مشهد است و در دوران صفویه (قرن ۱۱ هجری) به عنوان پایتخت ایران، یکی از بزرگترین و زیباترین شهرهای جهان بود. سفرنامهنویسان اروپایی مانند ژان شاردن و تاورنیه از اصفهان به عنوان شهری یاد کردهاند که از نظر عظمت و زیبایی با پاریس و لندن برابری میکرد.
جغرافیا و اقلیم
استان اصفهان از نظر جغرافیایی در مرکز ایران و در بخش شرقی رشتهکوههای زاگرس واقع شده است. این استان از شمال به استانهای مرکزی و سمنان، از جنوب به استان فارس، از شرق به استانهای یزد و کرمان و از غرب به استانهای لرستان، چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویراحمد محدود میشود.
از نظر توپوگرافی، استان اصفهان به سه منطقه اصلی تقسیم میشود: منطقه کوهستانی غرب و جنوبغرب (با ارتفاعات زاگرس)، منطقه نیمهبیابانی و بیابانی شرق و شمالشرق (حاشیه کویر مرکزی)، و منطقه دشتی و جلگهای مرکز استان که حاصلخیزترین بخش است.
رودخانه زایندهرود، مهمترین رودخانه فلات مرکزی ایران، از کوههای زاگرس در استان چهارمحال و بختیاری سرچشمه میگیرد و پس از عبور از شهر اصفهان، در باتلاق گاوخونی فرو میرود. طول این رودخانه حدود ۴۰۰ کیلومتر است و از دیرباز شریان حیاتی اصفهان بوده است. پلهای تاریخی سیوسهپل و پل خواجو بر روی این رودخانه ساخته شدهاند.
اقلیم استان اصفهان عمدتاً خشک و نیمهخشک است. میانگین بارش سالانه حدود ۱۲۰ میلیمتر در نواحی مرکزی و شرقی و تا ۵۰۰ میلیمتر در نواحی کوهستانی غربی متغیر است. دمای هوا در تابستان تا ۴۰ درجه سانتیگراد و در زمستان تا منفی ۱۰ درجه میرسد. نزدیک به ۳۳ درصد از گستره استان را بیابان تشکیل میدهد.
از کوههای مهم استان میتوان به دنا (۴,۴۰۹ متر)، شاهکوه، کرکس (۳,۸۹۹ متر) و کوه صفه اشاره کرد. تالاب گاوخونی در شرق اصفهان یکی از مهمترین تالابهای ایران است که زیستگاه بسیاری از گونههای پرندگان مهاجر محسوب میشود.[۱]
تاریخ
تاریخ اصفهان به هزاران سال پیش بازمیگردد. یافتههای باستانشناسی در محوطههای سیلک (در کاشان) نشان میدهد که این منطقه از هزاره هفتم پیش از میلاد مسکونی بوده است. سیلک یکی از قدیمیترین سکونتگاههای بشری در فلات ایران و جهان است.
در دوران هخامنشی (۵۵۰-۳۳۰ پیش از میلاد)، اصفهان بخشی از ساتراپ پارس بود. در دوران اشکانی و ساسانی، شهر به نام «اسپاهان» (به معنای سپاهگاه یا لشکرگاه) شناخته میشد و پادگان نظامی مهمی به شمار میرفت. در زمان ساسانیان، اصفهان مرکز یکی از استانهای مهم بود و بر سر راههای بازرگانی قرار داشت.
پس از ورود اسلام به ایران (قرن اول هجری)، اصفهان به یکی از مراکز مهم علمی و فرهنگی جهان اسلام تبدیل شد. در دوران آلبویه (قرن ۴ هجری)، اصفهان به عنوان پایتخت انتخاب شد و در زمان سلجوقیان (قرن ۵-۶ هجری) نیز پایتخت بود. مسجد جامع اصفهان که از شاهکارهای معماری سلجوقی است، در همین دوران ساخته شد.
اوج شکوفایی اصفهان در دوران صفویه (۹۰۷-۱۱۳۵ هجری قمری / ۱۵۰۱-۱۷۲۲ میلادی) بود. شاهعباس اول (حکومت: ۹۹۶-۱۰۳۸ هجری) اصفهان را در سال ۱۰۰۶ هجری به پایتختی برگزید و با طرحی بزرگ، شهر را بازسازی کرد. میدان نقشجهان، مسجد شاه، مسجد شیخ لطفالله، کاخ عالیقاپو، کاخ چهلستون، خیابان چهارباغ و پلهای تاریخی همگی از دستاوردهای این دوران هستند.
در سال ۱۱۳۴ هجری (۱۷۲۲ میلادی)، حمله افغانها به رهبری محمود هوتکی به اصفهان و محاصره طولانی شهر، پایان دوران شکوه صفوی بود. پس از آن، اصفهان دیگر هرگز به جایگاه پایتختی بازنگشت، اما همواره یکی از مهمترین شهرهای ایران باقی ماند.
در دوران معاصر، اصفهان به یکی از قطبهای صنعتی ایران تبدیل شد. احداث ذوبآهن اصفهان در دهه ۱۳۴۰ شمسی با همکاری شوروی، نقطه عطفی در صنعتی شدن این شهر بود.[۱]
اقتصاد و منابع
استان اصفهان صنعتیترین استان ایران پس از تهران است و حدود ۱۵ درصد از تولید ناخالص ملی بخش صنعت کشور را به خود اختصاص میدهد. این استان بیش از ۹,۰۰۰ واحد تولیدی و صنعتی فعال و بیش از ۷۰ شهرک و ناحیه صنعتی دارد.
صنایع کلیدی استان عبارتند از:
- فولاد و ذوبآهن: مجتمع فولاد مبارکه و ذوبآهن اصفهان حدود ۷۰ درصد فولاد کشور را تولید میکنند
- صنایع طلا و جواهرسازی: حدود ۶۰ درصد مصنوعات طلای ایران در اصفهان تولید میشود
- صنایع ساختمانی و سنگ: حدود ۵۰ درصد تولید کشور
- صنایع نساجی و پوشاک
- صنایع غذایی و کشاورزی
- پالایشگاه نفت اصفهان: یکی از بزرگترین پالایشگاههای خاورمیانه
- نیروگاه هستهای اصفهان و مرکز تحقیقات هستهای
صادرات استان سالانه حدود ۱.۴ میلیارد دلار است. صنایع دستی اصفهان نیز سالانه حدود ۵۰۰ میلیون دلار به اقتصاد استان کمک میکند. فرش اصفهان، میناکاری، قلمزنی، خاتمکاری، و گز اصفهان از معروفترین محصولات هستند.
از نظر معدنی، استان اصفهان ۸.۷ درصد از ذخایر معدنی کشور را در خود جای داده و از این لحاظ رتبه دوم کشور را دارد.
معادن سنگ آهن، سرب، روی، مس، باریت، و سنگهای تزئینی از مهمترین منابع معدنی هستند.
در بخش کشاورزی، گندم، جو، برنج، پنبه و زعفران محصولات عمده هستند. باغهای انار نطنز و گلاب قمصر کاشان شهرت جهانی دارند.[۱]
فرهنگ، آداب و رسوم
مردم اصفهان به زبان فارسی با گویش اصفهانی سخن میگویند که دارای لهجه، واژگان و اصطلاحات خاص خود است. این گویش یکی از شیرینترین گویشهای زبان فارسی محسوب میشود.
صنایع دستی اصفهان از غنیترین و متنوعترین صنایع دستی جهان است:
● فرش اصفهان: فرشهای ابریشمی و پشمی با نقشههای ظریف و منحصربهفرد
● میناکاری: هنر نقاشی روی فلز با رنگهای لعابی
● قلمزنی: حکاکی نقش و نگار روی مس و نقره
● خاتمکاری: هنر ترکیب چوب، استخوان و فلز در طرحهای هندسی
● ملیلهسازی: ساخت زیورآلات و اشیای تزئینی از مفتولهای نازک نقره
● گرهچینی: هنر ساخت طرحهای هندسی با چوب بدون میخ و چسب
غذاهای محلی اصفهان بسیار متنوع و خوشمزهاند. بریانی اصفهان (گوشت گوسفند بریانشده با روغن و دنبه)، خورش مسما، آش رشته اصفهانی، و شیربرنج از غذاهای سنتی هستند.
گز اصفهان و پولکی از معروفترین شیرینیهای ایران هستند که با گز انگبین (شیره درخت گز) تهیه میشوند.
جشنها و مراسم سنتی شامل نوروز، چهارشنبهسوری، سیزدهبدر و جشن میانه تابستان (تیرگان) است.
مراسم نقالی در چایخانههای سنتی و نمایشهای آیینی تعزیه نیز بخش مهمی از فرهنگ اصفهان هستند.[۱]
جاذبههای گردشگری
استان اصفهان با بیش از ۲۲,۰۰۰ اثر تاریخی شناساییشده و ۱,۷۳۱ اثر ثبتشده ملی، یکی از غنیترین استانها از نظر میراث فرهنگی است. ۴ اثر از ۲۶ اثر ثبتشده ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو در این استان قرار دارند:
۱. میدان نقشجهان (ثبت ۱۹۷۹): دومین میدان بزرگ جهان با مساحت ۸۹,۶۰۰ متر مربع که در سالهای ۱۵۹۸ تا ۱۶۲۹ به دستور شاهعباس اول ساخته شد. این میدان شامل مسجد شاه، مسجد شیخ لطفالله، کاخ عالیقاپو و بازار قیصریه است.[۲]
۲. مسجد جامع اصفهان (ثبت ۲۰۱۲): شاهکار معماری اسلامی که ۱,۲۰۰ سال قدمت دارد و نمایانگر سبکهای معماری از دوران عباسی تا قاجار است.[۳]
۳. باغهای ایرانی- باغ چهلستون و باغ فین کاشان (ثبت ۲۰۱۱): نمونههای برجسته باغسازی ایرانی.
۴. قناتها- مزدآباد میمه، وزوان و قنات دوطبقه اردستان (ثبت ۲۰۱۶): شاهکارهای مهندسی آبیاری ایرانی.
دیگر جاذبههای مهم:
● سیوسهپل: پل تاریخی با ۳۳ دهانه بر روی زایندهرود، ساختهشده در دوران شاهعباس اول
● پل خواجو: شاهکار معماری پلسازی ایرانی با کاشیکاریهای زیبا
● کاخ چهلستون: کاخ صفوی با نقاشیهای دیواری تاریخی
● کاخ هشتبهشت: یکی از زیباترین کاخهای صفوی
● منارههای جنبان: منارههایی که با تکان دادن یکی، دیگری نیز میجنبد
● کلیسای وانک: کلیسای ارمنیان جلفای اصفهان با معماری ترکیبی
● بازار بزرگ اصفهان: یکی از طولانیترین بازارهای سرپوشیده جهان
● آتشکده آتشگاه اصفهان: بقایای آتشکده ساسانی
● تپه باستانی سیلک کاشان: از قدیمیترین سکونتگاههای بشری[۱]
مبارزات و مقاومت مردمی
استان اصفهان از دیرباز یکی از کانونهای مبارزات مردمی علیه استبداد بوده و در تاریخ معاصر نیز نقش برجستهای در مقاومت سازمان مجاهدین خلق ایران و مردم علیه رژیم آخوندی ایفا کرده است.
خانواده شفایی- ۶ شهید از اصفهان:
خانواده شفایی یکی از برجستهترین حماسههای مقاومت مردم اصفهان را خلق کردند. دکتر مرتضی شفایی، پزشک فرزانه و مردمی و مجاهد خلق، به همراه همسر دلاورش عفت خلیفهسلطانی و فرزند ۱۶ سالهشان مجید شفایی، در شامگاه ۵ مهر ۱۳۶۰ در کنار بیش از ۵۰ مجاهد خلق دیگر در اصفهان تیرباران شدند.
دژخیمان خمینی فرزند ۱۶ ساله آنان را در برابرشان شکنجه کردند و اعدامهای مصنوعی ترتیب دادند تا آنها را به تسلیم بکشانند، اما این خانواده قهرمان تسلیم نشد. مجاهد شهید جواد شفایی نیز در زندان اوین تیرباران شد و زهرا شفایی (مریم) و همسرش حسین جلیلیپروانه نیز در درگیری مسلحانه به شهادت رسیدند. در مجموع ۶ عضو خانواده شفایی جان خود را در راه آزادی فدا کردند.[۴]
جعفر کاظمی و محمدعلی حاجآقایی- پیشتازان اشرفنشان قیام:
مجاهدان قهرمان جعفر کاظمی و محمدعلی حاجآقایی از اعضای شبکه مجاهدین خلق در اصفهان بودند. جعفر کاظمی ۱۱ سال و محمدعلی حاجآقایی ۷ سال در زندانهای رژیم تحت شکنجه بودند. جعفر کاظمی در بیدادگاه رژیم شجاعانه خروشید:
«من منافقین نمیشناسم، من سازمان مجاهدین خلق میشناسم».
هر دو قهرمان در ۴ بهمن ۱۳۸۹ به جرم ارتباط با سازمان مجاهدین خلق و شرکت در تظاهرات اعدام شدند. مسعود رجوی آنان را «پیشتازان اشرفنشان قیام» نامید.[۵]
کشتار ۶۷ و زندان دستگرد:
در تابستان ۱۳۶۷ (۱۹۸۸ میلادی)، به فرمان خمینی، هزاران زندانی سیاسی در سراسر ایران قتلعام شدند. زندان دستگرد اصفهان یکی از مراکز اصلی این جنایت بزرگ بود.
صدها زندانی سیاسی، عمدتاً هواداران سازمان مجاهدین خلق ایران، در کمیسیونهای مرگ محاکمه صوری شدند و بدون هیچ حق دفاعی اعدام گردیدند. بر اساس گزارشهای عفو بینالملل و دیدهبان حقوق بشر، بین ۲,۸۰۰ تا ۵,۰۰۰ نفر در سراسر کشور و به برخی برآوردها تا ۳۰,۰۰۰ نفر در این کشتار جان باختند.[۶]
قیام آبان ۱۳۹۸:
در آبان ۱۳۹۸ (نوامبر ۲۰۱۹)، پس از افزایش ناگهانی قیمت بنزین، اعتراضات گستردهای در اصفهان و شهرستانهای استان آغاز شد. مردم به خیابانها آمدند و علیه فقر، فساد و سرکوب شعار دادند. نیروهای سرکوبگر سپاه پاسداران و بسیج با شلیک مستقیم به معترضان، دهها نفر را در اصفهان به شهادت رساندند. بر اساس گزارش عفو بینالملل، در مجموع بیش از ۱,۵۰۰ نفر در سراسر کشور کشته شدند.[۷]
اعتراضات آب زایندهرود (۱۴۰۰-۱۴۰۴):
از سال ۱۴۰۰ (۲۰۲۱) به بعد، کشاورزان شرق اصفهان در اعتراض به خشک شدن زایندهرود و انتقال آب به استانهای دیگر، بارها تظاهرات گستردهای برگزار کردند. در آذر ۱۴۰۰، هزاران کشاورز در بستر خشک زایندهرود تجمع کردند و نیروهای امنیتی با گاز اشکآور و گلولههای ساچمهای به آنها حمله کردند و چشمان بسیاری از تظاهر کنندگان را کور کردند. درادامه این اعتراضات در اسفند ۱۴۰۳ کشاورزان با تراکتور در شهرهای ورزنه و تاروداشت تجمع کردند. این اعتراضات تا سال ۱۴۰۴ ادامه یافت.[۸]
پس از قتل مهسا (ژینا) امینی در شهریور ۱۴۰۱ (سپتامبر ۲۰۲۲)، اصفهان یکی از مراکز اصلی قیام سراسری بود. مردم اصفهان در خیابانها، دانشگاهها و بازار به پا خاستند و با شجاعت در برابر نیروهای سرکوبگر ایستادند.
واحدهای مقاومت سازمان مجاهدین خلق:
اعدام ساسان آزادوار و عرفان کیانی(۱۴۰۵):
در اردیبهشت ۱۴۰۵ (آوریل ۲۰۲۶)، رژیم آخوندی ساسان آزادوار، قهرمان ۲۱ ساله کاراته استان اصفهان و عرفان کیانی هوادار سازمان مجاهدین را اعدام کرد. آزادوار که در اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ بازداشت شده بود، در زندان دستگرد اصفهان با اتهامات امنیتی ساختگی به دار آویخته شد. اعدام این ورزشکار جوان موجی از اعتراضات بینالمللی را برانگیخت. رژیم آخوندی پیش از این نیز در اعتراضات سراسری۱۴۰۴ صالح محمدی، سعید داودی، مهدی قاسمی، امیرحسین حاتمی، محمدامین بیگلری، شاهین واحدپرست، علی فهیم و امیرعلی میرجعفری از دستگیرشدگان قیام دیماه را اعدام کرده بود.[۹][۱۰]
منابع
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ دانشنامه بریتانیکا — اصفهان
- ↑ یونسکو — میدان نقشجهان اصفهان
- ↑ یونسکو — مسجد جامع اصفهان
- ↑ جنبش دادخواهی — شهید دکتر مرتضی شفایی و خانوادهاش
- ↑ ایران افشاگر — جعفر کاظمی و محمدعلی حاجآقایی
- ↑ دیدهبان حقوق بشر — کشتار ۱۳۶۷
- ↑ عفو بینالملل — جزئیات کشتار آبان ۱۳۹۸
- ↑ Iran Protests: Isfahan Farmers Clash with Security Forces Over Water Crisis, Sabotage Yazd Pipeline-ncri
- ↑ جانباختگان قیام ۱۴۰۴ در استان اصفهان-ایران پدیا
- ↑ Iran: PMOI/MEK network spread message of opposition