کاربر:Hamidreza۱۵/صفحه تمرین

استان زنجان شهر چاقو — سرزمین گنبد سلطانیه
استان زنجان — گنبد سلطانیه (یونسکو)
کشور	ایران
مرکز استان	زنجان
شمال	استان گیلان و اردبیل
جنوب	استان همدان
شرق	استان قزوین
غرب	استان آذربایجان شرقی و کردستان
آب و هوا	سرد و نیمه‌خشک — از سردترین استان‌های ایران (تا منفی ۲۵ درجه) — بارش برف سنگین
قدمت تاریخی	بیش از ۲٬۵۰۰ سال — نام از زنگان (محل فراوانی فلز)
ارتفاع شهر	۱٬۶۶۳ متر از سطح دریا
گنبد سلطانیه (یونسکو)	بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان — ارتفاع ۵۰ متر، قطر ۲۵ متر — ساخت ۱۳۰۲ میلادی به دستور اُلجایتو — الگوی گنبدهای سنتاماریا فلورانس و تاج‌محل
سلطانیه — پایتخت ایلخانان	پایتخت ایران در دوره ایلخانی (قرن هفتم و هشتم هجری)
غار کاتاله‌خور	دومین غار بزرگ آبی جهان
چاقوسازی زنجان	قدمت چند صد ساله — چاقوهای تاشو ضامن‌دار
ملیله‌سازی	ساخت اشیای هنری از سیم‌های ظریف نقره
معدن انگوران	بزرگ‌ترین معدن سرب و روی ایران و خاورمیانه — معادن طلا نیز از منابع مهم
کشاورزی	انگور و کشمش زنجان و خدابنده · گندم · جو · حبوبات
نخل‌گردانی عاشورا	مشهورترین مراسم عاشورا در ایران — حمل نخل‌های عظیم چوبی — ثبت ملی

مقاله درحال ویرایش است

استان زنجان، در شمال‌غرب ایران قرار دارد و مرکز آن شهر زنجان است. این استان با مساحتی نزدیک به ۲۱ هزار و ۷۷۳ کیلومتر مربع و جمعیتی حدود یک میلیون نفر، دارای آب‌وهوایی سرد و نیمه‌خشک با زمستان‌های طولانی و برفی است. بیشتر مردم به زبان‌های ترکی آذربایجانی، فارسی و تاتی سخن می‌گویند و رودخانه قزل‌اوزن از مهم‌ترین رودهای آن به شمار می‌رود.

زنجان پیشینه‌ای بیش از دو هزار و پانصد سال دارد و آثار باستانی آن از هزاره ششم پیش از میلاد، مانند تپه خالصه خرمدره، نشان‌دهنده سکونت دیرینه انسان در این منطقه است. این استان در دوره ایلخانی اهمیت ویژه‌ای یافت و با انتقال پایتخت به سلطانیه، به یکی از مراکز مهم سیاسی و فرهنگی ایران تبدیل شد. گنبد سلطانیه، آرامگاه سلطان محمد خدابنده، از برجسته‌ترین یادگارهای آن دوران است که به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین گنبدهای آجری جهان در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.

علاوه بر گنبد سلطانیه، بناهایی مانند معبد داش‌کسن، شهر زیرزمینی دژمنده، بازار سنتی زنجان، رخت‌شوی‌خانه تاریخی و موزه مردان نمکی از مهم‌ترین آثار تاریخی استان هستند. غار کتله‌خور، کوه‌های رنگین‌کمانی آلاداغلار، قلعه بهستان و دریاچه پری نیز از جاذبه‌های طبیعی شناخته‌شده زنجان به شمار می‌روند.

اقتصاد استان بر معدن، کشاورزی، صنایع دستی و گردشگری استوار است. معدن سرب و روی انگوران از بزرگ‌ترین معادن خاورمیانه محسوب می‌شود و تولید انگور، کشمش، گندم و حبوبات جایگاه مهمی در کشاورزی استان دارد. زنجان به‌دلیل هنر چاقوسازی شهرت فراوانی دارد و ملیله‌سازی با نقره نیز از ارزشمندترین صنایع دستی آن است.

فرهنگ زنجان آمیزه‌ای از سنت‌های ایرانی و آذربایجانی است. مراسم باشکوه عاشورا، رخت‌شوی‌خانه تاریخی و هنر چاقوسازی بخشی از هویت فرهنگی مردم این منطقه را شکل داده‌اند. این استان همچنین زادگاه شخصیت‌هایی مانند حسین منزوی، غزل‌سرای برجسته معاصر، و حکیم محمد هیدجی است و غذاهای محلی مانند جغوربغور، قیقاناق، آش زنجانی و کوفته زنجانی از شناخته‌شده‌ترین خوراک‌های آن هستند.

زنجان در تاریخ معاصر نیز نقش مهمی داشته است. این استان در جریان جنبش مشروطه، قیام بابیان در دوره قاجار و رویدادهای سیاسی دهه‌های بعد از جمله اعدام‌های سال ۱۳۶۷ و اعتراضات سال‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴، شاهد حضور و مشارکت مردم در تحولات سیاسی و اجتماعی ایران بوده است.

مرکز استان: زنجان

مساحت: ۲۱,۷۷۳ کیلومتر مربع

جمعیت: حدود ۱.۰ میلیون نفر (۱۴۰۰)

شهرستان‌ها: ۸ شهرستان (زنجان، ابهر، خدابنده، طارم، ماه‌نشان، ایجرود، سلطانیه، خرمدره)

آب و هوا: سرد و نیمه‌خشک؛ زمستان‌های بسیار سرد

زبان: ترکی آذربایجانی، فارسی، تاتی

موقعیت جغرافیایی

استان زنجان، در شمال‌غرب ایران واقع شده و از شمال به استان‌های اردبیل و آذربایجان شرقی، از جنوب به استان مرکزی و همدان، از شرق به قزوین و از غرب به استان کردستان محدود می‌شود. ارتفاع شهر زنجان حدود ۱,۶۶۳ متر از سطح دریاست.

رودخانه قزل‌اوزن، از مهم‌ترین رودهای این منطقه، از دل کوهستان‌های استان می‌گذرد و در طول تاریخ زندگی کشاورزی و استقرار انسانی را در این منطقه شکل داده است. اقلیم استان به‌طور کلی نیمه‌خشک و کوهستانی است و آب‌وهوای آن بسیار سرد، زمستان‌ها دما تا منفی ۲۵ درجه و بارش برف سنگین و تابستان‌ها معتدل و خنک است.

تاریخچه

شهر زنجان «شهر چاقو» از شهرهای تاریخی شمال‌غربی ایران با قدمت بیش از ۲,۵۰۰ سال است. نام زنجان از «زنگان» یا «زنگ‌آن» (محل فراوانی زنگ/فلز) گرفته شده‌است.

مناطق این استان قدمتی کهن دارند، محوطه باستانی تپه خالصه در خرمدره، که به هزاره ششم پیش از میلاد بازمی‌گردد، از قدیمی‌ترین شواهد استقرار انسانی در منطقه به شمار می‌رود. در دوران اسلامی، زنجان در مسیرهای بازرگانی میان آذربایجان و مرکز ایران جایگاهی راهبردی یافت و در دوره ایلخانی، پایتخت به سلطانیه (نزدیک زنجان)، منتقل گردید.

با انتقال پایتخت به سلطانیه در دوره ایلخانی (قرن هفتم و هشتم هجری) این شهر به کانون سیاسی و معماری مهمی در ایران و یکی از بزرگ‌ترین شهرهای جهان تبدیل شد. ایلخانان مغول پس از مسلمان شدن، سلطانیه را با شکوه بسیار ساختند و محل دفن اُلجایتو از مهم‌ترین آثار معماری دوره اسلامی جهان به‌شمار می‌رود.

در دوره قاجار، زنجان صحنه یکی از مهم‌ترین رویدادهای مذهبی-اجتماعی سده نوزدهم ایران «قیام بابیان زنجان» بود. در پنجم مه ۱۸۵۰ میلادی، پیروان باب به رهبری روحانی کاریزماتیکی معروف به «حجت زنجانی» در برابر حاکم قجری شهر دست به قیام زدند.

حدود دو هزار رزمنده بابی همراه با خانواده‌های خویش بخشی از شهر را در برابر ارتشی بسیار بزرگ‌تر برای نزدیک به نه ماه حفظ کردند، تا آن‌که سرانجام آخرین خانه‌های ویران‌شده در تصرف بابیان سقوط کرد و کمتر از صد رزمنده بازمانده به اعدام سپرده شدند.

این واقعه در کنار قیام‌های مازندران (۱۸۴۸-۱۸۴۹) و نی‌ریز (۱۸۵۰)، از سه قیام بزرگ بابیان در تاریخ معاصر ایران به شمار می‌رود.

در جنبش مشروطه، علی‌رغم فضای غالب ضد مشروطه در زنجان و نفوذ خوانین و روحانیونی مانند ملا قربانعلی، مردم این شهر در مقاطعی از جنبش مشروطه حمایت فعالانه‌ای نشان دادند و پس از صدور فرمان مشروطیت، مردم زنجان خواستار تدوین قانون اساسی شدند.

شاهکارهای مهندسی و بناهای تاریخی

برجسته‌ترین شاهکار مهندسی و معماری استان زنجان، گنبد سلطانیه است؛ بنایی از دوره ایلخانی که به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین گنبدهای آجری جهان شناخته می‌شود و در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. در نزدیکی این گنبد، بنای تاریخی چلبی‌اوغلی، یادگار هنر آجرچینی دوره ایلخانی، و معبد صخره‌ای داش‌کسن (معبد اژدها) با نقش‌برجسته‌های الهام‌گرفته از هنر شرق آسیا در دوره ایلخانی، از دیگر نمونه‌های مهندسی و حجاری تاریخی منطقه‌اند.

شهر زیرزمینی دژمنده در روستای خویین نیز نمونه‌ای از مهندسی دفاعی زیرزمینی پیش از اسلام است که دالان‌ها و فضاهای درهم‌تنیده آن هنوز موضوع بررسی‌های باستان‌شناسی است.

گنبد سلطانیه و تاریخچه آن

گنبد سلطانیه

گنبد سلطانیه یکی از باشکوه‌ترین آثار معماری ایران است که در شهر سلطانیه، استان زنجان قرار دارد. این بنا آرامگاه سلطان محمد خدابنده (اولجایتو)، هشتمین فرمانروای ایلخانی است و بین سال‌های ۱۳۰۲ تا ۱۳۱۲ میلادی ساخته شد.

سلطانیه در اوایل قرن چهاردهم میلادی پایتخت حکومت ایلخانان مغول بود و اولجایتو آن را به یکی از بزرگ‌ترین و آبادترین شهرهای زمان خود تبدیل کرد.

سلطان محمد خدابنده در طول زندگی خود از مسیحیت به بودایی و سپس به اسلام گروید و سرانجام به تشیع گرایش پیدا کرد و همین دگرگونی‌های مذهبی در شکل‌گیری این مجموعه نیز تأثیر داشت.

گنبد سلطانیه با ارتفاع حدود ۵۰ متر و قطر نزدیک به ۲۵ متر، از بزرگ‌ترین گنبدهای آجری دوپوسته جهان به شمار می‌رود و از شاهکارهای مهندسی دوره ایلخانی است.

ساختمان هشت‌ضلعی آن با هشت مناره باریک، کاشی‌های فیروزه‌ای، گچ‌بری‌های ظریف، کتیبه‌های قرآنی، نقاشی‌های دیواری و مقرنس‌کاری‌های چشمگیر، اوج هنر معماری ایرانی-اسلامی را نشان می‌دهد.

نوآوری‌های این بنا در ساخت گنبد دوپوسته و شیوه تزیینات داخلی، الگوی بسیاری از بناهای دوره تیموری و صفوی شد و حتی برخی پژوهشگران آن را از الهام‌بخش‌های گنبدهای بزرگی مانند تاج محل می‌دانند.

یونسکو در سال ۲۰۰۵ گنبد سلطانیه را به دلیل ارزش تاریخی، معماری و نقش آن در تحول معماری اسلامی، با شماره ۱۱۸۸ در فهرست میراث جهانی ثبت کرد.

امروزه این اثر نه‌تنها نماد شکوه دوره ایلخانی، بلکه یکی از ارزشمندترین گنجینه‌های فرهنگی ایران و از مهم‌ترین جاذبه‌های تاریخی استان زنجان به شمار می‌آید.

اقتصاد و منابع

بر پایه سرشماری‌های رسمی مرکز آمار ایران، جمعیت شهر زنجان از 900890 نفر در سال ۱۹۹۱ (بر اساس داده‌های تاریخی) به 1137000نفر در سال ۲۰۲۳ رسیده است؛ رشدی که نشان‌دهنده گسترش شهری و اقتصادی منطقه در دهه‌های اخیر است.

یکی از مهم‌ترین صنایع دستی و اقتصاد سنتی استان، چاقوسازی زنجان است و از دیگر صنایع مهم این استان معدن سرب و روی انگوران می‌باشد. کشاورزی و صنایع دستی نیز در این استان از مهم‌ترین منابع اقتصادی این استان می‌باشند.

چاقوسازی زنجان:

مردان نمکی

زنجان «شهر چاقو» ایران است. چاقو سازی، صنعتی با ریشه‌های باستانی که به گفته مسئولان میراث فرهنگی استان، بر اساس چاقوهای یافت‌شده در کنار «مردان نمکی» معدن نمک چهرآباد (از دوره هخامنشی)، سابقه‌ای نزدیک به ۲٬۱۵۰ سال دارد وبرخی فعالان صنفی حتی از ریشه‌ای تا شش‌هزار ساله برای این حرفه سخن می‌گویند.

امروزه صنعتگران زنجان انواع چاقو از جمله چاقوی شکار، گاوکش، چاقوهای ضامن‌دار، میوه‌خوری و چاقوهای تشریفاتی مانند چاقوی حیدری و چاقوی شمس را تولید می‌کنند و این صنعت هرچند سهم کوچکی (حدود ۳ تا ۴ درصد) از بازار داخلی چاقو در ایران دارد، اما ظرفیت رشد قابل توجهی دارد.

معادن:

معدن سرب و روی انگوران (بزرگ‌ترین معدن سرب و روی ایران و خاورمیانه) در نزدیکی ماه‌نشان واقع شده است. معادن طلای زنجان نیز از منابع معدنی مهم هستند.

کشاورزی:

انگور و کشمش زنجان و خدابنده از مرغوب‌ترین محصولات هستند. گندم، جو و حبوبات از محصولات زراعی مهم این استان هستند.

صنایع دستی:

معبد داش‌کسن

ملیله‌سازی زنجان، ساخت اشیای هنری از سیم‌های ظریف نقره، با دست هنرمندان این استان، از هنرهای منحصربه‌فرد ایران و میراث ناملموس فرهنگی است. قالی‌بافی و گلیم‌بافی نیز از صنایع دستی مهم استان هستند.

گردشگری:

زنجان از استان‌های تاریخی شمال‌غرب ایران است که به‌دلیل آثار شاخص معماری، بناهای تاریخی، بازارهای سنتی و جاذبه‌های طبیعی، از مقاصد مهم گردشگری کشور به شمار می‌رود.

پیشینه این منطقه از دوران پیش از اسلام تا دوره‌های ایلخانی، صفوی و قاجار امتداد یافته و بسیاری از آثار آن در فهرست آثار ملی ایران و میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌اند.

گنبد سلطانیه

گنبد سلطانیه برجسته‌ترین اثر تاریخی زنجان و بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان است که در دوره ایلخانی به دستور سلطان محمد خدابنده ساخته شد. این بنا با کاشی‌کاری‌های فیروزه‌ای و تزئینات هنری خود در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.

بازار سنتی زنجان

انگور زنجان

غار کتله‌خور Katale Khor Cave

بازار سنتی زنجان از بزرگ‌ترین بازارهای سرپوشیده ایران است که در دوره قاجار شکل گرفته و همچنان مرکز مهم تجارت و عرضه صنایع دستی استان محسوب می‌شود.

معبد داش‌کسن

این بنای سنگی در نزدیکی سلطانیه قرار دارد و به‌دلیل نقش‌برجسته‌های اژدها، نمونه‌ای کم‌نظیر از هنر دوره ایلخانی به شمار می‌رود.

رختشویخانه زنجان

رختشویخانه زنجان بنایی از دوره قاجار است که برای شست‌وشوی عمومی لباس‌ها ساخته شد و امروزه به موزه مردم‌شناسی تبدیل شده است.

موزه مردان نمکی

این موزه در عمارت ذوالفقاری قرار دارد و مومیایی‌های طبیعی کشف‌شده در معدن نمک چهرآباد را به نمایش می‌گذارد.

غار کتله‌خور

غار کتله‌خور Katale Khor Cave یکی از بزرگ‌ترین غارهای آهکی ایران و دومین غار بزرگ آبی جهان است و با تالارهای وسیع و قندیل‌های طبیعی، از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی استان به شمار می‌رود.

کوه‌های رنگین‌کمانی آلاداغلار

این کوه‌ها در منطقه ماهنشان قرار دارند و به‌دلیل لایه‌های معدنی رنگارنگ، از چشمگیرترین پدیده‌های زمین‌شناسی ایران هستند.

قلعه بهستان و دودکش جن

قلعه تاریخی بهستان در کنار دودکش‌های جن، یکی از شاخص‌ترین چشم‌اندازهای طبیعی و تاریخی زنجان را پدید آورده است.

دریاچه پری (خندقلو)

تنها دریاچه طبیعی استان زنجان است که محیطی آرام برای طبیعت‌گردی و عکاسی فراهم می‌کند.

در اطراف زنجان نیز روستای شیلاندر، منطقه حفاظت‌شده سرخ‌آباد و رودخانه قزل‌اوزن از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعت‌گردی منطقه به شمار می‌آیند.

فرهنگ و آداب و رسوم

فرهنگ زنجان ترکیبی از فرهنگ ترکی آذربایجانی و ایرانی است. فرهنگ عامه زنجان با صنایع‌دستی و آداب اجتماعی سنتی آن پیوند خورده‌است.

رخت‌شوی‌خانه تاریخی شهر زنجان

رخت‌شوی‌خانه تاریخی شهر زنجان:

رخت‌شوی‌خانه تاریخی شهر که امروز به موزه مردم‌شناسی بدل شده، یادآور نقش اجتماعی زنان در دوره قاجار و شیوه زندگی روزمره در زمستان‌های سخت منطقه است. مراسم عاشورای زنجان و مراسم نخل‌گردانی، از آیین‌های خاص این شهر است وصنعت چاقوسازی نیز نه‌تنها یک فعالیت اقتصادی بلکه بخشی از هویت فرهنگی زنجان است و هر استادکار با حکاکی نام یا نمادهای خاص خود بر روی تیغه چاقو، سنتی از هنر فردی و نشان خانوادگی را حفظ کرده‌است.

مراسم عاشورا — نخل‌گردانی:

مراسم عاشورای زنجان از مشهورترین مراسم عاشورا در ایران و جهان اسلام است. نخل‌گردانی زنجان با حمل نخل‌های عظیم چوبی در خیابان‌ها، از آیین‌های منحصربه‌فرد و ثبت‌شده ملی است.

مفاخر:

حسین منزوی - غزل‌سرا

مفاخر: حکیم محمد هیدجی ( فیلسوف و شاعر مشروطه‌خواه )، مولانا همتی انگورانی (شاعر سده دهم هجری)، حسین منزوی (غزل سرا) و... از مفاخر این استان هستند.

حسین منزوی:

حسین منزوی (۱۳۲۵–۱۳۸۳) از برجسته‌ترین غزل‌سرایان معاصر ایران بود که در زنجان متولد شد و نقش مهمی در نوسازی غزل فارسی داشت. او از جوانی به شعر روی آورد و با انتشار مجموعه «حنجره زخمی تغزل» به شهرت رسید و جایزه شعر فروغ فرخزاد را دریافت کرد. منزوی علاوه بر غزل، در سرودن شعر نو، ترانه و ترجمه نیز فعالیت داشت و آثارش سرشار از مضامین عشق، تنهایی، آزادی و اسطوره‌های ایرانی است.

یکی از تلخ‌ترین رویدادهای زندگی او، اعدام برادرش حسن منزوی در دهه ۱۳۶۰ بود. برادر او که از هواداران سازمان مجاهدین خلق بود، توسط جمهوری اسلامی اعدام شد و این حادثه تأثیر عمیقی بر زندگی و شعرهای حسین منزوی گذاشت.

او تا پایان عمر داغدار این فقدان ماند و چندین شعر از جمله «حسن دوست» را در سوگ برادرش سرود که در آن به پیراهن سبز برادرش و جای گلوله‌ها اشاره کرده است.

حسین منزوی سرانجام در اردیبهشت ۱۳۸۳ پس از یک عمل جراحی در تهران درگذشت و در کنار آرامگاه پدرش در زنجان به خاک سپرده شد.

غذاهای محلی:

قیمه‌نثار زنجانی (پلوی زعفرانی با گوشت و مغزیجات)،جغور بغور، علم سلات، قیقاناخ یا قیقاناق، کله جوش، آش زنجانی، دولمه، کوفته زنجانی، رشته‌پلو، انواع شیرینی و مربای گل زنجان از غذاهای سنتی هستند.

مبارزات و مقاومت مردمی

زنجان در تاریخ معاصر شاهد مبارزات مردمی بوده و از انقلاب مشروطه و جانفشانی مردم این استان برای تدوین قانون اساسی و از محاکمه و اعدام شیخ فضل‌الله نوری در محکمه‌ای به قضاوت شیخ ابراهیم زنجانی قزلباش و مبارزه علیه دیکتاتوری پهلوی و جانفشانی مجاهدانی همچون سعید محسن و سرگرد علی محبی، و قیام‌های مستمر علیه رژیم ولایت‌فقیه روح آزادی‌خواهی مردم این استان همواره از نسلی به نسل دیگر منتقل شده‌است.

جنبش مشروطه در زنجان

علی‌رغم فضای غالب ضد مشروطه در زنجان و نفوذ خوانین و روحانیونی مانند ملا قربانعلی، مردم این شهر در مقاطعی از جنبش مشروطه حمایت فعالانه‌ای نشان دادند. در جریان مهاجرت کبری که گروهی از علما به دنبال درخواست‌های مشروطه‌خواهان به قم مهاجرت کردند، مردم زنجان همراه با اهالی چند شهر دیگر نسبت به نفی بلد علما اعتراض کردند و شورش به راه انداختند. پس از آن‌که مظفرالدین شاه درخواست‌های اولیه مهاجرین را پذیرفت، زنجانی‌ها به این امتیازات قانع نشدند و از طریق تلگراف به تهران خواستار برقراری مشروطیت شدند. علمای زنجان نیز آخوند غلامرضا هیدجی را به نمایندگی خود به قم فرستادند تا همراهی آنان را با این خواسته‌ها اعلام کند. پس از صدور فرمان مشروطیت هم مردم زنجان خواستار تدوین سریع قانون اساسی شدند.

انجمن ایالتی در زنجان تشکیل شد و هرچند با مخالفت‌های جدی روبه‌رو بود، گزارش‌های مربوط به اعزام یپرم‌خان برای دستگیری و سرکوب ملا قربانعلی و پیروانش نشان می‌دهد که تمایلات مشروطه‌خواهانه در میان مردم ریشه داشت. به گفته یکی از صاحب‌منصبان حاضر در آن اردو، حدود دو ثلث مردم شهر با دولت مشروطه‌خواه همراهی می‌کردند.

اشرف ربیعی

در سال ۱۲۸۹ شمسی هنگامی که داراب میرزا به حمایت روس‌ها به زنجان حمله کرد، مردم میرزا صالح‌خان حاکم مشروطه‌خواه را که نیروی مسلح نداشت یاری دادند و مهاجمان را با دادن کشته از شهر بیرون راندند. در همان سال نیز از ستارخان و باقرخان، دو سردار مشروطه‌خواه، هنگام ورود به زنجان استقبال بسیار باشکوهی کردند و سه روز میهمانی بزرگ دادند؛ این استقبال نشان می‌داد که مردم ارج و جان‌فشانی‌های آنان را نیک می‌شناختند.

سعید محسن:

سعید محسن (۱۳۱۸–۱۳۵۱) از بنیان‌گذاران سازمان مجاهدین خلق ایران بود که در زنجان متولد شد و پس از تحصیل در دانشکده فنی دانشگاه تهران، به فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی روی آورد. او در دوران دانشجویی ضمن همکاری با نهضت آزادی، در امدادرسانی به آسیب‌دیدگان سیل جوادیه و زلزله آوج نیز نقش فعالی داشت و همین تجربه‌ها نگاه او را نسبت به فقر و نابرابری اجتماعی عمیق‌تر کرد.

پس از سرکوب اعتراضات ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، محسن و همفکرانش به این نتیجه رسیدند که مبارزات مسالمت‌آمیز کارآمد نیست و در سال ۱۳۴۴ همراه با محمد حنیف‌نژاد و علی‌اصغر بدیع‌زادگان سازمان مجاهدین خلق را پایه‌گذاری کرد. او در تدوین مبانی فکری، آموزش نیروها و سازماندهی تشکیلات نقش مهمی داشت و تا سال ۱۳۵۰ در گسترش سازمان فعالیت کرد.

در شهریور ۱۳۵۰ به دنبال ضربه ساواک به سازمان، سعید محسن دستگیر شد و در دادگاه از دیدگاه‌های سیاسی خود دفاع کرد. سرانجام در ۴ خرداد ۱۳۵۱ همراه با چند تن از اعضای مرکزیت سازمان در تپه‌های اوین تیرباران شد و در قطعه ۳۳ بهشت زهرا به خاک سپرده شد.

اشرف ربیعی:

اشرف ربیعی (۱۳۳۰–۱۳۶۰) از اعضای شاخص سازمان مجاهدین خلق ایران بود که در زنجان به دنیا آمد و در رشته فیزیک دانشگاه صنعتی شریف تحصیل کرد. او از اوایل دهه ۱۳۵۰ به سازمان مجاهدین پیوست و در دوران حکومت پهلوی چند بار بازداشت شد، زیر شکنجه قرار گرفت و به اعدام محکوم شد، اما این حکم اجرا نشد و تا انقلاب ۱۳۵۷ در زندان ماند. پس از آزادی، در سازماندهی فعالیت‌های زنان در مجاهدین نقش فعالی داشت و در سال ۱۳۵۸ با مسعود رجوی ازدواج کرد.

پس از آغاز درگیری‌های مسلحانه میان حکومت و مجاهدین، اشرف ربیعی زندگی مخفیانه را در پیش گرفت و در کنار موسی خیابانی از مسئولان اصلی تشکیلات داخلی سازمان بود. سرانجام در ۱۹ بهمن ۱۳۶۰، در جریان یورش نیروهای سپاه به خانه‌ای در زعفرانیه تهران، همراه با موسی خیابانی و شماری دیگر از اعضای سازمان کشته شد. پسر خردسال او و مسعود رجوی نیز پس از این واقعه به دست نیروهای حکومتی افتاد و بعدها به خانواده پدری‌اش تحویل داده شد. قرارگاه «اشرف» در عراق نیز بعدها به یاد او نام‌گذاری شد.

کشتار ۶۷ در زنجان:

مهدی حسنی

زندان زنجان نیز در تابستان ۱۳۶۷ شاهد اعدام زندانیان سیاسی و مجاهد بود. در شب تاسوعای ۳۰ مرداد ۱۳۶۷، گروهی از زندانیان سیاسی در زندان زنجان با اعلام اسامی‌شان از بند خارج شدند و به بهانه انتقال برای «حلیم‌خوری» با سه مینی‌بوس به روستای حسن‌آباد در غرب زنجان برده شدند. بنا بر روایت شاهدان، آنان در همان‌جا تیرباران شدند و پیکرهایشان شبانه به گورستان بالای زنجان منتقل شد. نگهبان گورستان روایت کرده است که مأموران سه گودال بزرگ حفر کردند، اجساد را در آن‌ها دفن و روی آن‌ها آهک ریختند و از او خواستند درباره آنچه دیده سکوت کند. او روز بعد هنگام بازگشت به محل دفن، دست یکی از قربانیان را که از خاک بیرون مانده بود زیر خاک قرار داد؛ دستی که به گفته او متعلق به یک دختر بود.

مهدی حسنی:

مهدی حسنی (۱۳۵۵–۱۴۰۴) اهل زنجان و ساکن شهرری بود که به‌عنوان یکی از هواداران سازمان مجاهدین خلق شناخته می‌شد. او در شهریور ۱۴۰۲ بازداشت شد و دادگاه انقلاب تهران وی را با اتهاماتی از جمله عضویت در سازمان مجاهدین، بغی، محاربه و افساد فی‌الارض به اعدام محکوم کرد. حکم او با وجود اعتراض‌های گسترده داخلی و بین‌المللی و درخواست نهادهای حقوق بشری برای توقف اجرای آن، در دیوان عالی کشور تأیید شد.

مهدی، در ماه‌های پایانی زندگی چند بار از زندان اوین به زندان قزلحصار منتقل شد و این جابه‌جایی‌ها نگرانی‌های زیادی درباره اجرای حکم ایجاد کرد. سرانجام بامداد ۵ مرداد ۱۴۰۴، مهدی حسنی همراه با بهروز احسانی در زندان قزلحصار اعدام شد؛ رخدادی که با واکنش و محکومیت گسترده از سوی سازمان‌های حقوق بشری و شماری از شخصیت‌های بین‌المللی همراه شد.

قیام ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴:

زنجان و ابهر و خرمدره و شهرهای دیگر این استان، در قیام‌های ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ شاهد اعتراضات مردمی بودند. در اعتراضات سراسری ۱۴۰۴، مردم و جوانان بپا خواسته این شهر با شعارهای «امسال سال خونه، سیدعلی سرنگونه» «خامنه‌ای قاتله ولایتش باطله» و «خامنه‌ای مرگ به نیرنگ تو»، «ایرانی می‌میرد ذلت نمی‌پذیرد» تظاهرات کردند.

نیروهای سرکوبگر حکومتی به مقابله با تظاهرکنندگان پرداختند و با گلوله جنگی پاسخ دادند. در این میان جوانان بسیاری همچون سام افشاری (دانش‌آموز رشته کامپیوتر/ قهرمان شنای استان)، سید شهاب‌الدین موسوی(از پیروان یارسان)، سحر بیات، امیرحسین سهرابی و امیرحسین سهرابی(کارگر کابینت‌سازی، عضو سازمان مجاهدین خلق ) و عرشیا براری (عضو سازمان مجاهدین خلق ایران، دانشجوی رشته آموزش زبان انگلیسی، قهرمان مسابقات کشوری فیتنس، قهرمان بین‌المللی کاراته سبک کیوکوشین و مربی رسمی فدراسیون جهانی ) که درجریان تسخیر کلانتری سبزه‌میدان زنجان جان باختند.