کاربر:Hamidreza۴/صفحه تمرین: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۴۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{Infobox settlement | |||
| name = استان خراسان رضوی | |||
| other_name = | |||
| image_skyline = استان خراسان رضوی.jpg | |||
| image_caption = استان خراسان رضوی — مشهد | |||
| pushpin_map = Iran | |||
| map_caption = موقعیت استان خراسان رضوی در نقشه ایران | |||
| subdivision_type = کشور | |||
| subdivision_name = ایران | |||
| seat_type = مرکز استان | |||
| seat = مشهد (دومین شهر پرجمعیت ایران) | |||
| established_title = تاسیس | |||
| established_date = ۱۳۸۳ شمسی (از تقسیم خراسان بزرگ) | |||
| blank_name = مساحت | |||
| blank_info = ۱۱۸٬۸۵۴ کیلومتر مربع (پنجمین استان بزرگ ایران) | |||
| blank1_name = جمعیت (۱۳۹۵) | |||
| blank1_info = حدود ۶٬۴۳۴٬۵۰۱ نفر (دومین استان پرجمعیت) | |||
| blank2_name = تعداد شهرستان | |||
| blank2_info = ۳۴ | |||
| blank3_name = زبان | |||
| blank3_info = فارسی (گویش خراسانی) | |||
| blank4_name = ارتفاع مرکز استان | |||
| blank4_info = حدود ۱٬۰۵۰ متر از سطح دریا | |||
| blank5_name = رشتهکوهها | |||
| blank5_info = بینالود (جنوب) · هزارمسجد (شمال) | |||
| blank6_name = رودخانه اصلی | |||
| blank6_info = کشفرود | |||
| blank7_name = آب و هوا | |||
| blank7_info = کوهستانی سرد (شمال و جنوب) · معتدل خشک (مرکز) · گرم بیابانی (شرق) | |||
| blank_name_sec1 = شمال | |||
| blank_info_sec1 = استان خراسان شمالی | |||
| blank1_name_sec1 = جنوب | |||
| blank1_info_sec1 = استان خراسان جنوبی | |||
| blank2_name_sec1 = غرب | |||
| blank2_info_sec1 = استان سمنان | |||
| blank3_name_sec1 = شرق | |||
| blank3_info_sec1 = افغانستان و ترکمنستان | |||
| blank_name_sec2 = گردشگری مذهبی | |||
| blank_info_sec2 = حرم امام رضا (بیش از ۲۰ میلیون زائر سالانه — بزرگترین مجموعه زیارتی جهان اسلام) | |||
| blank1_name_sec2 = جاذبههای تاریخی | |||
| blank1_info_sec2 = آرامگاه فردوسی · آرامگاه خیام · آرامگاه عطار · هارونیه · ارگ نادری · مسجد گوهرشاد | |||
| blank2_name_sec2 = جاذبههای طبیعی | |||
| blank2_info_sec2 = پارک ملی تندوره · روستای ابر · دشتهای زعفران · آبشار اخلمد | |||
| blank3_name_sec2 = سنگهای قیمتی | |||
| blank3_info_sec2 = فیروزه نیشابور (معروفترین فیروزه جهان) | |||
| blank4_name_sec2 = محصولات کشاورزی | |||
| blank4_info_sec2 = زعفران (۹۵٪ تولید ایران · ۹۰٪ تولید جهان) · زرشک · پسته · گندم · انگور · انار | |||
| blank5_name_sec2 = صنایع | |||
| blank5_info_sec2 = خودروسازی (دومین قطب ایران) · صنایع غذایی · نساجی و چرم · فرش دستبافت | |||
| blank6_name_sec2 = بزرگان | |||
| blank6_info_sec2 = فردوسی · عمر خیام · عطار نیشابوری · خواجه نصیرالدین طوسی | |||
| blank7_name_sec2 = غذاهای محلی | |||
| blank7_info_sec2 = شیشلیک خراسانی · شلهمشهدی · جوجهکباب مشهدی · نان شیرمال | |||
| blank8_name_sec2 = منطقه زمانی | |||
| blank8_info_sec2 = به وقت ایران (+۳:۳۰) | |||
}} | |||
این | '''استان خراسان رضوی،''' با مرکزیت مشهد، یکی از مهمترین استانهای ایران از نظر مذهبی، فرهنگی و اقتصادی است. این استان که در شمالشرق کشور قرار دارد، به دلیل وجود حرم امام رضا سالانه میزبان میلیونها زائر و گردشگر از داخل و خارج ایران است. خراسان رضوی از کهنترین مراکز تمدن و فرهنگ ایرانی به شمار میرود و زادگاه یا محل زندگی بزرگان نامدار مانند فردوسی، عمر خیام و عطار نیشابوری بوده است. این استان در طول تاریخ نقش مهمی در تحولات سیاسی و فرهنگی ایران ایفا کرده است. | ||
اقتصاد استان بر پایه گردشگری مذهبی، کشاورزی، صنعت و بازرگانی استوار است. تولید زعفران، فیروزه نیشابور، فرش دستباف و محصولات کشاورزی از مهمترین ظرفیتهای اقتصادی آن محسوب میشود. | |||
بر | |||
از مهمترین جاذبههای گردشگری استان میتوان به حرم امام رضا، آرامگاه فردوسی، آرامگاه خیام و عطار، مسجد گوهرشاد، معدن فیروزه نیشابور و پارک ملی تندوره اشاره کرد. خراسان رضوی همچنین در رویدادها و تحولات سیاسی و اجتماعی معاصر ایران نقش قابل توجهی داشته است. | |||
مرکز استان: مشهد | |||
مساحت: ۱۱۸,۸۵۴ کیلومتر مربع (پنجمین استان بزرگ ایران) | |||
جمعیت: حدود ۶,۴۳۴,۵۰۱ نفر (سرشماری ۱۳۹۵ - دومین استان پرجمعیت) | |||
تعداد شهرستان: ۳۴ شهرستان | |||
زبان اصلی: فارسی (گویش خراسانی) | |||
ارتفاع مرکز استان: حدود ۱,۰۵۰ متر از سطح دریا | |||
استان خراسان رضوی در شمالشرق ایران واقع شده و دومین استان پرجمعیت کشور پس از تهران است. واژه «رضوی» در نام استان به آرامگاه امام رضا (ع) در مشهد اشاره دارد. این استان در سال ۱۳۸۳ شمسی از تقسیم استان خراسان بزرگ به سه استان خراسان رضوی، خراسان شمالی و خراسان جنوبی پدید آمد. | |||
از | مشهد، مرکز استان، دومین شهر پرجمعیت ایران پس از تهران با بیش از ۳ میلیون نفر جمعیت است و سالانه بیش از ۲۰ میلیون زائر و گردشگر را پذیرا میشود. خراسان از دیرباز یکی از مهمترین مناطق فرهنگی و تمدنی جهان اسلام بوده و شاعران و دانشمندان بزرگی از این سرزمین برخاستهاند. | ||
== جغرافیا و اقلیم == | |||
استان خراسان رضوی از شمال به استان خراسان شمالی، از جنوب به استان خراسان جنوبی، از غرب به استان سمنان و از شرق به کشورهای افغانستان و ترکمنستان محدود است. بیشترین درازای استان ۴۵۰ کیلومتر است. | |||
شهر مشهد در دشت وسیعی بین دو رشتهکوه بینالود (در جنوب) و هزارمسجد (در شمال) واقع شده است. دشت مشهد ابعادی به طول بیش از ۱۰۰ کیلومتر و عرض حدود ۲۵ کیلومتر و وسعت حدود ۲,۵۰۰ کیلومتر مربع دارد. رودخانه کشفرود مهمترین رودخانه استان است. | |||
اقلیم استان متنوع است: مناطق کوهستانی شمال و جنوب دارای اقلیم سرد و نیمهمرطوب، مناطق دشتی و مرکزی دارای اقلیم معتدل و متمایل به سرد و خشک، و مناطق شرقی و جنوبشرقی دارای اقلیم گرم و بیابانی هستند. دمای هوا در تابستان تا ۴۰ درجه و در زمستان تا منفی ۲۰ درجه سانتیگراد میرسد. | |||
از مناطق طبیعی مهم استان میتوان به پارک ملی تندوره (زیستگاه پلنگ ایرانی)، روستای ابر (بالای ابرها)، دشتهای زعفران تربتحیدریه و قاینات، و آبشار اخلمد اشاره کرد. | |||
== تاریخ == | |||
خراسان به معنای «سرزمین خورشید» (خور = خورشید، آسان = سرزمین) از دیرباز یکی از مهمترین مناطق تمدنی ایران و جهان بوده است. در دوران هخامنشی، خراسان بخشی از ساتراپ پارتیا بود. امپراتوری اشکانی (۲۴۷ پ.م. تا ۲۲۴ م.) از خراسان (نیسا، نزدیک عشقآباد کنونی) برخاست. | |||
پس از ورود اسلام، خراسان نقش محوری در تاریخ ایران و جهان اسلام ایفا کرد. قیام ابومسلم خراسانی در سال ۱۲۹ هجری (۷۴۷ میلادی) از مرو آغاز شد و به سقوط خلافت اموی و تأسیس خلافت عباسی انجامید. | |||
در سال ۲۰۳ هجری (۸۱۸ میلادی)، امام رضا (ع) در شهر طوس (مشهد کنونی) درگذشت و آرامگاه او بهتدریج به یکی از مهمترین زیارتگاههای جهان اسلام تبدیل شد. نام «مشهد» به معنای «محل شهادت» از همین رویداد گرفته شده است. | |||
- | در دوران سامانی (قرن ۳-۴ هجری)، خراسان مرکز احیای زبان و فرهنگ فارسی بود. فردوسی شاهنامه را در طوس سرود و رودکی، پدر شعر فارسی، از بخارا برخاست. در دوران غزنوی و سلجوقی، نیشابور و مرو از بزرگترین شهرهای جهان بودند. | ||
حمله مغول در قرن ۷ هجری (۱۳ میلادی) ویرانی عظیمی به خراسان وارد کرد. نیشابور، مرو و طوس به کلی ویران شدند و میلیونها نفر کشته شدند. خراسان هرگز به شکوه پیش از مغول بازنگشت. | |||
در دوران صفویه، مشهد به عنوان مرکز مذهبی اهمیت یافت. نادرشاه افشار (۱۱۴۸-۱۱۶۰ هجری / ۱۷۳۶-۱۷۴۷ میلادی) مشهد را پایتخت ایران قرار داد و آخرین امپراتوری بزرگ ایرانی را بنیان نهاد. | |||
== اقتصاد و منابع == | |||
اقتصاد استان خراسان رضوی متکی بر گردشگری مذهبی، کشاورزی، صنعت و بازرگانی است. | |||
[[پرونده:استان خراسان رضوی.jpg|جایگزین=استان خراسان رضوی|بندانگشتی|استان خراسان رضوی]] | |||
'''گردشگری:''' مشهد با بیش از ۵۵ درصد هتلهای ایران، قطب گردشگری کشور است. سالانه بیش از ۲۰ میلیون زائر و گردشگر داخلی و بیش از ۲ میلیون زائر خارجی به این شهر سفر میکنند. گردشگری سلامت و گردشگری تفریحی نیز در حال رشد است. | |||
'''کشاورزی و زعفران:''' خراسان رضوی به همراه خراسان جنوبی حدود ۹۵ درصد زعفران ایران و حدود ۹۰ درصد زعفران جهان را تولید میکند. ایران با تولید بیش از ۲۸۰ تن زعفران سالانه، ۹۴ درصد تولید جهانی این محصول گرانبها را در اختیار دارد. سالانه حدود ۱۵۰ تن زعفران به ارزش بیش از ۲۲۰ میلیون دلار صادر میشود. | |||
دیگر محصولات کشاورزی: | |||
● زرشک: قاینات و خراسان جنوبی بزرگترین تولیدکننده زرشک جهان | |||
● پسته | |||
● گندم و جو | |||
● زیره و آویشن | |||
● انگور و انار | |||
=== صنایع مهم: === | |||
● صنعت خودرو: مشهد دومین قطب تولید خودرو ایران | |||
● صنایع غذایی: آجیل، خشکبار، شیرینیجات سنتی (گز، سوهان) | |||
● صنایع نساجی و چرم | |||
● صنایع سنگهای قیمتی: فیروزه نیشابور (معروفترین فیروزه جهان) | |||
● فرش دستبافت: فرش مشهد ترکبافت و فرش نایین | |||
== | == فرهنگ، آداب و رسوم == | ||
بیش از ۹۳ درصد مردم مشهد فارسیزبان هستند. گویش خراسانی یکی از قدیمیترین و اصیلترین گویشهای زبان فارسی است و بسیاری از واژگان آن از فارسی دری قدیم حفظ شدهاند. | |||
خراسان سرزمین شعر و ادب فارسی است. فردوسی (۳۲۹-۴۱۱ هجری شمسی) بزرگترین حماسهسرای زبان فارسی، عمر خیام (۴۲۷-۵۱۰ هجری) ریاضیدان و شاعر نیشابوری، عطار نیشابوری (۵۴۰-۶۱۸ هجری) عارف و شاعر بزرگ، و خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷-۶۷۲ هجری) ریاضیدان و ستارهشناس از بزرگان این سرزمین هستند. | |||
غذاهای محلی خراسان: | |||
● شیشلیک خراسانی: کباب ویژه خراسان | |||
● شلهمشهدی: آش غلیظ با گوشت و حبوبات | |||
● جوجهکباب مشهدی | |||
● سوهان و گز | |||
● شیر حلوا و حلوا ارده | |||
● نان شیرمال: نان شیرین سنتی خراسان | |||
مراسم و آیینهای خاص خراسان شامل نوروزخوانی (آواز نوروزی خراسانی)، مراسم عزاداری ماه محرم با شکوه خاص، مراسم شب یلدا و جشنهای محلی مختلف است. | |||
== جاذبههای گردشگری == | |||
'''جاذبههای مهم استان:''' | |||
● حرم امام رضا: بزرگترین مجموعه زیارتی-فرهنگی جهان اسلام با مساحت بیش از ۶۰۰,۰۰۰ متر مربع | |||
● آرامگاه فردوسی در طوس: بنای یادبود حکیم ابوالقاسم فردوسی | |||
● آرامگاه عمر خیام در نیشابور | |||
● آرامگاه عطار نیشابور | |||
● هارونیه: بنای تاریخی منسوب به هارونالرشید در طوس | |||
● ارگ نادری در کلات نادری | |||
● مسجد گوهرشاد: شاهکار معماری تیموری | |||
● معدن فیروزه نیشابور: قدیمیترین معدن فیروزه جهان | |||
● پارک ملی تندوره: زیستگاه پلنگ ایرانی | |||
● روستای ابر: بالاتر از ابرها | |||
● دشتهای زعفران تربتحیدریه: منظره بنفش زعفرانزارها در پاییز | |||
== مبارزات و مقاومت مردمی == | |||
خراسان رضوی و شهر مشهد نقش تاریخی و بینظیری در مبارزات مردم علیه نظام ولایت فقیه داشتهاند. مشهد خاستگاه قیام دیماه ۹۶ و یکی از مهمترین کانونهای مقاومت در تمام قیامهای سراسری بوده است. | |||
=== علیرضا عبداللهی و خانوادهاش === | |||
مجاهد خلق علیرضا عبداللهی از مبارزان مشهدی بود که هم در زمان شاه (دو سال زندان از ۱۳۵۵ تا ۱۳۵۷ در زندان مشهد) و هم در زمان خمینی به مبارزه ادامه داد. وی پس از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ به زندگی مخفی روی آورد و در ۱۱ مهر ۱۳۶۰ دستگیر شد. بازجویان جمهوری اسلامی وی را تحت شکنجههای شدید قرار دادند اما در برابر اراده این مجاهد سرموضع شکست خوردند. علیرضا در ۱۰ آبان ۱۳۶۰ زیر شکنجه به شهادت رسید. برادرش ناصر عبداللهی نیز در [[قتل عام ۶۷|قتلعام ۱۳۶۷]] به شهادت رسید و پسرعمویش حسن عبداللهی از دیگر شهیدان مجاهدین در سال ۱۳۶۰ است. | |||
=== محمدرضا صادقی === | |||
مجاهد خلق محمدرضا صادقی (متولد ۱۳۴۳ در مشهد) با ۹ سال سابقه مبارزاتی و ۵ سال زندان سیاسی، از مبارزان سرسخت مشهد بود. وی در عملیات [[فروغ جاویدان]] در یکانهای [[ارتش آزادیبخش ملی ایران|ارتش آزادیبخش ملی ایران]] سازماندهی شد و وارد عملیات شد. در یکی از درگیریها زخمی و بیهوش گردید و به اسارت درآمد. بهرغم زخمهای جانکاه، زیر شدیدترین شکنجهها قرار گرفت و سپس اعدام شد. | |||
=== کشتار ۶۷ و زندان وکیلآباد === | |||
زندان وکیلآباد مشهد یکی از وحشتناکترین مراکز کشتار زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷ بود. زندان وکیلآباد سه بخش داشت: بند ۱ برای زندانیان جدید و نادمان، بند ۲ برای مارکسیستها، بهاییان و مجاهدینی که «امیدی به تغییرشان» نبود، و بند قرنطینه. شکنجه و خشونت شدید گزارش شده و بندهای ۲ و قرنطینه کاملاً «خالی» شدند. | |||
=== قیام دیماه ۱۳۹۶؛ مشهد، خاستگاه قیام === | |||
مشهد افتخار آغازگری بزرگترین قیام مردمی ایران پس از ۱۳۸۸ را دارد. در قیام [[قیام دی ماه ۱۳۹۶|۷ دی ۱۳۹۶]] (۲۸ دسامبر ۲۰۱۷)، نخستین موج اعتراضات سراسری از مشهد آغاز شد. مردم که ابتدا علیه گرانی و فساد اقتصادی به خیابان آمده بودند، به سرعت شعارهای سیاسی سر دادند: «مرگ بر دیکتاتور»، «نه غزه، نه لبنان، جانم فدای ایران». این قیام در عرض چند روز به بیش از ۸۰ شهر در سراسر ایران گسترش یافت. | |||
=== قیام آبان ۱۳۹۸ === | |||
مشهد در [[اعتراضات ۱۳۹۸ ایران|آبان ۱۳۹۸]] (نوامبر ۲۰۱۹) نیز یکی از مراکز اصلی قیام سراسری بود. پس از افزایش ناگهانی قیمت بنزین، مردم به خیابانها ریختند. نیروهای سرکوبگر سپاه و بسیج با شلیک مستقیم، دهها نفر را در مشهد و شهرهای استان به شهادت رساندند. | |||
=== قیام ۱۴۰۱ و۱۴۰۴ === | |||
مشهد در [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۱ ایران|قیام سراسری ۱۴۰۱]] پس از قتل [[مهسا امینی]] و [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴|قیام دیماه ۱۴۰۴]] نیز نقش برجستهای ایفا کرد. دانشجویان '''دانشگاه فردوس'''ی مشهد از اولین دانشگاههایی بودند که به اعتراضات پیوستند. سازمان مجاهدین خلق ایران اسامی ۱۰۷ شهید قیام سراسری دیماه ۱۴۰۴ را از استان خراسان رضوی منتشر کرد. | |||
=== اعدام سه زندانی سیاسی مشهد (۱۴۰۵) === | |||
در اردیبهشت ۱۴۰۵ (مه ۲۰۲۶)، رژیم آخوندی سه زندانی را در مشهد اعدام کرد: مهدی رسولی و محمدرضا میری به اتهام مشارکت در ناآرامیهای دیماه ۱۴۰۴، و ابراهیم دولتآبادی. رژیم آنها را «عناصر موساد» خواند؛ اتهامی که سازمانهای حقوق بشری آن را رد کردند. این اعدامها بخشی از موج سرکوب گسترده رژیم علیه معترضان بود. | |||
=== واحدهای مقاومت سازمان مجاهدین خلق === | |||
واحدهای مقاومت سازمان مجاهدین خلق در مشهد و شهرهای خراسان رضوی از فعالترین واحدهای مقاومت در سراسر ایران بودهاند. بر اساس گزارشهای شورای ملی مقاومت ایران، واحدهای مقاومت در واکنش به اعدام زندانیان سیاسی، عملیاتهای متعددی در مشهد انجام دادهاند از جمله نصب پوسترهای مسعود و [[مریم رجوی]]، پخش شعارها و افشاگری جنایات رژیم. | |||
== منابع == | == منابع == | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۳ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۱۱:۰۱
| استان خراسان رضوی | |
|---|---|
 استان خراسان رضوی — مشهد | |
| کشور | ایران |
| تاسیس | ۱۳۸۳ شمسی (از تقسیم خراسان بزرگ) |
| مرکز استان | مشهد (دومین شهر پرجمعیت ایران) |
| شمال | استان خراسان شمالی |
| جنوب | استان خراسان جنوبی |
| غرب | استان سمنان |
| شرق | افغانستان و ترکمنستان |
| ارتفاع مرکز استان | حدود ۱٬۰۵۰ متر از سطح دریا |
| رشتهکوهها | بینالود (جنوب) · هزارمسجد (شمال) |
| رودخانه اصلی | کشفرود |
| آب و هوا | کوهستانی سرد (شمال و جنوب) · معتدل خشک (مرکز) · گرم بیابانی (شرق) |
| گردشگری مذهبی | حرم امام رضا (بیش از ۲۰ میلیون زائر سالانه — بزرگترین مجموعه زیارتی جهان اسلام) |
| جاذبههای تاریخی | آرامگاه فردوسی · آرامگاه خیام · آرامگاه عطار · هارونیه · ارگ نادری · مسجد گوهرشاد |
| جاذبههای طبیعی | پارک ملی تندوره · روستای ابر · دشتهای زعفران · آبشار اخلمد |
| سنگهای قیمتی | فیروزه نیشابور (معروفترین فیروزه جهان) |
| محصولات کشاورزی | زعفران (۹۵٪ تولید ایران · ۹۰٪ تولید جهان) · زرشک · پسته · گندم · انگور · انار |
| صنایع | خودروسازی (دومین قطب ایران) · صنایع غذایی · نساجی و چرم · فرش دستبافت |
| بزرگان | فردوسی · عمر خیام · عطار نیشابوری · خواجه نصیرالدین طوسی |
| غذاهای محلی | شیشلیک خراسانی · شلهمشهدی · جوجهکباب مشهدی · نان شیرمال |
استان خراسان رضوی، با مرکزیت مشهد، یکی از مهمترین استانهای ایران از نظر مذهبی، فرهنگی و اقتصادی است. این استان که در شمالشرق کشور قرار دارد، به دلیل وجود حرم امام رضا سالانه میزبان میلیونها زائر و گردشگر از داخل و خارج ایران است. خراسان رضوی از کهنترین مراکز تمدن و فرهنگ ایرانی به شمار میرود و زادگاه یا محل زندگی بزرگان نامدار مانند فردوسی، عمر خیام و عطار نیشابوری بوده است. این استان در طول تاریخ نقش مهمی در تحولات سیاسی و فرهنگی ایران ایفا کرده است.
اقتصاد استان بر پایه گردشگری مذهبی، کشاورزی، صنعت و بازرگانی استوار است. تولید زعفران، فیروزه نیشابور، فرش دستباف و محصولات کشاورزی از مهمترین ظرفیتهای اقتصادی آن محسوب میشود.
از مهمترین جاذبههای گردشگری استان میتوان به حرم امام رضا، آرامگاه فردوسی، آرامگاه خیام و عطار، مسجد گوهرشاد، معدن فیروزه نیشابور و پارک ملی تندوره اشاره کرد. خراسان رضوی همچنین در رویدادها و تحولات سیاسی و اجتماعی معاصر ایران نقش قابل توجهی داشته است.
مرکز استان: مشهد
مساحت: ۱۱۸,۸۵۴ کیلومتر مربع (پنجمین استان بزرگ ایران)
جمعیت: حدود ۶,۴۳۴,۵۰۱ نفر (سرشماری ۱۳۹۵ - دومین استان پرجمعیت)
تعداد شهرستان: ۳۴ شهرستان
زبان اصلی: فارسی (گویش خراسانی)
ارتفاع مرکز استان: حدود ۱,۰۵۰ متر از سطح دریا
استان خراسان رضوی در شمالشرق ایران واقع شده و دومین استان پرجمعیت کشور پس از تهران است. واژه «رضوی» در نام استان به آرامگاه امام رضا (ع) در مشهد اشاره دارد. این استان در سال ۱۳۸۳ شمسی از تقسیم استان خراسان بزرگ به سه استان خراسان رضوی، خراسان شمالی و خراسان جنوبی پدید آمد.
مشهد، مرکز استان، دومین شهر پرجمعیت ایران پس از تهران با بیش از ۳ میلیون نفر جمعیت است و سالانه بیش از ۲۰ میلیون زائر و گردشگر را پذیرا میشود. خراسان از دیرباز یکی از مهمترین مناطق فرهنگی و تمدنی جهان اسلام بوده و شاعران و دانشمندان بزرگی از این سرزمین برخاستهاند.
جغرافیا و اقلیم
استان خراسان رضوی از شمال به استان خراسان شمالی، از جنوب به استان خراسان جنوبی، از غرب به استان سمنان و از شرق به کشورهای افغانستان و ترکمنستان محدود است. بیشترین درازای استان ۴۵۰ کیلومتر است.
شهر مشهد در دشت وسیعی بین دو رشتهکوه بینالود (در جنوب) و هزارمسجد (در شمال) واقع شده است. دشت مشهد ابعادی به طول بیش از ۱۰۰ کیلومتر و عرض حدود ۲۵ کیلومتر و وسعت حدود ۲,۵۰۰ کیلومتر مربع دارد. رودخانه کشفرود مهمترین رودخانه استان است.
اقلیم استان متنوع است: مناطق کوهستانی شمال و جنوب دارای اقلیم سرد و نیمهمرطوب، مناطق دشتی و مرکزی دارای اقلیم معتدل و متمایل به سرد و خشک، و مناطق شرقی و جنوبشرقی دارای اقلیم گرم و بیابانی هستند. دمای هوا در تابستان تا ۴۰ درجه و در زمستان تا منفی ۲۰ درجه سانتیگراد میرسد.
از مناطق طبیعی مهم استان میتوان به پارک ملی تندوره (زیستگاه پلنگ ایرانی)، روستای ابر (بالای ابرها)، دشتهای زعفران تربتحیدریه و قاینات، و آبشار اخلمد اشاره کرد.
تاریخ
خراسان به معنای «سرزمین خورشید» (خور = خورشید، آسان = سرزمین) از دیرباز یکی از مهمترین مناطق تمدنی ایران و جهان بوده است. در دوران هخامنشی، خراسان بخشی از ساتراپ پارتیا بود. امپراتوری اشکانی (۲۴۷ پ.م. تا ۲۲۴ م.) از خراسان (نیسا، نزدیک عشقآباد کنونی) برخاست.
پس از ورود اسلام، خراسان نقش محوری در تاریخ ایران و جهان اسلام ایفا کرد. قیام ابومسلم خراسانی در سال ۱۲۹ هجری (۷۴۷ میلادی) از مرو آغاز شد و به سقوط خلافت اموی و تأسیس خلافت عباسی انجامید.
در سال ۲۰۳ هجری (۸۱۸ میلادی)، امام رضا (ع) در شهر طوس (مشهد کنونی) درگذشت و آرامگاه او بهتدریج به یکی از مهمترین زیارتگاههای جهان اسلام تبدیل شد. نام «مشهد» به معنای «محل شهادت» از همین رویداد گرفته شده است.
در دوران سامانی (قرن ۳-۴ هجری)، خراسان مرکز احیای زبان و فرهنگ فارسی بود. فردوسی شاهنامه را در طوس سرود و رودکی، پدر شعر فارسی، از بخارا برخاست. در دوران غزنوی و سلجوقی، نیشابور و مرو از بزرگترین شهرهای جهان بودند.
حمله مغول در قرن ۷ هجری (۱۳ میلادی) ویرانی عظیمی به خراسان وارد کرد. نیشابور، مرو و طوس به کلی ویران شدند و میلیونها نفر کشته شدند. خراسان هرگز به شکوه پیش از مغول بازنگشت.
در دوران صفویه، مشهد به عنوان مرکز مذهبی اهمیت یافت. نادرشاه افشار (۱۱۴۸-۱۱۶۰ هجری / ۱۷۳۶-۱۷۴۷ میلادی) مشهد را پایتخت ایران قرار داد و آخرین امپراتوری بزرگ ایرانی را بنیان نهاد.
اقتصاد و منابع
اقتصاد استان خراسان رضوی متکی بر گردشگری مذهبی، کشاورزی، صنعت و بازرگانی است.
گردشگری: مشهد با بیش از ۵۵ درصد هتلهای ایران، قطب گردشگری کشور است. سالانه بیش از ۲۰ میلیون زائر و گردشگر داخلی و بیش از ۲ میلیون زائر خارجی به این شهر سفر میکنند. گردشگری سلامت و گردشگری تفریحی نیز در حال رشد است.
کشاورزی و زعفران: خراسان رضوی به همراه خراسان جنوبی حدود ۹۵ درصد زعفران ایران و حدود ۹۰ درصد زعفران جهان را تولید میکند. ایران با تولید بیش از ۲۸۰ تن زعفران سالانه، ۹۴ درصد تولید جهانی این محصول گرانبها را در اختیار دارد. سالانه حدود ۱۵۰ تن زعفران به ارزش بیش از ۲۲۰ میلیون دلار صادر میشود.
دیگر محصولات کشاورزی:
● زرشک: قاینات و خراسان جنوبی بزرگترین تولیدکننده زرشک جهان
● پسته
● گندم و جو
● زیره و آویشن
● انگور و انار
صنایع مهم:
● صنعت خودرو: مشهد دومین قطب تولید خودرو ایران
● صنایع غذایی: آجیل، خشکبار، شیرینیجات سنتی (گز، سوهان)
● صنایع نساجی و چرم
● صنایع سنگهای قیمتی: فیروزه نیشابور (معروفترین فیروزه جهان)
● فرش دستبافت: فرش مشهد ترکبافت و فرش نایین
فرهنگ، آداب و رسوم
بیش از ۹۳ درصد مردم مشهد فارسیزبان هستند. گویش خراسانی یکی از قدیمیترین و اصیلترین گویشهای زبان فارسی است و بسیاری از واژگان آن از فارسی دری قدیم حفظ شدهاند.
خراسان سرزمین شعر و ادب فارسی است. فردوسی (۳۲۹-۴۱۱ هجری شمسی) بزرگترین حماسهسرای زبان فارسی، عمر خیام (۴۲۷-۵۱۰ هجری) ریاضیدان و شاعر نیشابوری، عطار نیشابوری (۵۴۰-۶۱۸ هجری) عارف و شاعر بزرگ، و خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷-۶۷۲ هجری) ریاضیدان و ستارهشناس از بزرگان این سرزمین هستند.
غذاهای محلی خراسان:
● شیشلیک خراسانی: کباب ویژه خراسان
● شلهمشهدی: آش غلیظ با گوشت و حبوبات
● جوجهکباب مشهدی
● سوهان و گز
● شیر حلوا و حلوا ارده
● نان شیرمال: نان شیرین سنتی خراسان
مراسم و آیینهای خاص خراسان شامل نوروزخوانی (آواز نوروزی خراسانی)، مراسم عزاداری ماه محرم با شکوه خاص، مراسم شب یلدا و جشنهای محلی مختلف است.
جاذبههای گردشگری
جاذبههای مهم استان:
● حرم امام رضا: بزرگترین مجموعه زیارتی-فرهنگی جهان اسلام با مساحت بیش از ۶۰۰,۰۰۰ متر مربع
● آرامگاه فردوسی در طوس: بنای یادبود حکیم ابوالقاسم فردوسی
● آرامگاه عمر خیام در نیشابور
● آرامگاه عطار نیشابور
● هارونیه: بنای تاریخی منسوب به هارونالرشید در طوس
● ارگ نادری در کلات نادری
● مسجد گوهرشاد: شاهکار معماری تیموری
● معدن فیروزه نیشابور: قدیمیترین معدن فیروزه جهان
● پارک ملی تندوره: زیستگاه پلنگ ایرانی
● روستای ابر: بالاتر از ابرها
● دشتهای زعفران تربتحیدریه: منظره بنفش زعفرانزارها در پاییز
مبارزات و مقاومت مردمی
خراسان رضوی و شهر مشهد نقش تاریخی و بینظیری در مبارزات مردم علیه نظام ولایت فقیه داشتهاند. مشهد خاستگاه قیام دیماه ۹۶ و یکی از مهمترین کانونهای مقاومت در تمام قیامهای سراسری بوده است.
علیرضا عبداللهی و خانوادهاش
مجاهد خلق علیرضا عبداللهی از مبارزان مشهدی بود که هم در زمان شاه (دو سال زندان از ۱۳۵۵ تا ۱۳۵۷ در زندان مشهد) و هم در زمان خمینی به مبارزه ادامه داد. وی پس از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ به زندگی مخفی روی آورد و در ۱۱ مهر ۱۳۶۰ دستگیر شد. بازجویان جمهوری اسلامی وی را تحت شکنجههای شدید قرار دادند اما در برابر اراده این مجاهد سرموضع شکست خوردند. علیرضا در ۱۰ آبان ۱۳۶۰ زیر شکنجه به شهادت رسید. برادرش ناصر عبداللهی نیز در قتلعام ۱۳۶۷ به شهادت رسید و پسرعمویش حسن عبداللهی از دیگر شهیدان مجاهدین در سال ۱۳۶۰ است.
محمدرضا صادقی
مجاهد خلق محمدرضا صادقی (متولد ۱۳۴۳ در مشهد) با ۹ سال سابقه مبارزاتی و ۵ سال زندان سیاسی، از مبارزان سرسخت مشهد بود. وی در عملیات فروغ جاویدان در یکانهای ارتش آزادیبخش ملی ایران سازماندهی شد و وارد عملیات شد. در یکی از درگیریها زخمی و بیهوش گردید و به اسارت درآمد. بهرغم زخمهای جانکاه، زیر شدیدترین شکنجهها قرار گرفت و سپس اعدام شد.
کشتار ۶۷ و زندان وکیلآباد
زندان وکیلآباد مشهد یکی از وحشتناکترین مراکز کشتار زندانیان سیاسی در تابستان ۱۳۶۷ بود. زندان وکیلآباد سه بخش داشت: بند ۱ برای زندانیان جدید و نادمان، بند ۲ برای مارکسیستها، بهاییان و مجاهدینی که «امیدی به تغییرشان» نبود، و بند قرنطینه. شکنجه و خشونت شدید گزارش شده و بندهای ۲ و قرنطینه کاملاً «خالی» شدند.
قیام دیماه ۱۳۹۶؛ مشهد، خاستگاه قیام
مشهد افتخار آغازگری بزرگترین قیام مردمی ایران پس از ۱۳۸۸ را دارد. در قیام ۷ دی ۱۳۹۶ (۲۸ دسامبر ۲۰۱۷)، نخستین موج اعتراضات سراسری از مشهد آغاز شد. مردم که ابتدا علیه گرانی و فساد اقتصادی به خیابان آمده بودند، به سرعت شعارهای سیاسی سر دادند: «مرگ بر دیکتاتور»، «نه غزه، نه لبنان، جانم فدای ایران». این قیام در عرض چند روز به بیش از ۸۰ شهر در سراسر ایران گسترش یافت.
قیام آبان ۱۳۹۸
مشهد در آبان ۱۳۹۸ (نوامبر ۲۰۱۹) نیز یکی از مراکز اصلی قیام سراسری بود. پس از افزایش ناگهانی قیمت بنزین، مردم به خیابانها ریختند. نیروهای سرکوبگر سپاه و بسیج با شلیک مستقیم، دهها نفر را در مشهد و شهرهای استان به شهادت رساندند.
قیام ۱۴۰۱ و۱۴۰۴
مشهد در قیام سراسری ۱۴۰۱ پس از قتل مهسا امینی و قیام دیماه ۱۴۰۴ نیز نقش برجستهای ایفا کرد. دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد از اولین دانشگاههایی بودند که به اعتراضات پیوستند. سازمان مجاهدین خلق ایران اسامی ۱۰۷ شهید قیام سراسری دیماه ۱۴۰۴ را از استان خراسان رضوی منتشر کرد.
اعدام سه زندانی سیاسی مشهد (۱۴۰۵)
در اردیبهشت ۱۴۰۵ (مه ۲۰۲۶)، رژیم آخوندی سه زندانی را در مشهد اعدام کرد: مهدی رسولی و محمدرضا میری به اتهام مشارکت در ناآرامیهای دیماه ۱۴۰۴، و ابراهیم دولتآبادی. رژیم آنها را «عناصر موساد» خواند؛ اتهامی که سازمانهای حقوق بشری آن را رد کردند. این اعدامها بخشی از موج سرکوب گسترده رژیم علیه معترضان بود.
واحدهای مقاومت سازمان مجاهدین خلق
واحدهای مقاومت سازمان مجاهدین خلق در مشهد و شهرهای خراسان رضوی از فعالترین واحدهای مقاومت در سراسر ایران بودهاند. بر اساس گزارشهای شورای ملی مقاومت ایران، واحدهای مقاومت در واکنش به اعدام زندانیان سیاسی، عملیاتهای متعددی در مشهد انجام دادهاند از جمله نصب پوسترهای مسعود و مریم رجوی، پخش شعارها و افشاگری جنایات رژیم.