صفحه تمرین ۵ مصطفی

آرون چیخانُوور
متولد	۱ اکتبر ۱۹۴۷
ملیت	اسرائیلی
همسر	منوچا چیخانُوور

آرون چیخانُوور (Aaron Ciechanover؛ زادهٔ ۱ اکتبر ۱۹۴۷) زیست‌شیمی‌دان و پزشک اسرائیلی و استاد ممتاز پژوهشی در مؤسسه فناوری اسرائیل ـ تخنیون است. او به‌همراه آورام هرشکو و اروین رز در سال ۲۰۰۴ جایزه نوبل شیمی را برای «کشف تجزیه پروتئین با واسطهٔ یوبیکوئیتین» دریافت کرد. این کشف سازوکار مهمی را آشکار کرد که سلول‌ها از طریق آن پروتئین‌های آسیب‌دیده، معیوب یا دیگر غیرضروری را شناسایی و برای تجزیه به سامانه پروتئازوم هدایت می‌کنند.

کشف سامانه یوبیکوئیتین–پروتئازوم یکی از دستاوردهای بنیادی زیست‌شناسی سلولی در نیمه دوم قرن بیستم به‌شمار می‌رود. این سامانه بعدها در فرایندهایی مانند چرخه سلولی، تنظیم رونویسی، کنترل کیفیت پروتئین‌ها، پاسخ ایمنی و برخی بیماری‌ها، از جمله سرطان و بیماری‌های عصبی، دارای اهمیت شناخته شد.

چیخانُوور افزون بر فعالیت علمی، در عرصه‌های عمومی و اجتماعی نیز اظهار نظر کرده است. او درباره وضعیت علم و آموزش عالی در اسرائیل سخن گفته و از افزایش سرمایه‌گذاری در علوم و آموزش عالی دفاع کرده است. همچنین نام او در چند نامه و بیانیه جمعی برندگان جایزه نوبل درباره وضعیت حقوق بشر و آینده سیاسی ایران دیده می‌شود.

زندگی و کودکی

آرون چیخانُوور در ۱ اکتبر ۱۹۴۷ در حیفا، در آن زمان در فلسطین تحت قیمومت بریتانیا، متولد شد. پدر و مادر او، بلومه لوباشفسکی و ییتسخاک چیخانُوور، در دهه ۱۹۲۰ از لهستان به سرزمین فلسطین مهاجرت کرده بودند. چیخانُوور در زندگی‌نامه‌ای که برای بنیاد نوبل نوشته است، از دوران کودکی خود در سال‌های شکل‌گیری دولت اسرائیل و شرایط دشوار آن دوره سخن گفته است.

او از دوران کودکی علاقه زیادی به مطالعه و شناخت جهان داشت. در زندگی‌نامه خود از کتاب‌های علمی و سفرنامه‌هایی مانند آثار ژول ورن و تور هایردال به‌عنوان بخشی از علایق دوران نوجوانی خود یاد کرده است.

تحصیلات

چیخانُوور تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشگاه عبری اورشلیم ادامه داد و در سال ۱۹۷۱ مدرک کارشناسی ارشد زیست‌شناسی و در سال ۱۹۷۳ مدرک دکترای پزشکی دریافت کرد.

پس از پایان تحصیلات پزشکی، او بین سال‌های ۱۹۷۳ تا ۱۹۷۶ خدمت نظامی خود را به‌عنوان پزشک در نیروهای دفاعی اسرائیل انجام داد. پس از پایان خدمت، تصمیم گرفت به جای ادامه مسیر پزشکی بالینی، فعالیت حرفه‌ای خود را بر پژوهش‌های زیست‌شیمیایی متمرکز کند.

این تصمیم، نقطه عطف مهمی در زندگی علمی او بود. چیخانُوور در زندگی‌نامه نوبل توضیح داده است که علاقه او به سازوکارهای بنیادی بیماری‌ها و شیفتگی‌اش به زیست‌شیمی سبب شد پژوهش بنیادی را بر ادامه مسیر بالینی ترجیح دهد.

پژوهش در تخنیون

چیخانُوور پس از پایان خدمت نظامی به مؤسسه فناوری اسرائیل ـ تخنیون در حیفا بازگشت و پژوهش‌های دکتری خود را زیر نظر آورام هرشکو آغاز کرد. او در تخنیون در سال ۱۹۸۱ دکترای علوم (D.Sc.) دریافت کرد.

همکاری علمی چیخانُوور با هرشکو بیش از سه دهه ادامه یافت و به یکی از مهم‌ترین همکاری‌های علمی تاریخ زیست‌شیمی اسرائیل تبدیل شد. بخش مهمی از پژوهش‌های اولیه آنها با همکاری اروین رز در ایالات متحده انجام شد.

کشف سامانه یوبیکوئیتین

پیش از پژوهش‌های چیخانُوور، هرچند دانشمندان می‌دانستند پروتئین‌های سلولی پس از مدتی تجزیه می‌شوند، سازوکار دقیق و تنظیم‌شده این فرایند به‌طور کامل شناخته نشده بود. بسیاری از پژوهش‌ها بر ساخت پروتئین‌ها تمرکز داشتند، در حالی که نحوه حذف پروتئین‌های غیرضروری یا آسیب‌دیده همچنان مسئله‌ای مهم بود.

چیخانُوور و هرشکو در دهه ۱۹۷۰ مطالعه خود را بر تجزیه پروتئین‌های درون سلول متمرکز کردند. آنها به‌تدریج نشان دادند که یک سامانه وابسته به انرژی، پروتئین‌های مشخصی را برای تجزیه علامت‌گذاری می‌کند. این علامت‌گذاری با مولکولی کوچک به نام یوبیکوئیتین انجام می‌شود.

در این فرایند، یوبیکوئیتین به پروتئین هدف متصل می‌شود. اتصال چندین مولکول یوبیکوئیتین، پروتئین هدف را برای انتقال به پروتئازوم آماده می‌کند. پروتئازوم سپس پروتئین علامت‌گذاری‌شده را به قطعات کوچک‌تر تجزیه می‌کند.

این کشف نشان داد که تجزیه پروتئین در سلول یک فرایند تصادفی نیست، بلکه سامانه‌ای دقیق و تنظیم‌شده دارد که مشخص می‌کند کدام پروتئین باید حذف شود و چه زمانی این کار انجام گیرد.

همکاری با آورام هرشکو و اروین رز

سه پژوهشگر اصلی در کشف سامانه یوبیکوئیتین، آرون چیخانُوور، آورام هرشکو و اروین رز بودند.

هرشکو و چیخانُوور در تخنیون بخش عمده‌ای از مطالعات اولیه را انجام دادند. چیخانُوور همچنین در دوره‌های پژوهشی تابستانی در آزمایشگاه اروین رز در ایالات متحده فعالیت کرد. این همکاری به کشف نقش دقیق یوبیکوئیتین در علامت‌گذاری پروتئین‌های هدف کمک کرد.

در سال ۱۹۸۰، پژوهش‌های این گروه و همکارانشان نشان داد که عامل مورد مطالعه که در ابتدا با نام APF-1 شناخته می‌شد، همان پروتئین یوبیکوئیتین است. این شناسایی، دو حوزه پژوهشی ــ مطالعه هیستون‌ها و مطالعه تجزیه پروتئین ــ را به یکدیگر پیوند داد.

پژوهش‌های بعدی به شناسایی سه گروه اصلی آنزیم‌های درگیر در اتصال یوبیکوئیتین انجامیدند: E1، آنزیم فعال‌کننده یوبیکوئیتین؛ E2، پروتئین ناقل یا مزدوج‌کننده؛ و E3، لیگاز یوبیکوئیتین که پروتئین هدف را شناسایی می‌کند.

سامانه یوبیکوئیتین–پروتئازوم

سامانه‌ای که از این پژوهش‌ها به دست آمد، امروزه با عنوان سامانه یوبیکوئیتین–پروتئازوم شناخته می‌شود.

در این سامانه، پروتئین‌های هدف ابتدا با یوبیکوئیتین علامت‌گذاری می‌شوند. پروتئین‌های علامت‌گذاری‌شده سپس توسط پروتئازوم شناسایی و تجزیه می‌شوند. این فرایند به سلول امکان می‌دهد کیفیت و مقدار پروتئین‌های خود را به‌طور دقیق تنظیم کند.

اهمیت سامانه فقط به حذف پروتئین‌های معیوب محدود نیست. تحقیقات بعدی نشان داده‌اند که این مسیر در تنظیم چرخه سلولی، رشد و تمایز سلول، تنظیم عوامل رونویسی، ارائه آنتی‌ژن، انتقال پیام، درون‌بری گیرنده‌ها، کنترل کیفیت سلولی و بسیاری از مسیرهای متابولیکی نقش دارد.

اختلال در عملکرد این سامانه با شماری از بیماری‌ها، از جمله برخی سرطان‌ها، بیماری‌های تخریب‌کننده دستگاه عصبی و اختلالات سیستم ایمنی و التهابی ارتباط دارد.

ادامه پژوهش‌ها و سرطان

چیخانُوور پس از کشف سامانه یوبیکوئیتین به بررسی نقش آن در بیماری‌های انسانی، به‌ویژه سرطان و بیماری‌های عصبی، ادامه داد.

گروه پژوهشی او در تخنیون بر نقش سامانه یوبیکوئیتین در مکانیسم‌های بنیادی بیماری‌ها تمرکز دارد. یکی از حوزه‌های مهم این تحقیقات، نقش این سامانه در فعال‌سازی NF-κB، یکی از عوامل رونویسی مهم در سلول‌ها و مرتبط با بسیاری از فرایندهای توموری است.

کشف سامانه یوبیکوئیتین–پروتئازوم همچنین به ایجاد یک بستر جدید برای طراحی دارو انجامید. داروهایی که پروتئازوم را هدف قرار می‌دهند، از جمله بورتزومیب، در درمان برخی انواع سرطان به کار رفته‌اند.

جایزه آلبرت لاسکر

چیخانُوور در سال ۲۰۰۰ جایزه آلبرت لاسکر برای پژوهش‌های بنیادی پزشکی را دریافت کرد. این جایزه یکی از مهم‌ترین افتخارات علمی پیش از نوبل او بود.

جایزه اِمِت

در سال ۲۰۰۲، چیخانُوور جایزه اِمِت را دریافت کرد. این جایزه از جوایز مهم علمی اسرائیل است و به فعالیت‌های برجسته در علوم، هنر و فرهنگ اختصاص دارد.

جایزه اسرائیل

چیخانُوور در سال ۲۰۰۳ جایزه اسرائیل در زمینه پژوهش‌های زیستی را دریافت کرد. این جایزه یک سال پیش از دریافت جایزه نوبل به او اعطا شد.

جایزه نوبل شیمی ۲۰۰۴

در ۶ اکتبر ۲۰۰۴، آکادمی سلطنتی علوم سوئد اعلام کرد که جایزه نوبل شیمی سال ۲۰۰۴ به‌طور مشترک به آرون چیخانُوور، آورام هرشکو و اروین رز اعطا می‌شود. انگیزه رسمی جایزه «برای کشف تجزیه پروتئین با واسطهٔ یوبیکوئیتین» اعلام شد.

هر یک از سه دانشمند یک‌سوم جایزه را دریافت کردند. این جایزه نخستین نوبل علمی بود که به پژوهشگران تخنیون اعطا شد و موفقیت آنها جایگاه پژوهش‌های زیست‌پزشکی اسرائیل را در عرصه بین‌المللی برجسته کرد.

چیخانُوور در سخنرانی نوبل خود در ۸ دسامبر ۲۰۰۴، تاریخچه کشف سامانه تجزیه پروتئین و اهمیت آن برای فهم بیماری‌های انسانی و توسعه دارو را تشریح کرد.

عضویت در آکادمی‌ها

چیخانُوور عضو یا عضو خارجی چندین نهاد علمی معتبر است، از جمله:

• آکادمی علوم و علوم انسانی اسرائیل؛
• آکادمی ملی علوم آمریکا؛
• آکادمی ملی پزشکی آمریکا؛
• آکادمی هنر و علوم آمریکا؛
• آکادمی فلسفی آمریکا؛
• سازمان زیست‌شناسی مولکولی اروپا؛
• آکادمی علوم پاپی؛
• آکادمی علوم چین؛
• آکادمی علوم روسیه؛
• آکادمی علوم آلمان لئوپولدینا.

فعالیت‌های عمومی و دیدگاه درباره علم

چیخانُوور در کنار فعالیت پژوهشی، درباره نقش علم و آموزش عالی در جامعه نیز اظهار نظر کرده است. مرکز لوکی تخنیون گزارش می‌کند که او نسبت به تضعیف جایگاه آموزش، علم، فرهنگ و حیات فکری در اسرائیل هشدار داده و بر ضرورت سرمایه‌گذاری گسترده در علوم و آموزش عالی تأکید کرده است.

او بر این باور تأکید کرده است که قدرت و جایگاه بین‌المللی اسرائیل به سرمایه‌گذاری در علوم و آموزش و نیز توجه به مطالعات تاریخی و فرهنگی وابسته است.

مواضع درباره ایران و حمایت از مقاومت ایران

مواضع چیخانُوور درباره ایران را می‌توان از طریق چند سند عمومی و امضاهای ثبت‌شده بررسی کرد.

در سال ۲۰۰۹، نام Aaron Ciechanover در میان برندگان نوبلی قرار داشت که در نامه‌ای عمومی درباره نقض حقوق بشر پس از انتخابات ریاست‌جمهوری ایران، از معترضان و حقوق مدنی مردم ایران حمایت کردند. متن نامه از جامعه بین‌المللی خواسته بود از مردم ایران و حقوق آنها حمایت کند.

در سپتامبر ۲۰۲۲ نیز نام چیخانُوور در فهرست برندگان نوبلی که نامه‌ای درباره حقوق بشر، کشته‌شدن مهسا امینی و سرکوب معترضان در ایران را حمایت کردند، ثبت شده است. این نامه خواستار تحقیق مستقل درباره مرگ مهسا امینی و پاسخ‌گویی در قبال نقض حقوق معترضان شد.

در سال ۲۰۲۳، نام چیخانُوور در میان امضاکنندگان نامه مشترک برندگان نوبل درباره ایران نیز منتشر شد. متن منتشرشده از سوی شورای ملی مقاومت ایران، او را در میان امضاکنندگان نامه‌ای قرار می‌دهد که از قیام مردم ایران و برنامه ده‌ماده‌ای مریم رجوی حمایت می‌کرد.

در سال ۲۰۲۶ نیز نام چیخانُوور در فهرست امضاکنندگان بیانیه‌ای از برندگان نوبل درباره آینده سیاسی ایران دیده می‌شود. در متن این بیانیه، از انتقال حاکمیت به مردم و یک دولت موقت انتقالی سخن گفته شده و برنامه ده‌ماده‌ای مریم رجوی به‌عنوان یک نقشه راه دموکراتیک مطرح شده است.

بنابراین، بر اساس اسناد منتشرشده، چیخانُوور از امضاکنندگان بیانیه‌ها و نامه‌های جمعی برندگان نوبل در حمایت از حقوق بشر، آزادی و تغییر دموکراتیک در ایران بوده است و در برخی از این اسناد، از برنامه ده‌ماده‌ای مریم رجوی نیز حمایت شده است. این سوابق را می‌توان در مقاله به‌عنوان بخشی از فعالیت عمومی و مواضع او درباره ایران ذکر کرد.

با این حال، از نظر استاندارد دانشنامه‌ای، میان امضای یک بیانیه و عضویت رسمی در شورای ملی مقاومت ایران یا سازمان مجاهدین خلق ایران تفاوت وجود دارد. منابع بررسی‌شده در این پژوهش، امضای چیخانُوور بر بیانیه‌های مذکور را تأیید می‌کنند، اما مدرک مستقلی برای عضویت رسمی او در شورای ملی مقاومت یا سازمان مجاهدین خلق ارائه نمی‌کنند؛ بنابراین چنین عضویتی نباید به او نسبت داده شود مگر اینکه منبع معتبر مستقلی برای آن پیدا شود.

ارتباط با مقاومت ایران

سایت رسمی شورای ملی مقاومت ایران و رسانه‌های وابسته به آن، نام چیخانُوور را در فهرست شخصیت‌های علمی و برندگان نوبلی که از مقاومت و خواسته‌های دموکراتیک مردم ایران حمایت کرده‌اند، منتشر کرده‌اند.

در یکی از اسناد منتشرشده توسط شورای ملی مقاومت ایران، نام او در کنار برندگان نوبل دیگری مانند توماس چک، الیاس کوری و جرارد ارْتل آمده است. این سند از حمایت امضاکنندگان از مردم ایران و برنامه ده‌ماده‌ای مریم رجوی سخن می‌گوید.

از آنجا که این اسناد توسط خود شورای ملی مقاومت ایران منتشر شده‌اند، در یک مقاله دانشنامه‌ای بهتر است با عبارت‌هایی مانند «بر اساس بیانیه منتشرشده از سوی شورای ملی مقاومت ایران» یا «در فهرست امضاکنندگان منتشرشده از سوی شورای ملی مقاومت ایران» به آنها استناد شود و منبع را به خواننده معرفی کرد.

آثار علمی

آثار علمی چیخانُوور عمدتاً در زمینه سامانه یوبیکوئیتین، تجزیه تنظیم‌شده پروتئین‌ها، پروتئازوم، کنترل کیفیت پروتئین‌ها، چرخه سلولی، سرطان و بیماری‌های عصبی منتشر شده‌اند.

یکی از مهم‌ترین محورهای آثار او، تشریح سازوکار اتصال یوبیکوئیتین به پروتئین هدف و شناسایی اجزای آنزیمی این مسیر است. پژوهش‌های بعدی او همچنین به نقش یوبیکوئیتین در تنظیم عوامل رونویسی، درون‌بری گیرنده‌ها، کنترل کیفیت سلولی و سایر فرایندهای زیستی پرداخته است.

سخنرانی نوبل او با عنوان «تجزیه پروتئین درون‌سلولی: از یک ایده مبهم تا سامانه لیزوزوم و یوبیکوئیتین–پروتئازوم و سپس بیماری‌های انسانی و هدف‌گیری دارویی» در سال ۲۰۰۴ ارائه شد و تصویری جامع از مسیر علمی این حوزه ارائه می‌کند.

زندگی شخصی

چیخانُوور با منوچا چیخانُوور، پزشک و مدیر بخش سالمندان بیمارستان کارمل در حیفا، ازدواج کرده است. آنها یک پسر به نام ییتسخاک دارند.

گاهشمار زندگی و فعالیت علمی

• :۱۹۴۷ — تولد در حیفا، فلسطین تحت قیمومت بریتانیا.
• :۱۹۷۱ — دریافت کارشناسی ارشد زیست‌شناسی از دانشگاه عبری اورشلیم.
• :۱۹۷۳ — دریافت دکترای پزشکی از دانشگاه عبری اورشلیم.
• :۱۹۷۳–۱۹۷۶ — خدمت به‌عنوان پزشک در نیروهای دفاعی اسرائیل.
• :۱۹۷۶ — آغاز تحصیلات پژوهشی در تخنیون زیر نظر آورام هرشکو.
• :۱۹۸۰ — شناسایی APF-1 به‌عنوان یوبیکوئیتین در همکاری با پژوهشگران دیگر.
• :۱۹۸۱ — دریافت دکترای علوم از تخنیون.
• :۱۹۸۱–۱۹۸۴ — دوره پژوهشی پسادکتری در مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) نزد هاروی لودیش.
• :۱۹۸۴ — بازگشت به اسرائیل و آغاز فعالیت پژوهشی مستقل در تخنیون.
• :۲۰۰۰ — دریافت جایزه آلبرت لاسکر برای پژوهش‌های بنیادی پزشکی.
• :۲۰۰۲ — دریافت جایزه اِمِت.
• :۲۰۰۳ — دریافت جایزه اسرائیل در پژوهش‌های زیستی.
• :۲۰۰۴ — دریافت مشترک جایزه نوبل شیمی با آورام هرشکو و اروین رز.
• :۲۰۰۹ — امضای نامه جمعی برندگان نوبل درباره سرکوب و نقض حقوق بشر در ایران.
• :۲۰۲۲ — قرارگرفتن نام او در میان حامیان نامه برندگان نوبل درباره حقوق بشر و اعتراضات ایران.
• :۲۰۲۳ — قرارگرفتن نام او در فهرست امضاکنندگان بیانیه برندگان نوبل درباره حمایت از مردم ایران و برنامه ده‌ماده‌ای مریم رجوی.
• :۲۰۲۴ — حضور در برنامه‌های بزرگداشت بیستمین سال دریافت نوبل در تخنیون.
• :۲۰۲۵ — ادامه فعالیت پژوهشی به‌عنوان استاد ممتاز تخنیون و فعالیت در زمینه سرطان و سامانه یوبیکوئیتین.
• :۲۰۲۶ — قرارگرفتن نام او در فهرست امضاکنندگان بیانیه برندگان نوبل درباره انتقال دموکراتیک قدرت در ایران.

میراث علمی و ارزیابی

کشف سامانه یوبیکوئیتین–پروتئازوم یکی از تحولات مهم در فهم زیست‌شناسی سلولی است. پژوهش چیخانُوور، هرشکو و رز نشان داد که سلول نه‌تنها پروتئین می‌سازد، بلکه برای حذف پروتئین‌ها نیز از یک سامانه دقیق، انتخابی و قابل تنظیم استفاده می‌کند.

این کشف همچنین مرز میان پژوهش بنیادی و کاربرد پزشکی را نشان داد. شناخت سامانه یوبیکوئیتین به درک بهتر بیماری‌ها و ایجاد اهداف دارویی جدید، از جمله داروهایی که پروتئازوم را هدف قرار می‌دهند، کمک کرده است.

از نظر تاریخ علم، اهمیت کار چیخانُوور در آن است که یک مسئله کمتر مورد توجه ــ چگونگی حذف و تجزیه پروتئین‌های درون سلول ــ را به یک حوزه بنیادی در زیست‌شناسی مولکولی تبدیل کرد.

منابع

منابع نوبل

• NobelPrize.org، Aaron Ciechanover – Biographical.
• NobelPrize.org، Aaron Ciechanover – Nobel Lecture.
• Royal Swedish Academy of Sciences، بیانیه جایزه نوبل شیمی ۲۰۰۴.
• NobelPrize.org، The Nobel Prize in Chemistry 2004.

منابع دانشگاهی

• Technion – Israel Institute of Technology، صفحه رسمی Aaron Ciechanover.
• Rappaport Technion Integrated Cancer Center، صفحه پژوهشی Aaron Ciechanover.
• Technion، گزارش بیستمین سالگرد دریافت جایزه نوبل.
• Technion، مرکز Lokey، معرفی Aaron Ciechanover و سوابق علمی و جوایز او.

منابع مربوط به ایران

• Iran Press Watch، متن نامه مشترک برندگان نوبل درباره اعتراضات و نقض حقوق بشر در ایران، ۲۰۰۹.
• Nobel Women's Initiative، «نامه سرگشاده به مردم ایران»، ۲۰۲۲؛ فهرست حامیان شامل Aaron Ciechanover.
• National Council of Resistance of Iran، «Joint Letter of the Nobel Laureates»، ۲۰۲۳؛ فهرست امضاکنندگان شامل Aaron Ciechanover.
• National Council of Resistance of Iran، «Seventy-five Nobel Laureates Support Iran's Resistance and Uprising»، ۲۰۲۳.
• National Council of Resistance of Iran، «Joint Statement by 57 Nobel Laureates Endorses Democratic Roadmap for Iran»، ۲۰۲۶.
• National Council of Resistance of Iran، متن بیانیه مشترک ۷۸ برنده نوبل درباره ایران، ۲۰۲۶؛ نام Aaron Ciechanover در میان امضاکنندگان.