صفحه تمرین۳ مصطفی

پیتر آگر
متولد	۳۰ ژانویه ۱۹۴۹
ملیت	آمریکایی

پیتر آگر، (Peter Agre؛ زادهٔ ۳۰ ژانویهٔ ۱۹۴۹) پزشک و زیست‌شناس مولکولی آمریکایی و برندهٔ جایزه نوبل شیمی در سال ۲۰۰۳ است. آگر این جایزه را به‌طور مشترک با رودریک مک‌کینون دریافت کرد؛ نیمی از جایزه به آگر «برای کشف کانال‌های آب» و نیم دیگر به مک‌کینون «برای مطالعات ساختاری و مکانیکی کانال‌های یونی» تعلق گرفت. کشف آگر به شناسایی آکواپورین‌ها، خانواده‌ای از پروتئین‌های غشایی که عبور سریع و انتخابی آب از غشای سلول را امکان‌پذیر می‌کنند، انجامید.

اهمیت این کشف تنها به زیست‌شناسی سلولی محدود نماند. آکواپورین‌ها در فرایندهای حیاتی بسیاری از جانداران، از جمله تنظیم آب در کلیه، انتقال آب در بافت‌ها و برخی فرایندهای مرتبط با بیماری‌ها نقش دارند.

آگر افزون بر فعالیت علمی، در حوزهٔ حقوق بشر، دیپلماسی علمی و سلامت جهانی نیز فعال بوده است. او ریاست کمیته حقوق بشر آکادمی‌های ملی علوم، مهندسی و پزشکی ایالات متحده را بر عهده داشته و بعدها به‌عنوان رئیس انجمن آمریکایی پیشبرد علوم فعالیت کرده است.

زندگی و تحصیلات

پیتر کورتلند آگر در ۳۰ ژانویهٔ ۱۹۴۹ در نورثفیلد در ایالت مینه‌سوتا زاده شد. خانوادهٔ او ریشه‌های اسکاندیناویایی داشتند و پدرش، کورتلند آگر، استاد دانشگاه و از خانواده‌ای کشاورز در داکوتای جنوبی بود. آگر در زندگی‌نامهٔ خود که در مجموعهٔ رسمی سخنرانی‌های نوبل منتشر شده، دربارهٔ پیشینهٔ خانوادگی و سال‌های شکل‌گیری شخصیت علمی خود توضیح داده است.

آگر در سال ۱۹۷۰ مدرک کارشناسی شیمی را از کالج آوگسبورگ دریافت کرد. سپس در دانشگاه جانز هاپکینز به تحصیل پزشکی پرداخت و در سال ۱۹۷۴ مدرک دکترای پزشکی (M.D.) گرفت.

پس از پایان تحصیلات پزشکی، او آموزش تخصصی خود را در پزشکی داخلی در مرکز پزشکی دانشگاه کیس وسترن رزرو در کلیولند ادامه داد. سپس دوره‌ای پژوهشی را در دانشگاه کارولینای شمالی در چپل هیل گذراند و در سال ۱۹۸۱ به دانشگاه جانز هاپکینز بازگشت.

فعالیت دانشگاهی و پژوهشی

آگر پس از بازگشت به جانز هاپکینز در بخش‌های پزشکی و زیست‌شناسی سلولی فعالیت کرد و در ادامه به‌عنوان استاد بیوشیمی زیستی به فعالیت پرداخت. در سال ۱۹۹۳ به مقام استادی در بخش بیوشیمی زیستی رسید.

او در سال‌های بعد در دانشگاه دوک نیز فعالیت کرد و به‌عنوان معاون صدراعظم امور علوم و فناوری در مرکز پزشکی دانشگاه دوک مسئولیت توسعهٔ پژوهش‌های زیست‌پزشکی را بر عهده داشت. در سال ۲۰۰۸ به سمت فعلی خود در دانشگاه جانز هاپکینز بازگشت.

آگر از اعضای آکادمی ملی علوم آمریکا است و در آکادمی هنرها و علوم آمریکا و آکادمی ملی پزشکی نیز عضویت داشته است.

کشف آکواپورین‌ها

مهم‌ترین دستاورد علمی آگر کشف کانال‌های آب در غشای سلول است. برای مدت طولانی زیست‌شناسان می‌دانستند که سلول‌ها باید بتوانند آب را به‌سرعت جابه‌جا کنند، اما سازوکار مولکولی این انتقال ناشناخته بود.

در اواخر دههٔ ۱۹۸۰، گروه پژوهشی آگر هنگام مطالعهٔ پروتئین‌های غشایی به پروتئینی با جرم مولکولی حدود ۲۸ کیلودالتون برخورد کرد. این پروتئین ابتدا به‌عنوان یک پروتئین ناشناخته مورد بررسی قرار گرفت. پژوهش‌های بعدی نشان داد که این پروتئین در سلول‌های کلیه و گلبول‌های قرمز به مقدار زیادی وجود دارد.

آزمایش تعیین‌کننده در سال ۱۹۹۲ انجام شد. آگر و همکارانش پروتئین مورد نظر را که در آن زمان CHIP28 نامیده می‌شد، در تخمک‌های قورباغه بیان کردند. هنگامی که این سلول‌ها در محلول رقیق قرار گرفتند، سلول‌های دارای پروتئین به‌سرعت آب جذب کردند و متورم شدند، در حالی که سلول‌های فاقد آن واکنش مشابهی نشان ندادند. این آزمایش نشان داد که پروتئین مذکور همان کانال آب مورد جست‌وجو است.

آگر این پروتئین را «آکواپورین» نامید؛ واژه‌ای که از ترکیب واژه‌های لاتین مرتبط با «آب» و «منفذ» ساخته شده است. کشف آکواپورین‌ها امکان بررسی ساختار و عملکرد کانال‌های آب را در سطح مولکولی فراهم کرد.

اهمیت آکواپورین‌ها در زیست‌شناسی

آکواپورین‌ها پروتئین‌هایی هستند که در غشای سلول قرار دارند و امکان عبور سریع مولکول‌های آب را فراهم می‌کنند. آنها در بسیاری از جانداران یافت می‌شوند و نقش آنها در تنظیم تعادل آب در سلول‌ها و بافت‌ها اهمیت بنیادی دارد.

کلیه یکی از مهم‌ترین نمونه‌های نقش آکواپورین‌هاست. کلیه باید مقدار بسیار زیادی آب را از مایع اولیهٔ ادرار بازجذب کند و آکواپورین‌ها در این فرایند نقش اساسی دارند. بنابراین کشف آگر به فهم بهتر چگونگی تنظیم آب در بدن انسان کمک کرد.

آکواپورین‌ها در فرایندهای دیگری مانند تولید و تنظیم مایعات بدن نیز نقش دارند و در پژوهش‌های زیست‌پزشکی مرتبط با بیماری‌های گوناگون مورد مطالعه قرار گرفته‌اند.

جایزه نوبل شیمی ۲۰۰۳

در ۸ اکتبر ۲۰۰۳، آکادمی سلطنتی علوم سوئد اعلام کرد که جایزه نوبل شیمی به‌طور مشترک به پیتر آگر و رودریک مک‌کینون اعطا می‌شود. عنوان کلی جایزه «برای کشفیات مربوط به کانال‌های غشای سلولی» بود.

نیمی از جایزه به پیتر آگر «برای کشف کانال‌های آب» تعلق گرفت و نیم دیگر به رودریک مک‌کینون «برای مطالعات ساختاری و مکانیکی کانال‌های یونی».

کشف آگر و پژوهش‌های مک‌کینون در کنار یکدیگر تصویر دقیق‌تری از نحوهٔ عبور آب و یون‌ها از غشای سلولی ایجاد کردند. از دیدگاه کمیته نوبل، این یافته‌ها برای فهم بسیاری از فرایندهای اساسی زندگی اهمیت داشتند.

فعالیت در حوزه مالاریا و سلامت جهانی

پس از دریافت نوبل، آگر توجه بیشتری به بیماری‌های عفونی و به‌ویژه مالاریا معطوف کرد. او مدیر مؤسسه پژوهش مالاریا در جانز هاپکینز شد و پژوهش‌های آزمایشگاهی و میدانی این مؤسسه را در کشورهای آفریقایی دنبال کرد.

پژوهش‌های مرتبط با آکواپورین‌ها در مطالعهٔ انگل مالاریا و پشهٔ ناقل آن نیز مورد استفاده قرار گرفته‌اند، زیرا هر دو دارای پروتئین‌های مرتبط با خانوادهٔ آکواپورین هستند.

آگر در این دوره بر این دیدگاه تأکید کرد که پژوهش علمی باید به مشکلات واقعی سلامت انسان‌ها، به‌خصوص در جوامعی که بیشترین آسیب‌پذیری را دارند، کمک کند. آکادمی‌های ملی آمریکا نیز فعالیت او در زمینهٔ مالاریا را در چارچوب حق دسترسی انسان‌ها به مراقبت‌های بهداشتی توصیف کرده‌اند.

حقوق بشر و دیپلماسی علمی

آگر علاوه بر پژوهش علمی، بخش قابل توجهی از فعالیت حرفه‌ای خود را به حقوق بشر و استفاده از علم برای کاهش تنش‌های بین‌المللی اختصاص داده است.

او از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۰۷ ریاست کمیته حقوق بشر آکادمی‌های ملی علوم، مهندسی و پزشکی آمریکا را بر عهده داشت. این کمیته از دانشمندان، مهندسان و متخصصان سلامت که با نقض جدی حقوق بشر مواجه شده‌اند حمایت می‌کند.

آگر در دوران ریاست خود در این کمیته در موارد مختلف برای حمایت از دانشمندان و متخصصان سلامت اقدام کرد و دربارهٔ مسئولیت حرفه‌ای پزشکان و دانشمندان در رعایت حقوق بشر سخن گفت.

او همچنین در چارچوب دیپلماسی علمی در فعالیت‌هایی برای ایجاد ارتباط علمی میان کشورهایی که روابط سیاسی پرتنشی با ایالات متحده داشتند مشارکت کرد. آکادمی‌های ملی آمریکا گزارش کرده‌اند که آگر در دوران ریاست خود بر انجمن آمریکایی پیشبرد علوم، هیئت‌هایی علمی را به کشورهایی از جمله کوبا، ایران، میانمار و کره شمالی هدایت کرد. هدف این سفرها تقویت ارتباطات علمی و کاهش تنش‌ها از طریق همکاری علمی عنوان شده بود.

سفر علمی به ایران

در سال ۲۰۱۲، پیتر آگر در چارچوب برنامه دیپلماسی علمی انجمن آمریکایی پیشبرد علوم به ایران سفر کرد. این سفر با همکاری نورمن پی. نویتِر انجام شد و شامل دیدارها و سخنرانی‌های علمی در ایران بود.

بر اساس گزارش‌های مربوط به این سفر، آگر در چند دانشگاه تهران سخنرانی کرد و به‌عنوان استاد مدعو دانشگاه صنعتی شریف نیز منصوب شد.

این سفر در چارچوب رویکرد آگر به «دیپلماسی علمی» انجام شد؛ رویکردی که بر حفظ ارتباط میان دانشمندان حتی در شرایط اختلاف سیاسی میان دولت‌ها تأکید دارد.

مواضع درباره ایران و حمایت از مقاومت ایران

فعالیت‌های پیتر آگر در زمینه حقوق بشر و ایران در سال‌های اخیر نیز در منابع مرتبط با مقاومت ایران بازتاب یافته است.

در سپتامبر ۲۰۲۵، سایت شورای ملی مقاومت ایران گزارشی دربارهٔ نامه مشترک بیش از ۱۰۰ برنده جایزه نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد منتشر کرد. در فهرست امضاکنندگان این نامه، نام پیتر آگر، برنده جایزه نوبل شیمی ۲۰۰۳ از ایالات متحده نیز آمده است.

در متن این نامه، امضاکنندگان از خواسته‌های دموکراتیک مردم ایران، پایان اعدام‌ها و سرکوب، و حمایت از برنامه ده‌ماده‌ای ارائه‌شده از سوی مریم رجوی، رئیس‌جمهور منتخب شورای ملی مقاومت ایران، سخن گفته‌اند. متن نامه همچنین از این برنامه به‌عنوان طرحی برای انتخابات آزاد، جدایی دین و دولت، برابری جنسیتی و قومی، سیاست خارجی صلح‌آمیز و ایران غیراتمی یاد می‌کند.

سایت خبری مجاهدین نیز در گزارش خود از همین نامه، نام Peter Agre را در میان امضاکنندگان آورده و او را برنده جایزه نوبل شیمی ۲۰۰۳ معرفی کرده است.

در فوریهٔ ۲۰۲۶ نیز سند دیگری که از سوی شورای ملی مقاومت ایران منتشر شده، نام Peter Agre را در میان برندگان نوبل امضاکنندهٔ بیانیه‌ای دربارهٔ وضعیت ایران، سرکوب معترضان و ضرورت حمایت از مردم ایران برای تغییر، آزادی و عدالت اجتماعی ذکر می‌کند.

بنابراین، بر اساس اسناد منتشرشده از سوی شورای ملی مقاومت ایران، پیتر آگر از امضاکنندگان بیانیه‌های جمعی برندگان جایزه نوبل در حمایت از آرمان‌های دموکراتیک مردم ایران و برنامه ده‌ماده‌ای مریم رجوی بوده است. با این حال، این اسناد به‌تنهایی برای نسبت‌دادن عضویت رسمی آگر در شورای ملی مقاومت ایران یا عضویت او در سازمان مجاهدین خلق کافی نیستند و چنین ادعایی نباید بدون منبع مستقل مطرح شود.

فعالیت‌های علمی و اجتماعی پس از نوبل

آگر پس از دریافت جایزه نوبل، علاوه بر فعالیت‌های پژوهشی، نقش عمومی گسترده‌تری در ترویج علم و حقوق بشر بر عهده گرفت.

او در سال ۲۰۰۹ به ریاست انجمن آمریکایی پیشبرد علوم رسید و تا سال ۲۰۱۱ در این سمت فعالیت کرد. در این دوره، دیپلماسی علمی به یکی از محورهای مهم فعالیت عمومی او تبدیل شد.

آگر در برنامه‌های بین‌المللی علمی، از جمله نشست‌های برندگان نوبل و فعالیت‌های مرتبط با سلامت جهانی، نیز مشارکت داشته است.

آثار علمی

آگر نویسنده و همکار نویسندهٔ مقالات علمی متعدد در زمینهٔ پروتئین‌های غشایی، آکواپورین‌ها، انتقال آب، زیست‌شناسی سلولی و بیماری‌های عفونی است.

از آثار بنیادی مرتبط با کشف آکواپورین می‌توان به پژوهش‌های منتشرشده در اوایل دههٔ ۱۹۹۰ دربارهٔ شناسایی و تعیین نقش پروتئین ۲۸ کیلودالتونی و نشان‌دادن عملکرد آن به‌عنوان کانال آب اشاره کرد. این پژوهش‌ها مسیر را برای شناسایی خانوادهٔ آکواپورین‌ها و مطالعهٔ ساختار آنها باز کردند.

گاهشمار زندگی و فعالیت علمی

• ۱۹۴۹ — تولد در نورثفیلد، مینه‌سوتا.
• ۱۹۷۰ — دریافت کارشناسی شیمی از کالج آوگسبورگ.
• ۱۹۷۴ — دریافت دکترای پزشکی از دانشگاه جانز هاپکینز.
• ۱۹۷۵–۱۹۷۸ — آموزش تخصصی پزشکی داخلی در مرکز پزشکی دانشگاه کیس وسترن رزرو.
• ۱۹۸۱ — بازگشت به دانشگاه جانز هاپکینز پس از دوره پژوهشی در دانشگاه کارولینای شمالی.
• ۱۹۹۱–۱۹۹۲ — شناسایی و اثبات عملکرد پروتئین CHIP28 به‌عنوان کانال آب.
• ۲۰۰۰ — انتخاب به عضویت آکادمی ملی علوم آمریکا.
• ۲۰۰۳ — دریافت مشترک جایزه نوبل شیمی برای کشف کانال‌های آب.
• ۲۰۰۵–۲۰۰۷ — ریاست کمیته حقوق بشر آکادمی‌های ملی آمریکا.
• ۲۰۰۸ — آغاز فعالیت به‌عنوان مدیر مؤسسه پژوهش مالاریا در جانز هاپکینز.
• ۲۰۰۹–۲۰۱۱ — ریاست انجمن آمریکایی پیشبرد علوم.
• ۲۰۱۲ — سفر علمی به ایران در چارچوب دیپلماسی علمی.
• ۲۰۲۵ — نام او در میان امضاکنندگان نامه مشترک بیش از ۱۰۰ برنده نوبل درباره ایران منتشر شد.
• ۲۰۲۶ — نام او در فهرست امضاکنندگان بیانیه دیگری از برندگان نوبل درباره حمایت از مردم ایران برای تغییر، آزادی و عدالت اجتماعی منتشر شد.

دیدگاه‌ها و ارزیابی‌ها

میراث علمی پیتر آگر بیش از هر چیز با کشف آکواپورین‌ها پیوند خورده است. این کشف یکی از پرسش‌های بنیادی زیست‌شناسی سلولی دربارهٔ چگونگی عبور سریع آب از غشای سلول را پاسخ داد و راه را برای مطالعهٔ ساختار و عملکرد کانال‌های آب در سطح مولکولی گشود.

فعالیت‌های بعدی او نشان می‌دهد که کار علمی او به حوزهٔ آزمایشگاه محدود نمانده است. فعالیت در زمینهٔ مالاریا، حقوق بشر و دیپلماسی علمی بخش مهمی از زندگی حرفه‌ای او را تشکیل داده است. آکادمی‌های ملی آمریکا نیز فعالیت‌های او را در پیوند میان علم، سلامت جهانی، حقوق بشر و همکاری بین‌المللی برجسته کرده‌اند.

در حوزهٔ سیاسی ایران، اسناد منتشرشده از سوی شورای ملی مقاومت ایران و سایت خبری مجاهدین نشان می‌دهند که آگر در شمار امضاکنندگان بیانیه‌های جمعی برندگان نوبل دربارهٔ حمایت از آرمان‌های دموکراتیک مردم ایران و محکومیت سرکوب قرار داشته است. این اسناد، از نظر روش دانشنامه‌ای، باید به‌عنوان منابع مربوط به مواضع و فعالیت‌های منتشرشده از سوی مقاومت ایران مورد استفاده قرار گیرند و نه به‌عنوان اثبات عضویت رسمی آگر در شورای ملی مقاومت ایران یا سازمان مجاهدین خلق.

منابع

منابع اولیه و رسمی

• NobelPrize.org، Peter Agre – Facts، جایزه نوبل شیمی ۲۰۰۳.
• NobelPrize.org، Peter Agre – Biographical.
• Peter Agre، Aquaporin Water Channels، Nobel Lecture، ۸ دسامبر ۲۰۰۳.
• Royal Swedish Academy of Sciences، Advanced Information on the Nobel Prize in Chemistry 2003.

منابع دانشگاهی و علمی

• Johns Hopkins Medicine، Peter Agre, M.D..
• National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine، زندگی‌نامه Peter C. Agre.
• National Academies، Celebrating 50 Years of the Committee on Human Rights.
• National Academies، World Malaria Day.

منابع مربوط به ایران

• National Council of Resistance of Iran، Hundred and Five Nobel Laureates Urge UN Action on Human Rights Crisis in Iran، ۲۰۲۵.
• National Council of Resistance of Iran، متن نامه مشترک برندگان نوبل به دبیرکل سازمان ملل متحد.
• سایت خبری مجاهدین، «نامه ۱۰۵ برنده جایزه نوبل به دبیرکل ملل متحد»، ۲۰۲۵.
• National Council of Resistance of Iran، بیانیه برندگان نوبل دربارهٔ حمایت از مردم ایران برای تغییر، آزادی و عدالت اجتماعی، ۲۰۲۶.