شورای امنیت سازمان ملل متحد: تفاوت میان نسخهها
Alireza k h (بحث | مشارکتها) بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (یک نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط یک کاربر دیگر نشان داده نشد) | |||
| خط ۲۷: | خط ۲۷: | ||
|نام پیشین = | |نام پیشین = | ||
}} | }} | ||
'''شورای امنیت سازمان ملل | '''شورای امنیت سازمان ملل متحد،''' یکی از شش رکن اصلی [[سازمان ملل متحد]] و نهادی است که منشور ملل متحد مسئولیت اصلی حفظ صلح و امنیت بینالمللی را به آن سپرده است. این شورا ۱۵ عضو دارد که پنج کشور چین، فرانسه، روسیه، بریتانیا و ایالات متحده آمریکا اعضای دائمی آن هستند و از حق وتو برخوردارند. ده عضو دیگر را [[مجمع عمومی سازمان ملل متحد]] برای دورههای دوساله انتخاب میکند. برخلاف بیشتر ارکان سازمان ملل، شورای امنیت میتواند تصمیمهایی اتخاذ کند که بر اساس منشور برای همه کشورهای عضو الزامآور باشد.<ref name="معرفی">سازمان ملل متحد، [[https://main.un.org/securitycouncil/en/content/what-security-council](https://main.un.org/securitycouncil/en/content/what-security-council) شورای امنیت چیست؟]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.</ref> | ||
وظایف شورای امنیت از بررسی اختلافها و پیشنهاد روشهای مسالمتآمیز برای حل آنها تا اعمال تحریمهای اقتصادی، ایجاد عملیات حفظ صلح و صدور مجوز استفاده از نیروی نظامی را دربرمیگیرد. شورا همچنین درباره پذیرش اعضای جدید سازمان ملل، انتخاب دبیرکل و انتخاب قضات [[دیوان بینالمللی دادگستری]] نقش دارد.<ref name="اختیارات">سازمان ملل متحد، [[https://main.un.org/securitycouncil/en/content/functions-and-powers](https://main.un.org/securitycouncil/en/content/functions-and-powers) وظایف و اختیارات شورای امنیت]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.</ref> | وظایف شورای امنیت از بررسی اختلافها و پیشنهاد روشهای مسالمتآمیز برای حل آنها تا اعمال تحریمهای اقتصادی، ایجاد عملیات حفظ صلح و صدور مجوز استفاده از نیروی نظامی را دربرمیگیرد. شورا همچنین درباره پذیرش اعضای جدید سازمان ملل، انتخاب دبیرکل و انتخاب قضات [[دیوان بینالمللی دادگستری]] نقش دارد.<ref name="اختیارات">سازمان ملل متحد، [[https://main.un.org/securitycouncil/en/content/functions-and-powers](https://main.un.org/securitycouncil/en/content/functions-and-powers) وظایف و اختیارات شورای امنیت]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.</ref> | ||
ساختار شورای امنیت، بهویژه عضویت دائمی و حق وتوی پنج قدرت پیروز جنگ جهانی دوم، از موضوعات مورد مناقشه در روابط بینالملل است. منتقدان معتقدند این ساختار با ترکیب کنونی جامعه جهانی تناسب ندارد و در مواردی که منافع اعضای دائم درگیر است، مانع اقدام مؤثر سازمان ملل میشود. در مقابل، مدافعان حق وتو آن را عاملی برای جلوگیری از رویارویی مستقیم قدرتهای بزرگ و حفظ حضور آنها در نظام امنیت جمعی میدانند. | ساختار شورای امنیت، بهویژه عضویت دائمی و حق وتوی پنج قدرت پیروز جنگ جهانی دوم، از موضوعات مورد مناقشه در روابط بینالملل است. منتقدان معتقدند این ساختار با ترکیب کنونی جامعه جهانی تناسب ندارد و در مواردی که منافع اعضای دائم درگیر است، مانع اقدام مؤثر سازمان ملل میشود. | ||
در مقابل، مدافعان حق وتو آن را عاملی برای جلوگیری از رویارویی مستقیم قدرتهای بزرگ و حفظ حضور آنها در نظام امنیت جمعی میدانند. | |||
== شکلگیری و تاریخچه == | == شکلگیری و تاریخچه == | ||
| خط ۳۹: | خط ۴۱: | ||
نخستین نشست شورای امنیت در ۱۷ ژانویه ۱۹۴۶ در ساختمان چرچ هاوس در وستمینستر لندن برگزار شد. پس از انتقال مقر سازمان ملل به نیویورک، شورا فعالیت خود را در مقر دائمی این سازمان ادامه داد. با این حال، نشستهایی نیز خارج از نیویورک، از جمله در آدیسآبابا، پاناماسیتی و ژنو، برگزار کرده است.<ref name="معرفی" /> | نخستین نشست شورای امنیت در ۱۷ ژانویه ۱۹۴۶ در ساختمان چرچ هاوس در وستمینستر لندن برگزار شد. پس از انتقال مقر سازمان ملل به نیویورک، شورا فعالیت خود را در مقر دائمی این سازمان ادامه داد. با این حال، نشستهایی نیز خارج از نیویورک، از جمله در آدیسآبابا، پاناماسیتی و ژنو، برگزار کرده است.<ref name="معرفی" /> | ||
شورا در آغاز ۱۱ عضو داشت: پنج عضو دائم و شش عضو غیردائم. افزایش شمار کشورهای عضو سازمان ملل، بهویژه در پی استقلال کشورهای آسیایی و آفریقایی، خواست گسترش شورا را تقویت کرد. مجمع عمومی در سال ۱۹۶۳ اصلاحیهای را تصویب کرد که شمار اعضای غیردائم را از شش به ده افزایش میداد. این اصلاحیه در سال ۱۹۶۵ لازمالاجرا شد و شمار اعضای شورا را به ۱۵ کشور رساند. | شورا در آغاز ۱۱ عضو داشت: پنج عضو دائم و شش عضو غیردائم. افزایش شمار کشورهای عضو سازمان ملل، بهویژه در پی استقلال کشورهای آسیایی و آفریقایی، خواست گسترش شورا را تقویت کرد. | ||
مجمع عمومی در سال ۱۹۶۳ اصلاحیهای را تصویب کرد که شمار اعضای غیردائم را از شش به ده افزایش میداد. این اصلاحیه در سال ۱۹۶۵ لازمالاجرا شد و شمار اعضای شورا را به ۱۵ کشور رساند. | |||
در جریان جنگ سرد، اختلاف میان اتحاد جماهیر شوروی و قدرتهای غربی در بسیاری از موارد فعالیت شورا را محدود میکرد. با پایان جنگ سرد، شمار عملیات حفظ صلح و رژیمهای تحریمی شورای امنیت افزایش یافت. | |||
بحران بالکان، جنگ خلیج فارس، نسلکشی رواندا، مناقشههای آفریقا، حملات ۱۱ سپتامبر، جنگهای افغانستان و عراق، بحران سوریه و جنگ اوکراین از جمله موضوعاتی بودهاند که شورا با آنها مواجه شده است. | |||
== مبنای حقوقی == | == مبنای حقوقی == | ||
| خط ۷۱: | خط ۷۷: | ||
اعضای غیردائم را مجمع عمومی برای دورهای دوساله انتخاب میکند. یک عضو غیردائم بلافاصله پس از پایان دوره خود نمیتواند دوباره انتخاب شود. در انتخاب این اعضا، مشارکت کشورها در حفظ صلح و توزیع جغرافیایی منصفانه مورد توجه قرار میگیرد.<ref name="اعضا" /> | اعضای غیردائم را مجمع عمومی برای دورهای دوساله انتخاب میکند. یک عضو غیردائم بلافاصله پس از پایان دوره خود نمیتواند دوباره انتخاب شود. در انتخاب این اعضا، مشارکت کشورها در حفظ صلح و توزیع جغرافیایی منصفانه مورد توجه قرار میگیرد.<ref name="اعضا" /> | ||
ریاست شورای امنیت هر ماه میان ۱۵ عضو آن جابهجا میشود. ترتیب ریاست بر اساس نام انگلیسی کشورهای عضو و بهصورت الفبایی است. رئیس دورهای جلسات را اداره میکند، برنامه کاری را هماهنگ میسازد، از جانب شورا با رسانهها سخن میگوید و بیانیههای مورد توافق اعضا را منتشر میکند.<ref name="ریاست">سازمان ملل متحد، [[https://main.un.org/securitycouncil/en/content/presidency](https://main.un.org/securitycouncil/en/content/presidency) ریاست شورای امنیت]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.</ref> | |||
تحریم یکی از مهمترین ابزارهای غیرنظامی شورای امنیت است. شورا از سال ۱۹۶۶ به بعد رژیمهای تحریمی متعددی ایجاد کرده است. این تحریمها از ممنوعیت فراگیر تجارت تا اقدامات هدفمند، مانند مسدودکردن داراییها، ممنوعیت سفر، تحریم تسلیحاتی و محدودیت تجارت کالاهای مشخص، متفاوت بودهاند.<ref name="تحریمها">سازمان ملل متحد، [[https://main.un.org/securitycouncil/en/sanctions/information](https://main.un.org/securitycouncil/en/sanctions/information) تحریمهای شورای امنیت]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.</ref> | |||
نیروهای حافظ صلح ممکن است بر آتشبس نظارت کنند، میان نیروهای درگیر فاصله ایجاد کنند، از غیرنظامیان محافظت کنند، به خلع سلاح نیروهای مسلح یاری رسانند و از اجرای توافقهای سیاسی حمایت کنند. نیروها و مأموران این عملیات را کشورهای عضو در اختیار سازمان ملل قرار میدهند.<ref name="حفظ صلح">سازمان ملل متحد، [[https://peacekeeping.un.org/en/what-is-peacekeeping](https://peacekeeping.un.org/en/what-is-peacekeeping) حفظ صلح سازمان ملل چیست؟]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.</ref> | |||
هر یک از ۱۵ عضو شورای امنیت یک رأی دارد. تصمیمهای مربوط به امور آییننامهای با دستکم ۹ رأی مثبت تصویب میشوند. تصمیمهای ماهوی نیز به ۹ رأی مثبت نیاز دارند، با این تفاوت که رأی منفی هر عضو دائم مانع تصویب آنها میشود.<ref name="رأیگیری">سازمان ملل متحد، [[https://main.un.org/securitycouncil/en/content/voting-system](https://main.un.org/securitycouncil/en/content/voting-system) نظام رأیگیری شورای امنیت]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.</ref> | |||
مجمع عمومی در سال ۲۰۲۲ سازوکاری تصویب کرد که بر اساس آن، پس از استفاده یک عضو دائم از وتو، جلسهای در مجمع عمومی برای بررسی موضوع برگزار میشود. این سازوکار حق وتو را لغو نمیکند، اما دولت وتوکننده را در برابر اعضای گستردهتر سازمان ملل به توضیح موضع خود وادار میسازد.<ref name="ابتکار وتو">مجمع عمومی سازمان ملل متحد، [[https://docs.un.org/en/A/RES/76/262](https://docs.un.org/en/A/RES/76/262) قطعنامه ۷۶/۲۶۲ درباره استفاده از حق وتو]، ۲۶ آوریل ۲۰۲۲.</ref> | |||
شورای امنیت بر اساس ماده ۲۹ منشور میتواند نهادهای فرعی مورد نیاز خود را تشکیل دهد. کمیتههای تحریم، کمیتههای ضدتروریسم، کارگروههای موضوعی، گروههای کارشناسی، هیئتهای تحقیق، عملیات حفظ صلح و مأموریتهای سیاسی ویژه از جمله این نهادها هستند.<ref name="رویه">سازمان ملل متحد، [[https://main.un.org/securitycouncil/en/content/repertoire/structure](https://main.un.org/securitycouncil/en/content/repertoire/structure) مجموعه رویههای شورای امنیت]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.</ref> | |||
شورای امنیت در جریان [[جنگ ایران و عراق]] چندین قطعنامه صادر کرد. قطعنامه ۴۷۹ در ۲۸ سپتامبر ۱۹۸۰ از ایران و عراق خواست از کاربرد بیشتر زور خودداری کنند و اختلافهای خود را با روشهای مسالمتآمیز حل کنند. این قطعنامه در روزهای نخست تهاجم ارتش عراق تصویب شد، اما عراق را بهصراحت متجاوز معرفی نکرد.<ref name="قطعنامه۴۷۹">شورای امنیت سازمان ملل متحد، [[https://docs.un.org/en/S/RES/479(1980)](https://docs.un.org/en/S/RES/479%281980%29) قطعنامه ۴۷۹]، ۲۸ سپتامبر ۱۹۸۰.</ref> | |||
قطعنامه ۵۹۸ در ۲۰ ژوئیه ۱۹۸۷ خواستار آتشبس فوری، عقبنشینی نیروها، آزادی اسیران جنگی و آغاز مذاکرات شد. حکومت ایران در ژوئیه ۱۹۸۸ پذیرش آن را اعلام کرد و آتشبس در ۲۰ اوت ۱۹۸۸ برقرار شد.<ref name="قطعنامه۵۹۸">شورای امنیت سازمان ملل متحد، [[https://docs.un.org/en/S/RES/598(1987)](https://docs.un.org/en/S/RES/598%281987%29) قطعنامه ۵۹۸]، ۲۰ ژوئیه ۱۹۸۷.</ref> | |||
پرونده برنامه هستهای جمهوری اسلامی در سال ۲۰۰۶ از شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی به شورای امنیت فرستاده شد. شورا در قطعنامه ۱۶۹۶ از حکومت ایران خواست فعالیتهای مرتبط با غنیسازی و بازفرآوری را تعلیق کند.<ref name="قطعنامه۱۶۹۶">شورای امنیت سازمان ملل متحد، [[https://docs.un.org/en/S/RES/1696(2006)](https://docs.un.org/en/S/RES/1696%282006%29) قطعنامه ۱۶۹۶]، ۳۱ ژوئیه ۲۰۰۶.</ref> | |||
شورای امنیت در ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۵ با تصویب قطعنامه ۲۲۳۱ [[برنامه جامع اقدام مشترک]]، موسوم به برجام، را تأیید کرد. این قطعنامه چارچوبی برای لغو قطعنامههای پیشین هستهای در برابر اجرای تعهدات هستهای جمهوری اسلامی و سازوکاری برای بازگرداندن تحریمها در صورت نقض اساسی تعهدات تعیین کرد.<ref name="قطعنامه۲۲۳۱">شورای امنیت سازمان ملل متحد، [[https://docs.un.org/en/S/RES/2231(2015)](https://docs.un.org/en/S/RES/2231%282015%29) قطعنامه ۲۲۳۱]، ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۵.</ref> | |||
[[شورای ملی مقاومت ایران]] و [[سازمان مجاهدین خلق ایران]] بارها خواستار ارجاع پرونده نقض حقوق بشر در ایران، اعدامهای سیاسی، سرکوب اعتراضات و [[قتلعام زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷]] به شورای امنیت شدهاند. [[مریم رجوی]] از دولتها و سازمان ملل خواسته است عاملان قتلعام ۱۳۶۷، سرکوب قیامها و اعدام معترضان را تحت پیگرد قرار دهند و روابط سیاسی و اقتصادی با جمهوری اسلامی را به توقف اعدام و شکنجه مشروط کنند.<ref name="دادخواهی">وبگاه مریم رجوی، [[https://www.maryam-rajavi.com/item/maryam-rajavi-message-1988-massacre-seeking-justice-conference](https://www.maryam-rajavi.com/item/maryam-rajavi-message-1988-massacre-seeking-justice-conference) پیام به کنفرانس دادخواهی قتلعام ۱۳۶۷]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.</ref> | |||
* [[https://main.un.org/securitycouncil/](https://main.un.org/securitycouncil/) وبگاه رسمی شورای امنیت سازمان ملل متحد] | |||
* [[https://www.un.org/securitycouncil/content/resolutions-0](https://www.un.org/securitycouncil/content/resolutions-0) قطعنامههای شورای امنیت] | |||
* [[https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text](https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text) متن منشور ملل متحد] | |||
* [[https://main.un.org/securitycouncil/en/content/current-members](https://main.un.org/securitycouncil/en/content/current-members) فهرست اعضای کنونی شورای امنیت] | |||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
کرسیهای غیردائم بر اساس گروههای منطقهای سازمان ملل توزیع میشوند. در عمل، سه کرسی به کشورهای آفریقایی، دو کرسی به منطقه آسیا و اقیانوس آرام، یک کرسی به اروپای شرقی، دو کرسی به آمریکای لاتین و کارائیب و دو کرسی به اروپای غربی و دیگر کشورها اختصاص دارد. | کرسیهای غیردائم بر اساس گروههای منطقهای سازمان ملل توزیع میشوند. در عمل، سه کرسی به کشورهای آفریقایی، دو کرسی به منطقه آسیا و اقیانوس آرام، یک کرسی به اروپای شرقی، دو کرسی به آمریکای لاتین و کارائیب و دو کرسی به اروپای غربی و دیگر کشورها اختصاص دارد. | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۱۳
| شورای امنیت سازمان ملل متحد | |
 تالار شورای امنیت در مقر سازمان ملل متحد در نیویورک | |
| بنیانگذاری | ۲۴ اکتبر ۱۹۴۵ |
| گونه | یکی از شش رکن اصلی سازمان ملل متحد |
| وضعیت حقوقی | نهاد بیندولتی بینالمللی؛ دارای اختیار اتخاذ تصمیمهای الزامآور بر اساس منشور ملل متحد |
| هدف | حفظ صلح و امنیت بینالمللی |
| جایگاه | مقر سازمان ملل متحد، منهتن، نیویورک، ایالات متحده آمریکا |
| گسترهٔ کاری | سراسر جهان |
| شمار عضوها | ۱۵ کشور؛ شامل ۵ عضو دائم و ۱۰ عضو غیردائم |
| زبانهای رسمی | عربی، چینی، انگلیسی، فرانسوی، روسی و اسپانیایی |
| رئیس | فرانسه (سپتامبر ۲۰۲۶) |
| رییس | رئیس دورهای شورای امنیت |
| کسان کلیدی | نمایندگان دائم ۱۵ کشور عضو؛ اعضای دائم: چین، فرانسه، روسیه، بریتانیا و ایالات متحده آمریکا |
| سازمان مادر | سازمان ملل متحد |
| بودجه | تأمینشده در چارچوب بودجه عادی سازمان ملل متحد و بودجه عملیات حفظ صلح |
| وبگاه | parser-function-lbrace-unbalanced.un.org/securitycouncil/ وبگاه رسمی شورای امنیت |
شورای امنیت سازمان ملل متحد، یکی از شش رکن اصلی سازمان ملل متحد و نهادی است که منشور ملل متحد مسئولیت اصلی حفظ صلح و امنیت بینالمللی را به آن سپرده است. این شورا ۱۵ عضو دارد که پنج کشور چین، فرانسه، روسیه، بریتانیا و ایالات متحده آمریکا اعضای دائمی آن هستند و از حق وتو برخوردارند. ده عضو دیگر را مجمع عمومی سازمان ملل متحد برای دورههای دوساله انتخاب میکند. برخلاف بیشتر ارکان سازمان ملل، شورای امنیت میتواند تصمیمهایی اتخاذ کند که بر اساس منشور برای همه کشورهای عضو الزامآور باشد.[۱]
وظایف شورای امنیت از بررسی اختلافها و پیشنهاد روشهای مسالمتآمیز برای حل آنها تا اعمال تحریمهای اقتصادی، ایجاد عملیات حفظ صلح و صدور مجوز استفاده از نیروی نظامی را دربرمیگیرد. شورا همچنین درباره پذیرش اعضای جدید سازمان ملل، انتخاب دبیرکل و انتخاب قضات دیوان بینالمللی دادگستری نقش دارد.[۲]
ساختار شورای امنیت، بهویژه عضویت دائمی و حق وتوی پنج قدرت پیروز جنگ جهانی دوم، از موضوعات مورد مناقشه در روابط بینالملل است. منتقدان معتقدند این ساختار با ترکیب کنونی جامعه جهانی تناسب ندارد و در مواردی که منافع اعضای دائم درگیر است، مانع اقدام مؤثر سازمان ملل میشود.
در مقابل، مدافعان حق وتو آن را عاملی برای جلوگیری از رویارویی مستقیم قدرتهای بزرگ و حفظ حضور آنها در نظام امنیت جمعی میدانند.
شکلگیری و تاریخچه
شورای امنیت در پی پایان جنگ جهانی دوم و همزمان با تأسیس سازمان ملل متحد شکل گرفت. منشور ملل متحد در ۲۶ ژوئن ۱۹۴۵ در سانفرانسیسکو امضا و در ۲۴ اکتبر همان سال لازمالاجرا شد. این تاریخ بهعنوان زمان رسمی تأسیس سازمان ملل و شورای امنیت شناخته میشود.[۳]
نخستین نشست شورای امنیت در ۱۷ ژانویه ۱۹۴۶ در ساختمان چرچ هاوس در وستمینستر لندن برگزار شد. پس از انتقال مقر سازمان ملل به نیویورک، شورا فعالیت خود را در مقر دائمی این سازمان ادامه داد. با این حال، نشستهایی نیز خارج از نیویورک، از جمله در آدیسآبابا، پاناماسیتی و ژنو، برگزار کرده است.[۱]
شورا در آغاز ۱۱ عضو داشت: پنج عضو دائم و شش عضو غیردائم. افزایش شمار کشورهای عضو سازمان ملل، بهویژه در پی استقلال کشورهای آسیایی و آفریقایی، خواست گسترش شورا را تقویت کرد.
مجمع عمومی در سال ۱۹۶۳ اصلاحیهای را تصویب کرد که شمار اعضای غیردائم را از شش به ده افزایش میداد. این اصلاحیه در سال ۱۹۶۵ لازمالاجرا شد و شمار اعضای شورا را به ۱۵ کشور رساند.
در جریان جنگ سرد، اختلاف میان اتحاد جماهیر شوروی و قدرتهای غربی در بسیاری از موارد فعالیت شورا را محدود میکرد. با پایان جنگ سرد، شمار عملیات حفظ صلح و رژیمهای تحریمی شورای امنیت افزایش یافت.
بحران بالکان، جنگ خلیج فارس، نسلکشی رواندا، مناقشههای آفریقا، حملات ۱۱ سپتامبر، جنگهای افغانستان و عراق، بحران سوریه و جنگ اوکراین از جمله موضوعاتی بودهاند که شورا با آنها مواجه شده است.
مبنای حقوقی
مبنای حقوقی فعالیت شورای امنیت در فصلهای پنجم تا هشتم منشور ملل متحد تعیین شده است. ماده ۲۴ منشور، مسئولیت اصلی حفظ صلح و امنیت بینالمللی را به شورا واگذار میکند. کشورهای عضو نیز میپذیرند که شورا در اجرای این مسئولیت از جانب آنان عمل کند.[۳]
بر اساس ماده ۲۵ منشور، اعضای سازمان ملل موظفاند تصمیمهای شورای امنیت را بپذیرند و اجرا کنند. این ویژگی شورا را از مجمع عمومی متمایز میکند؛ زیرا بیشتر قطعنامههای مجمع عمومی ماهیت توصیهای دارند، در حالی که تصمیمهای شورای امنیت، بهویژه تصمیمهای اتخاذشده ذیل فصل هفتم منشور، میتوانند الزامآور باشند.[۳]
شورا باید وظایف خود را مطابق اهداف و اصول سازمان ملل انجام دهد. منع توسل به زور، حل مسالمتآمیز اختلافها، احترام به حاکمیت کشورها و اصل برابری حقوقی اعضا از جمله اصولی هستند که در منشور آمدهاند. با این حال، تفسیر دامنه اختیارات شورا و سازگاری برخی تصمیمهای آن با این اصول همواره موضوع بحثهای حقوقی و سیاسی بوده است.
ترکیب شورای امنیت
شورای امنیت از پنج عضو دائم و ده عضو غیردائم تشکیل شده است. هر کشور، صرفنظر از دائم یا غیردائم بودن عضویت، یک نماینده و یک رأی دارد. تفاوت اصلی آن است که اعضای دائم میتوانند با رأی منفی خود از تصویب تصمیمهای ماهوی جلوگیری کنند.[۴]
اعضای دائم
پنج عضو دائم شورای امنیت عبارتاند از:
- جمهوری خلق چین
- فرانسه
- فدراسیون روسیه
- پادشاهی متحد بریتانیا و ایرلند شمالی
- ایالات متحده آمریکا
کرسی چین تا سال ۱۹۷۱ در اختیار جمهوری چین مستقر در تایوان بود. مجمع عمومی با تصویب قطعنامه ۲۷۵۸ نمایندگی چین در سازمان ملل را به جمهوری خلق چین واگذار کرد. کرسی اتحاد جماهیر شوروی نیز پس از فروپاشی آن کشور در سال ۱۹۹۱ در اختیار فدراسیون روسیه قرار گرفت.
اعضای غیردائم در سال ۲۰۲۶
اعضای غیردائم را مجمع عمومی برای دورهای دوساله انتخاب میکند. یک عضو غیردائم بلافاصله پس از پایان دوره خود نمیتواند دوباره انتخاب شود. در انتخاب این اعضا، مشارکت کشورها در حفظ صلح و توزیع جغرافیایی منصفانه مورد توجه قرار میگیرد.[۴]
ریاست شورای امنیت هر ماه میان ۱۵ عضو آن جابهجا میشود. ترتیب ریاست بر اساس نام انگلیسی کشورهای عضو و بهصورت الفبایی است. رئیس دورهای جلسات را اداره میکند، برنامه کاری را هماهنگ میسازد، از جانب شورا با رسانهها سخن میگوید و بیانیههای مورد توافق اعضا را منتشر میکند.[۵]
تحریم یکی از مهمترین ابزارهای غیرنظامی شورای امنیت است. شورا از سال ۱۹۶۶ به بعد رژیمهای تحریمی متعددی ایجاد کرده است. این تحریمها از ممنوعیت فراگیر تجارت تا اقدامات هدفمند، مانند مسدودکردن داراییها، ممنوعیت سفر، تحریم تسلیحاتی و محدودیت تجارت کالاهای مشخص، متفاوت بودهاند.[۶]
نیروهای حافظ صلح ممکن است بر آتشبس نظارت کنند، میان نیروهای درگیر فاصله ایجاد کنند، از غیرنظامیان محافظت کنند، به خلع سلاح نیروهای مسلح یاری رسانند و از اجرای توافقهای سیاسی حمایت کنند. نیروها و مأموران این عملیات را کشورهای عضو در اختیار سازمان ملل قرار میدهند.[۷]
هر یک از ۱۵ عضو شورای امنیت یک رأی دارد. تصمیمهای مربوط به امور آییننامهای با دستکم ۹ رأی مثبت تصویب میشوند. تصمیمهای ماهوی نیز به ۹ رأی مثبت نیاز دارند، با این تفاوت که رأی منفی هر عضو دائم مانع تصویب آنها میشود.[۸]
مجمع عمومی در سال ۲۰۲۲ سازوکاری تصویب کرد که بر اساس آن، پس از استفاده یک عضو دائم از وتو، جلسهای در مجمع عمومی برای بررسی موضوع برگزار میشود. این سازوکار حق وتو را لغو نمیکند، اما دولت وتوکننده را در برابر اعضای گستردهتر سازمان ملل به توضیح موضع خود وادار میسازد.[۹]
شورای امنیت بر اساس ماده ۲۹ منشور میتواند نهادهای فرعی مورد نیاز خود را تشکیل دهد. کمیتههای تحریم، کمیتههای ضدتروریسم، کارگروههای موضوعی، گروههای کارشناسی، هیئتهای تحقیق، عملیات حفظ صلح و مأموریتهای سیاسی ویژه از جمله این نهادها هستند.[۱۰]
شورای امنیت در جریان جنگ ایران و عراق چندین قطعنامه صادر کرد. قطعنامه ۴۷۹ در ۲۸ سپتامبر ۱۹۸۰ از ایران و عراق خواست از کاربرد بیشتر زور خودداری کنند و اختلافهای خود را با روشهای مسالمتآمیز حل کنند. این قطعنامه در روزهای نخست تهاجم ارتش عراق تصویب شد، اما عراق را بهصراحت متجاوز معرفی نکرد.[۱۱]
قطعنامه ۵۹۸ در ۲۰ ژوئیه ۱۹۸۷ خواستار آتشبس فوری، عقبنشینی نیروها، آزادی اسیران جنگی و آغاز مذاکرات شد. حکومت ایران در ژوئیه ۱۹۸۸ پذیرش آن را اعلام کرد و آتشبس در ۲۰ اوت ۱۹۸۸ برقرار شد.[۱۲]
پرونده برنامه هستهای جمهوری اسلامی در سال ۲۰۰۶ از شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی به شورای امنیت فرستاده شد. شورا در قطعنامه ۱۶۹۶ از حکومت ایران خواست فعالیتهای مرتبط با غنیسازی و بازفرآوری را تعلیق کند.[۱۳]
شورای امنیت در ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۵ با تصویب قطعنامه ۲۲۳۱ برنامه جامع اقدام مشترک، موسوم به برجام، را تأیید کرد. این قطعنامه چارچوبی برای لغو قطعنامههای پیشین هستهای در برابر اجرای تعهدات هستهای جمهوری اسلامی و سازوکاری برای بازگرداندن تحریمها در صورت نقض اساسی تعهدات تعیین کرد.[۱۴]
شورای ملی مقاومت ایران و سازمان مجاهدین خلق ایران بارها خواستار ارجاع پرونده نقض حقوق بشر در ایران، اعدامهای سیاسی، سرکوب اعتراضات و قتلعام زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷ به شورای امنیت شدهاند. مریم رجوی از دولتها و سازمان ملل خواسته است عاملان قتلعام ۱۳۶۷، سرکوب قیامها و اعدام معترضان را تحت پیگرد قرار دهند و روابط سیاسی و اقتصادی با جمهوری اسلامی را به توقف اعدام و شکنجه مشروط کنند.[۱۵]
- [[۱۶](https://main.un.org/securitycouncil/) وبگاه رسمی شورای امنیت سازمان ملل متحد]
- [[۱۷](https://www.un.org/securitycouncil/content/resolutions-0) قطعنامههای شورای امنیت]
- [[۱۸](https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text) متن منشور ملل متحد]
- [[۱۹](https://main.un.org/securitycouncil/en/content/current-members) فهرست اعضای کنونی شورای امنیت]
ریاست دورهای
ریاست شورای امنیت هر ماه میان ۱۵ عضو آن جابهجا میشود. ترتیب ریاست بر اساس نام انگلیسی کشورهای عضو و بهصورت الفبایی است. رئیس دورهای جلسات را اداره میکند، برنامه کاری را هماهنگ میسازد، از جانب شورا با رسانهها سخن میگوید و بیانیههای مورد توافق اعضا را منتشر میکند.[۵]
در سپتامبر ۲۰۲۶، فرانسه ریاست دورهای شورای امنیت را بر عهده دارد. دوره یکماهه ریاست به معنای برخورداری رئیس از اختیارات مستقل برای تصمیمگیری نیست و تصمیمهای شورا همچنان باید با رأی اعضا یا اجماع آنان اتخاذ شود.[۵]
وظایف و اختیارات
مهمترین وظیفه شورای امنیت حفظ صلح و امنیت بینالمللی است. شورا میتواند هر اختلاف یا وضعیتی را که احتمال دارد به مناقشه بینالمللی منجر شود بررسی کند، طرفها را به مذاکره فراخواند و روشهایی مانند میانجیگری، سازش، داوری یا مراجعه به دیوان بینالمللی دادگستری را پیشنهاد دهد.[۲]
شورا همچنین میتواند وجود «تهدید علیه صلح»، «نقض صلح» یا «عمل تجاوزکارانه» را تشخیص دهد. پس از چنین تشخیصی، اختیار دارد اقدامات غیرنظامی یا نظامی را برای حفظ یا بازگرداندن صلح بینالمللی تصویب کند.[۳]
از دیگر اختیارات شورای امنیت میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- درخواست برقراری آتشبس و توقف درگیری؛
- اعزام هیئتهای تحقیق، ناظران نظامی یا نیروهای حافظ صلح؛
- وضع تحریمهای اقتصادی، مالی، تسلیحاتی و مسافرتی؛
- ایجاد کمیتههای تحریم و گروههای کارشناسی؛
- صدور مجوز استفاده از نیروی نظامی؛
- ایجاد دادگاههای کیفری بینالمللی ویژه؛
- توصیه درباره پذیرش کشورهای جدید در سازمان ملل؛
- معرفی نامزد مقام دبیرکل به مجمع عمومی؛
- مشارکت با مجمع عمومی در انتخاب قضات دیوان بینالمللی دادگستری.
حل مسالمتآمیز اختلافها
فصل ششم منشور ملل متحد به حل مسالمتآمیز اختلافها اختصاص دارد. شورا میتواند درباره اختلافهایی که ادامه آنها صلح جهانی را به خطر میاندازد تحقیق کند و از طرفها بخواهد از مذاکره، تحقیق، میانجیگری، سازش، داوری یا راهحل قضایی استفاده کنند.[۳]
تصمیمهای شورا ذیل فصل ششم عموماً توصیهای تلقی میشوند. با این حال، فشار سیاسی ناشی از بررسی یک بحران در شورای امنیت، تعیین نماینده ویژه دبیرکل یا اعزام هیئت میانجیگری میتواند بر رفتار طرفهای مناقشه تأثیر بگذارد.
دبیرکل سازمان ملل نیز میتواند از «مساعی جمیله» برای کاهش تنش استفاده کند. مأموریتهای سیاسی ویژه سازمان ملل غالباً با مجوز یا حمایت شورای امنیت در زمینه میانجیگری، نظارت بر توافقهای سیاسی، انتخابات و بازسازی نهادهای دولتی فعالیت میکنند.
اقدامات ذیل فصل هفتم
فصل هفتم منشور به اقدام در برابر تهدید علیه صلح، نقض صلح و تجاوز اختصاص دارد. شورای امنیت ابتدا میتواند تدابیری موقت، مانند درخواست آتشبس، تعیین مناطق غیرنظامی یا توقف حرکت نیروها، اتخاذ کند. سپس ممکن است اقدامات غیرنظامی مقرر در ماده ۴۱ منشور را به اجرا بگذارد.[۳]
اگر شورا تدابیر غیرنظامی را کافی نداند، ماده ۴۲ به آن اجازه میدهد اقدامهای نظامی لازم را از طریق نیروهای هوایی، دریایی یا زمینی تصویب کند. سازمان ملل ارتش دائمی ندارد و اجرای چنین تصمیمهایی به نیروهای کشورهای عضو یا سازمانهای منطقهای وابسته است.
مجوز استفاده از زور ممکن است به یک ائتلاف بینالمللی یا سازمان منطقهای داده شود. عملیات آزادسازی کویت در سال ۱۹۹۱ و برخی عملیات بینالمللی در آفریقا و خاورمیانه از نمونههای اقداماتی هستند که با استناد به قطعنامههای فصل هفتم انجام شدهاند.
تحریمها
تحریم یکی از مهمترین ابزارهای غیرنظامی شورای امنیت است. شورا از سال ۱۹۶۶ به بعد رژیمهای تحریمی متعددی ایجاد کرده است. این تحریمها از ممنوعیت فراگیر تجارت تا اقدامات هدفمند، مانند مسدودکردن داراییها، ممنوعیت سفر، تحریم تسلیحاتی و محدودیت تجارت کالاهای مشخص، متفاوت بودهاند.[۶]
هدف اعلامشده تحریمها تغییر رفتار حکومتها یا گروهها بدون توسل مستقیم به جنگ است. پشتیبانی از انتقال سیاسی، مقابله با تروریسم، جلوگیری از گسترش سلاحهای کشتار جمعی، حفاظت از غیرنظامیان و مقابله با تغییر غیرقانونی حکومت از اهداف رژیمهای تحریمی عنوان شدهاند.[۶]
هر رژیم تحریمی معمولاً یک کمیته دارد که از همه اعضای شورای امنیت تشکیل میشود. گروههای کارشناسی اجرای تحریمها، نقض آنها و روشهای دورزدن محدودیتها را بررسی میکنند. برای برخی فهرستهای تحریمی نیز سازوکارهایی برای درخواست حذف نام اشخاص و نهادها ایجاد شده است.
تحریمها بهدلیل پیامدهای احتمالی بر مردم عادی مورد انتقاد قرار گرفتهاند. به همین دلیل، شورا از تحریمهای جامع اقتصادی بهسوی تحریمهای هدفمندتر حرکت کرده است؛ هرچند منتقدان میگویند حتی تحریمهای هدفمند نیز ممکن است بر اقتصاد و زندگی شهروندان اثر غیرمستقیم بگذارند.
عملیات حفظ صلح
عبارت «حفظ صلح» بهصراحت در منشور ملل متحد نیامده است، اما عملیات حفظ صلح به یکی از ابزارهای اصلی شورای امنیت تبدیل شده است. این عملیات با تصویب قطعنامه شورا ایجاد میشوند و مأموریت، شمار نیروها و مدت فعالیت آنها را شورا تعیین میکند.
نیروهای حافظ صلح ممکن است بر آتشبس نظارت کنند، میان نیروهای درگیر فاصله ایجاد کنند، از غیرنظامیان محافظت کنند، به خلع سلاح نیروهای مسلح یاری رسانند و از اجرای توافقهای سیاسی حمایت کنند. نیروها و مأموران این عملیات را کشورهای عضو در اختیار سازمان ملل قرار میدهند.[۷]
سه اصل سنتی عملیات حفظ صلح عبارتاند از رضایت طرفهای اصلی مناقشه، بیطرفی و خودداری از کاربرد زور جز در دفاع از خود یا دفاع از مأموریت. با پیچیدهترشدن جنگهای داخلی، برخی مأموریتها اجازه یافتهاند برای حفاظت از غیرنظامیان و اجرای مأموریت خود از نیروی محدود استفاده کنند.
نظام رأیگیری
هر یک از ۱۵ عضو شورای امنیت یک رأی دارد. تصمیمهای مربوط به امور آییننامهای با دستکم ۹ رأی مثبت تصویب میشوند. تصمیمهای ماهوی نیز به ۹ رأی مثبت نیاز دارند، با این تفاوت که رأی منفی هر عضو دائم مانع تصویب آنها میشود.[۸]
منشور از اصطلاح «حق وتو» استفاده نکرده و مقرر کرده است که تصمیمهای ماهوی باید با رأی مثبت ۹ عضو، شامل آرای موافق اعضای دائم، تصویب شوند. در رویه شورا، خودداری یک عضو دائم از شرکت در رأیگیری یا رأی ممتنع آن کشور وتو بهشمار نمیآید؛ بنابراین قطعنامه در صورت برخورداری از ۹ رأی مثبت میتواند با وجود رأی ممتنع یک یا چند عضو دائم تصویب شود.[۸]
تشخیص آییننامهای یا ماهوی بودن یک موضوع گاه خود مورد اختلاف قرار میگیرد. در سالهای نخست سازمان ملل، این مسئله به آنچه «وتوی مضاعف» خوانده میشد انجامید؛ به این معنا که یک عضو دائم میتوانست ابتدا درباره ماهویبودن موضوع و سپس درباره اصل تصمیم از وتو استفاده کند.
حق وتو
حق وتو امتیاز ویژه پنج عضو دائم شورای امنیت است. این امتیاز در زمان تشکیل سازمان ملل بهعنوان شرط مشارکت قدرتهای بزرگ در نظام امنیت جمعی پذیرفته شد. تجربه شکست جامعه ملل و خروج یا عدم مشارکت قدرتهای بزرگ در آن سازمان، یکی از زمینههای پذیرش این ساختار بود.
اعضای دائم در دورههای مختلف برای حفاظت از متحدان، سیاست خارجی یا منافع راهبردی خود از وتو استفاده کردهاند. در دوران جنگ سرد، اتحاد جماهیر شوروی شمار زیادی از قطعنامهها را وتو کرد. ایالات متحده در موارد متعدد از وتو در ارتباط با اسرائیل استفاده کرده است و روسیه و چین نیز قطعنامههای مربوط به سوریه و برخی بحرانهای دیگر را مسدود کردهاند.
منتقدان میگویند وتو اصل برابری حاکمیتی کشورها را نقض میکند و به پنج دولت اجازه میدهد اقدام جمعی در برابر جنگ، جنایتهای گسترده و نقض حقوق بشر را متوقف کنند. پیشنهادهایی مانند خودداری داوطلبانه اعضای دائم از وتو در موارد نسلکشی، جنایت علیه بشریت و جنایت جنگی مطرح شده است، اما این پیشنهادها الزام حقوقی پیدا نکردهاند.
مجمع عمومی در سال ۲۰۲۲ سازوکاری تصویب کرد که بر اساس آن، پس از استفاده یک عضو دائم از وتو، جلسهای در مجمع عمومی برای بررسی موضوع برگزار میشود. این سازوکار حق وتو را لغو نمیکند، اما دولت وتوکننده را در برابر اعضای گستردهتر سازمان ملل به توضیح موضع خود وادار میسازد.[۹]
قطعنامهها و بیانیهها
مهمترین تصمیم رسمی شورای امنیت «قطعنامه» است. پیشنویس قطعنامه ممکن است از سوی یک یا چند عضو ارائه شود و پس از مذاکره به رأی گذاشته شود. قطعنامهها دارای شماره متوالی هستند و نتیجه رأیگیری در سوابق رسمی شورا ثبت میشود.
شورا افزون بر قطعنامه، «بیانیه رئیس» صادر میکند. این بیانیهها باید مورد توافق همه اعضا قرار گیرند، اما از نظر حقوقی با قطعنامه یکسان نیستند. بیانیههای مطبوعاتی، یادداشتهای رئیس، نامهها و صورتجلسات رسمی نیز بخشی از اسناد شورا را تشکیل میدهند.
این شورا نشستهای علنی، نشستهای خصوصی و رایزنیهای غیرعلنی برگزار میکند. بخش قابلتوجهی از مذاکرات واقعی اعضا در رایزنیهای غیرعلنی انجام میشود. منتقدان، این شیوه را موجب کاهش شفافیت میدانند؛ در حالی که اعضای شورا آن را برای دستیابی به توافق و تبادل صریح دیدگاهها ضروری معرفی میکنند.
نهادهای فرعی
شورای امنیت بر اساس ماده ۲۹ منشور میتواند نهادهای فرعی مورد نیاز خود را تشکیل دهد. کمیتههای تحریم، کمیتههای ضدتروریسم، کارگروههای موضوعی، گروههای کارشناسی، هیئتهای تحقیق، عملیات حفظ صلح و مأموریتهای سیاسی ویژه از جمله این نهادها هستند.[۱۰]
شورا در دهه ۱۹۹۰ دادگاه کیفری بینالمللی برای یوگسلاوی سابق و دادگاه کیفری بینالمللی برای رواندا را ایجاد کرد. این دادگاهها برای تعقیب مسئولان جنایتهای جنگی، جنایت علیه بشریت و نسلکشی تشکیل شدند و در تحول حقوق کیفری بینالمللی نقش داشتند.
کمیته مقابله با تروریسم پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ و با قطعنامه ۱۳۷۳ ایجاد شد. این قطعنامه از دولتها خواست تأمین مالی تروریسم را جرمانگاری کنند، داراییهای مرتبط را مسدود سازند و همکاریهای اطلاعاتی و قضایی را گسترش دهند.
رابطه با دیگر ارکان سازمان ملل
مجمع عمومی اعضای غیردائم شورای امنیت را انتخاب میکند و همراه با شورا در انتخاب قضات دیوان بینالمللی دادگستری مشارکت دارد. پذیرش یک کشور به عضویت سازمان ملل نیز ابتدا به توصیه شورای امنیت و سپس تصویب مجمع عمومی نیاز دارد.[۲]
دبیرکل را مجمع عمومی بر اساس توصیه شورای امنیت منصوب میکند. از آنجا که توصیه شورا تصمیمی ماهوی است، هر یک از اعضای دائم میتواند از معرفی یک نامزد جلوگیری کند. دبیرکل نیز بر اساس ماده ۹۹ منشور میتواند موضوعی را که از نظر او صلح و امنیت بینالمللی را تهدید میکند، به شورا گزارش دهد.[۳]
شورای امنیت میتواند اختلافهای حقوقی را برای دریافت نظر یا رسیدگی به دیوان بینالمللی دادگستری ارجاع دهد. همچنین بر اساس اساسنامه دیوان کیفری بینالمللی، شورا میتواند وضعیتی را حتی درباره کشوری که عضو آن دیوان نیست به دادستان دیوان ارجاع دهد.
شورای امنیت و ایران
جنگ ایران و عراق
شورای امنیت در جریان جنگ ایران و عراق چندین قطعنامه صادر کرد. قطعنامه ۴۷۹ در ۲۸ سپتامبر ۱۹۸۰ از ایران و عراق خواست از کاربرد بیشتر زور خودداری کنند و اختلافهای خود را با روشهای مسالمتآمیز حل کنند. این قطعنامه در روزهای نخست تهاجم ارتش عراق تصویب شد، اما عراق را بهصراحت متجاوز معرفی نکرد.[۱۱]
قطعنامه ۵۱۴ در ژوئیه ۱۹۸۲ خواستار آتشبس و عقبنشینی نیروها به مرزهای بهرسمیتشناختهشده شد. در سالهای بعد، شورا درباره حمله به مناطق مسکونی، کشتیرانی در خلیج فارس و استفاده از سلاحهای شیمیایی نیز موضعگیری کرد.
قطعنامه ۵۹۸ در ۲۰ ژوئیه ۱۹۸۷ خواستار آتشبس فوری، عقبنشینی نیروها، آزادی اسیران جنگی و آغاز مذاکرات شد. حکومت ایران در ژوئیه ۱۹۸۸ پذیرش آن را اعلام کرد و آتشبس در ۲۰ اوت ۱۹۸۸ برقرار شد.[۱۲]
عملکرد شورا در جنگ ایران و عراق از سوی منتقدان مورد اعتراض قرار گرفته است. یکی از محورهای انتقاد، خودداری اولیه شورا از معرفی عراق بهعنوان آغازکننده جنگ و واکنش دیرهنگام به کاربرد گسترده سلاحهای شیمیایی توسط حکومت صدام حسین بود. گزارش دبیرکل سازمان ملل در سال ۱۹۹۱ حمله عراق به ایران را قابل توجیه بر اساس منشور ندانست.
برنامه هستهای جمهوری اسلامی
پرونده برنامه هستهای جمهوری اسلامی در سال ۲۰۰۶ از شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی به شورای امنیت فرستاده شد. شورا در قطعنامه ۱۶۹۶ از حکومت ایران خواست فعالیتهای مرتبط با غنیسازی و بازفرآوری را تعلیق کند.[۱۳]
پس از خودداری جمهوری اسلامی از اجرای خواستههای شورا، قطعنامههای ۱۷۳۷، ۱۷۴۷، ۱۸۰۳ و ۱۹۲۹ مجموعهای از تحریمها را علیه برنامههای هستهای و موشکی، انتقال تسلیحات و اشخاص و نهادهای وابسته به حکومت برقرار کردند. کمیتهای نیز برای نظارت بر اجرای این تحریمها تشکیل شد.
شورای امنیت در ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۵ با تصویب قطعنامه ۲۲۳۱ برنامه جامع اقدام مشترک، موسوم به برجام، را تأیید کرد. این قطعنامه چارچوبی برای لغو قطعنامههای پیشین هستهای در برابر اجرای تعهدات هستهای جمهوری اسلامی و سازوکاری برای بازگرداندن تحریمها در صورت نقض اساسی تعهدات تعیین کرد.[۱۴]
برنامه موشکی، انتقال پهپاد و تسلیحات، فعالیت نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی و تفسیر محدودیتهای قطعنامه ۲۲۳۱ از موضوعات اختلاف میان اعضای شورا بوده است. روسیه و چین معمولاً با گسترش تحریمها علیه جمهوری اسلامی مخالفت کردهاند، در حالی که آمریکا، بریتانیا و فرانسه فعالیتهای هستهای و منطقهای حکومت ایران را تهدیدی علیه امنیت بینالمللی معرفی کردهاند.
حقوق بشر و درخواستهای اپوزیسیون ایران
رسیدگی اصلی سازمان ملل به نقض حقوق بشر در ایران در مجمع عمومی، شورای حقوق بشر، دفتر کمیسر عالی حقوق بشر و سازوکار گزارشگر ویژه انجام میشود. شورای امنیت تاکنون سازوکار دائمی و مستقلی برای وضعیت حقوق بشر ایران تشکیل نداده است.
شورای ملی مقاومت ایران و سازمان مجاهدین خلق ایران بارها خواستار ارجاع پرونده نقض حقوق بشر در ایران، اعدامهای سیاسی، سرکوب اعتراضات و قتلعام زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷ به شورای امنیت شدهاند. مریم رجوی از دولتها و سازمان ملل خواسته است عاملان قتلعام ۱۳۶۷، سرکوب قیامها و اعدام معترضان را تحت پیگرد قرار دهند و روابط سیاسی و اقتصادی با جمهوری اسلامی را به توقف اعدام و شکنجه مشروط کنند.[۱۵]
از دید اپوزیسیون، مصونیت مقامهای جمهوری اسلامی در برابر پاسخگویی بینالمللی، حکومت را به ادامه اعدام، گروگانگیری، صدور تروریسم و سرکوب داخلی تشویق کرده است. این جریانها از شورای امنیت میخواهند نقض گسترده و سازمانیافته حقوق بشر در ایران را صرفاً یک موضوع داخلی تلقی نکند و با توجه به فعالیتهای برونمرزی حکومت، آن را در ارتباط با صلح و امنیت بینالمللی بررسی کند.
در مقابل، حکومت جمهوری اسلامی طرح وضعیت حقوق بشر ایران در نهادهای بینالمللی را سیاسی و مداخله در امور داخلی معرفی میکند. روسیه و چین نیز معمولاً با انتقال پروندههای حقوق بشری کشورها به شورای امنیت مخالفت میکنند، مگر آنکه از نظر آنان ارتباط مستقیمی میان آن وضعیت و تهدید علیه صلح بینالمللی وجود داشته باشد.
انتقادها
مهمترین انتقاد به شورای امنیت، ساختار غیرنماینده آن است. ترکیب اعضای دائم بازتاب موازنه قدرت در پایان جنگ جهانی دوم است و مناطقی مانند آفریقا، آمریکای لاتین و جهان عرب کرسی دائمی ندارند. بیش از ۵۰ کشور عضو سازمان ملل نیز تاکنون حتی یکبار به عضویت شورا انتخاب نشدهاند.[۴]
استفاده سیاسی از حق وتو دومین محور انتقادهاست. وتو سبب شده است شورا در برخی جنگها و بحرانهای انسانی قادر به اتخاذ تصمیم نباشد. در مواردی نیز شورا با سرعت علیه یک کشور اقدام کرده، اما در بحران مشابهی بهدلیل حمایت یک عضو دائم از یکی از طرفها سکوت کرده است. این رفتار به اتهام «استاندارد دوگانه» انجامیده است.
کمبود شفافیت، تسلط اعضای دائم بر تهیه پیشنویس قطعنامهها و تقسیم غیررسمی پروندههای جغرافیایی میان چند کشور از انتقادهای دیگر است. بسیاری از اعضای سازمان ملل خواستار مشارکت بیشتر کشورهای غیرعضو، انتشار گستردهتر مذاکرات و نقشآفرینی بیشتر اعضای منتخب شدهاند.
شورا همچنین بهدلیل ناکامی در جلوگیری از نسلکشی رواندا، کشتار سربرنیتسا، جنگ داخلی سوریه و شماری دیگر از بحرانها مورد انتقاد قرار گرفته است. در برابر، حامیان شورا میگویند این نهاد یک حکومت جهانی نیست و توان آن به اراده سیاسی و امکاناتی وابسته است که دولتهای عضو در اختیارش قرار میدهند.
طرحهای اصلاح
بحث اصلاح شورای امنیت شامل افزایش شمار اعضای دائم و غیردائم، محدودکردن حق وتو، افزایش نمایندگی مناطق مختلف و اصلاح روشهای کاری است. گروه چهار، شامل آلمان، برزیل، هند و ژاپن، خواهان عضویت دائم خود و افزایش نمایندگی آفریقاست.
اتحادیه آفریقا بر اساس «اجماع ازولوینی» خواستار دستکم دو کرسی دائم و پنج کرسی غیردائم برای آفریقا شده است. گروه «اتحاد برای اجماع» نیز با ایجاد اعضای دائم جدید مخالفت کرده و افزایش شمار کرسیهای انتخابی با دورههای طولانیتر را پیشنهاد میکند.
اصلاح ترکیب و حق وتو نیازمند اصلاح منشور ملل متحد است. بر اساس ماده ۱۰۸ منشور، اصلاحیه باید با رأی دوسوم اعضای مجمع عمومی تصویب و سپس از سوی دوسوم کشورهای عضو، شامل هر پنج عضو دائم شورای امنیت، تصویب داخلی شود. در نتیجه، هر اصلاح اساسی عملاً به موافقت همه دارندگان حق وتو نیاز دارد.[۳]
ارزیابی جایگاه شورای امنیت
شورای امنیت قدرتمندترین نهاد سیاسی سازمان ملل متحد بهشمار میرود، زیرا میتواند تصمیمهای الزامآور، تحریم و مجوز استفاده از زور صادر کند. این اختیارات آن را در مرکز نظام امنیت جمعی پس از جنگ جهانی دوم قرار داده است.
در عین حال، شورا سازمانی مستقل از دولتها نیست و تصمیمهایش حاصل تعامل و رقابت اعضا، بهویژه پنج عضو دائم، است. هنگامی که قدرتهای بزرگ توافق دارند، شورا میتواند اقدامات گستردهای انجام دهد؛ اما در صورت تعارض منافع آنان، حق وتو توانایی شورا را بهشدت محدود میکند.
از این رو، کارنامه شورای امنیت ترکیبی از موفقیت در میانجیگری، حفظ صلح و اعمال فشار بینالمللی و ناکامی در جلوگیری از جنگها، نسلکشیها و نقض گسترده حقوق بشر ارزیابی میشود. مناقشه میان ضرورت مشارکت قدرتهای بزرگ و اصل برابری کشورها، همچنان مسئله بنیادی ساختار و آینده این نهاد است.
جستارهای وابسته
- سازمان ملل متحد
- مجمع عمومی سازمان ملل متحد
- منشور ملل متحد
- دبیرکل سازمان ملل متحد
- دیوان بینالمللی دادگستری
- دیوان کیفری بینالمللی
- شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد
- حق وتو
- عملیات حفظ صلح سازمان ملل متحد
- جنگ ایران و عراق
- قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت
- قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت
- برنامه هستهای جمهوری اسلامی ایران
- قتلعام زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷
پیوند به بیرون
- [[۲۰](https://main.un.org/securitycouncil/) وبگاه رسمی شورای امنیت سازمان ملل متحد]
- [[۲۱](https://www.un.org/securitycouncil/content/resolutions-0) قطعنامههای شورای امنیت]
- [[۲۲](https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text) متن منشور ملل متحد]
- [[۲۳](https://main.un.org/securitycouncil/en/content/current-members) فهرست اعضای کنونی شورای امنیت]
منابع
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ سازمان ملل متحد، [[۱](https://main.un.org/securitycouncil/en/content/what-security-council) شورای امنیت چیست؟]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ سازمان ملل متحد، [[۲](https://main.un.org/securitycouncil/en/content/functions-and-powers) وظایف و اختیارات شورای امنیت]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ ۳٫۶ ۳٫۷ سازمان ملل متحد، [[۳](https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text) متن کامل منشور ملل متحد]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ سازمان ملل متحد، [[۴](https://main.un.org/securitycouncil/en/content/current-members) اعضای کنونی شورای امنیت]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ سازمان ملل متحد، [[۵](https://main.un.org/securitycouncil/en/content/presidency) ریاست شورای امنیت]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ سازمان ملل متحد، [[۶](https://main.un.org/securitycouncil/en/sanctions/information) تحریمهای شورای امنیت]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ سازمان ملل متحد، [[۷](https://peacekeeping.un.org/en/what-is-peacekeeping) حفظ صلح سازمان ملل چیست؟]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ سازمان ملل متحد، [[۸](https://main.un.org/securitycouncil/en/content/voting-system) نظام رأیگیری شورای امنیت]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.
- ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ مجمع عمومی سازمان ملل متحد، [[۹](https://docs.un.org/en/A/RES/76/262) قطعنامه ۷۶/۲۶۲ درباره استفاده از حق وتو]، ۲۶ آوریل ۲۰۲۲.
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ سازمان ملل متحد، [[۱۰](https://main.un.org/securitycouncil/en/content/repertoire/structure) مجموعه رویههای شورای امنیت]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد، [[۱۱](https://docs.un.org/en/S/RES/479%281980%29) قطعنامه ۴۷۹]، ۲۸ سپتامبر ۱۹۸۰.
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد، [[۱۲](https://docs.un.org/en/S/RES/598%281987%29) قطعنامه ۵۹۸]، ۲۰ ژوئیه ۱۹۸۷.
- ↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد، [[۱۳](https://docs.un.org/en/S/RES/1696%282006%29) قطعنامه ۱۶۹۶]، ۳۱ ژوئیه ۲۰۰۶.
- ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد، [[۱۴](https://docs.un.org/en/S/RES/2231%282015%29) قطعنامه ۲۲۳۱]، ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۵.
- ↑ ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ وبگاه مریم رجوی، [[۱۵](https://www.maryam-rajavi.com/item/maryam-rajavi-message-1988-massacre-seeking-justice-conference) پیام به کنفرانس دادخواهی قتلعام ۱۳۶۷]، بازبینیشده در شهریور ۱۴۰۵.