صفحه تمرین ۵ مصطفی

آرون چیخانور
متولد	۱ اکتبر ۱۹۴۷
ملیت	اسرائیلی

آرون چیخانور (Aaron Ciechanover؛ زادهٔ ۱ اکتبر ۱۹۴۷) زیست‌شیمیدان و پزشک اسرائیلی و برندهٔ جایزه نوبل شیمی در سال ۲۰۰۴ است. او این جایزه را به‌طور مشترک با آورام هرشکو و اروین روز برای «کشف تخریب پروتئین با واسطهٔ یوبیکوئیتین» دریافت کرد.

کشف چیخانور، هرشکو و روز نشان داد که سلول‌ها چگونه پروتئین‌های معیوب، اضافی یا دیگر پروتئین‌هایی را که باید حذف شوند، به‌صورت کنترل‌شده شناسایی و تجزیه می‌کنند. این سازوکار امروزه با عنوان سامانه یوبیکوئیتین–پروتئازوم شناخته می‌شود و در فرایندهایی مانند چرخه سلولی، ترمیم DNA، کنترل کیفیت پروتئین‌ها و عملکرد دستگاه ایمنی نقش دارد.

این کشف علاوه بر اهمیت بنیادی در زیست‌شناسی، تأثیر مهمی بر پزشکی و داروسازی گذاشته است. اختلال در این سامانه با شماری از بیماری‌ها، از جمله برخی سرطان‌ها و بیماری‌های عصبی، ارتباط دارد و شناخت آن به ایجاد مسیرهای جدید برای تولید دارو منجر شده است.

زندگی و کودکی

آرون چیخانور در ۱ اکتبر ۱۹۴۷ در شهر حیفا، در فلسطین تحت قیمومت بریتانیا، متولد شد. والدین او، بلومه و ییتسخاک چیخانور، از خانواده‌هایی بودند که از لهستان به سرزمین فلسطین مهاجرت کرده بودند.

او از دوران کودکی علاقه زیادی به مطالعه و علوم داشت. در شرح زندگی خود در وبگاه بنیاد نوبل، از علاقه‌اش به کتاب‌های علمی و ماجراجویانه و تجربه‌های اولیه‌اش با زیست‌شناسی یاد کرده است.

یکی از نخستین تجربه‌های علمی او مشاهده سلول‌های اپیدرم پیاز و انجام آزمایش اسمز بود. همین تجربه‌های اولیه علاقه او را به زیست‌شناسی افزایش داد و بعدها مسیر حرفه‌ای او را به سمت زیست‌شیمی و پزشکی هدایت کرد.

در دوران دبیرستان در حیفا، معلمان زیست‌شناسی، شیمی، فیزیک و ریاضیات نقش مهمی در شکل‌گیری علاقه علمی او داشتند. او به‌تدریج متوجه شد که دانش پزشکی در آن زمان هنوز درباره سازوکارهای بنیادی بسیاری از بیماری‌ها اطلاعات کافی ندارد و همین موضوع او را به پژوهش بنیادی علاقه‌مند کرد.

تحصیلات

چیخانور تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشکده پزشکی دانشگاه عبری اورشلیم آغاز کرد. او در سال ۱۹۷۱ مدرک کارشناسی ارشد زیست‌شناسی و در سال ۱۹۷۳ مدرک پزشکی (M.D.) دریافت کرد.

در سال‌های پایانی تحصیل پزشکی، علاقه او به زیست‌شیمی افزایش یافت. در سال‌های ۱۹۶۹ تا ۱۹۷۰ در یک برنامه پژوهشی زیست‌شیمی شرکت کرد و بر روی سازوکار ایجاد کبد چرب ناشی از CCl4 در مدل موش آزمایشگاهی کار کرد. این تجربه او را بیش از پیش به پژوهش بنیادی علاقه‌مند کرد.

پس از پایان تحصیلات پزشکی، او دوره خدمت نظامی خود را به‌عنوان پزشک در ارتش اسرائیل انجام داد. خدمت او از سال ۱۹۷۳ تا ۱۹۷۶ ادامه داشت.

پس از آن به مؤسسه فناوری اسرائیل، تخنیون، پیوست و زیر نظر پروفسور آورام هرشکو به پژوهش در زمینه زیست‌شیمی پرداخت. او در سال ۱۹۸۱ دکترای علوم (D.Sc.) خود را دریافت کرد.

آغاز پژوهش درباره تخریب پروتئین

چیخانور در سال ۱۹۷۲ با آورام هرشکو آشنا شد و این همکاری علمی آغاز مسیری شد که بیش از سه دهه ادامه یافت.

پژوهش اولیه آنها بر این پرسش متمرکز بود که سلول چگونه پروتئین‌هایی را که دیگر به آنها نیاز ندارد یا دچار نقص شده‌اند، شناسایی و حذف می‌کند.

در آن زمان بخش بزرگی از توجه زیست‌شیمیدانان به ساخت پروتئین‌ها معطوف بود و سازوکار دقیق تخریب کنترل‌شده پروتئین‌ها هنوز به‌خوبی شناخته نشده بود.

چیخانور و هرشکو با همکاری اروین آ. روز، پژوهشگر آمریکایی، به بررسی سامانه‌ای پرداختند که برای تخریب پروتئین‌ها به انرژی نیاز داشت و خارج از مسیر معمول لیزوزومی عمل می‌کرد.

کشف سامانه یوبیکوئیتین

مهم‌ترین دستاورد علمی چیخانور کشف سازوکاری بود که در آن پروتئین یوبیکوئیتین به پروتئین هدف متصل می‌شود و آن را برای تخریب علامت‌گذاری می‌کند.

یوبیکوئیتین پروتئینی کوچک و بسیار فراگیر در سلول‌هاست. اتصال آن به پروتئین هدف نوعی «برچسب مولکولی» ایجاد می‌کند که در نهایت پروتئین را برای تخریب به پروتئازوم هدایت می‌کند.

چیخانور و همکارانش دریافتند که این فرایند به ATP، یعنی انرژی شیمیایی سلول، وابسته است. آنها همچنین مراحل اتصال یوبیکوئیتین به پروتئین هدف و نقش این اتصال در شناسایی پروتئین برای تخریب را مشخص کردند.

این یافته نشان داد که تخریب پروتئین‌ها یک فرایند تصادفی نیست، بلکه سامانه‌ای دقیق، تنظیم‌شده و انتخابی است.

سامانه یوبیکوئیتین–پروتئازوم

سامانه یوبیکوئیتین–پروتئازوم یکی از مهم‌ترین سامانه‌های تنظیم‌کننده در سلول‌های زنده است.

در این سامانه، پروتئین‌هایی که باید حذف شوند با یوبیکوئیتین علامت‌گذاری می‌شوند. سپس پروتئین‌های علامت‌گذاری‌شده به پروتئازوم منتقل می‌شوند؛ پروتئازوم یک مجموعه پروتئینی بزرگ است که پروتئین هدف را به قطعات کوچک‌تر تجزیه می‌کند.

این سامانه تنها برای حذف پروتئین‌های معیوب نیست. سلول از آن برای کنترل بسیاری از فعالیت‌های حیاتی خود استفاده می‌کند.

از جمله این فرایندها می‌توان به تنظیم چرخه سلولی، کنترل کیفیت پروتئین‌های تازه ساخته‌شده، ترمیم آسیب DNA و بخش‌هایی از پاسخ ایمنی اشاره کرد.

اهمیت پزشکی کشف

کشف سامانه یوبیکوئیتین–پروتئازوم تأثیر گسترده‌ای بر پزشکی مدرن داشته است.

پژوهش‌های بعدی نشان دادند که اختلال در این سامانه می‌تواند در ایجاد بیماری‌های مختلف نقش داشته باشد. برخی سرطان‌ها و بیماری‌های عصبی از جمله بیماری‌هایی هستند که با اختلال در مسیرهای تخریب پروتئین ارتباط دارند.

شناخت این مسیر همچنین امکان طراحی داروهایی را فراهم کرد که فعالیت سامانه پروتئازوم را هدف قرار می‌دهند. به این ترتیب، کشف بنیادی چیخانور و همکارانش از سطح زیست‌شیمی سلولی به حوزه درمان بیماری‌ها منتقل شد.

فعالیت پژوهشی در تخنیون

چیخانور پس از پایان دوره پژوهشی خود در مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) در سال ۱۹۸۴ به اسرائیل بازگشت و فعالیت دانشگاهی مستقل خود را در تخنیون آغاز کرد.

او در تخنیون یک گروه پژوهشی مستقل ایجاد کرد و پژوهش درباره سامانه یوبیکوئیتین و تخریب درون‌سلولی پروتئین‌ها را ادامه داد.

در طول سال‌های بعد، آزمایشگاه او به یکی از مراکز مهم پژوهش در زمینه تخریب پروتئین و زیست‌شناسی سرطان تبدیل شد.

او همچنین در ایجاد و توسعه مراکز پژوهشی مرتبط با سرطان در تخنیون نقش داشت و بنیان‌گذار مرکز یکپارچه سرطان راپاپورت–تخنیون بود.

دوره پژوهشی در MIT

چیخانور پس از دریافت دکترای علوم خود در تخنیون، برای ادامه تحقیقات به ایالات متحده رفت.

او حدود سه سال در MIT به‌عنوان پژوهشگر پسادکتری در آزمایشگاه هاروی لودیش فعالیت کرد و تحقیقات خود درباره سامانه یوبیکوئیتین را ادامه داد.

پس از پایان این دوره، با وجود دریافت پیشنهادهای دانشگاهی در ایالات متحده، تصمیم گرفت به اسرائیل بازگردد.

او بعدها توضیح داد که تصمیم به بازگشت به اسرائیل علاوه بر ملاحظات حرفه‌ای، با احساس تعلق تاریخی و فرهنگی او به کشورش ارتباط داشت.

جایزه نوبل شیمی ۲۰۰۴

در ۶ اکتبر ۲۰۰۴، آکادمی سلطنتی علوم سوئد اعلام کرد که جایزه نوبل شیمی سال ۲۰۰۴ به‌طور مشترک به آرون چیخانور، آورام هرشکو و اروین روز اعطا می‌شود.

انگیزه رسمی اعطای جایزه، «کشف تخریب پروتئین با واسطهٔ یوبیکوئیتین» اعلام شد.

این جایزه به دلیل کشفی اعطا شد که سازوکار یکی از مهم‌ترین سیستم‌های تنظیمی سلول را در سطح مولکولی توضیح داد.

در سخنرانی مراسم نوبل تأکید شد که این سامانه نه‌تنها برای حذف پروتئین‌های معیوب، بلکه برای تنظیم چرخه سلولی، ترمیم DNA و دفاع ایمنی نیز اهمیت دارد.

جوایز و افتخارات

چیخانور در طول فعالیت علمی خود جوایز و افتخارات متعددی دریافت کرده است.

مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

• جایزه آلبرت لاسکر برای پژوهش‌های بنیادی پزشکی، ۲۰۰۰؛
• جایزه EMET در علوم زیستی و پزشکی، ۲۰۰۲؛
• جایزه اسرائیل در پژوهش زیست‌شناسی، ۲۰۰۳؛
• جایزه نوبل شیمی، ۲۰۰۴، مشترک با آورام هرشکو و اروین روز.

او همچنین عضو یا عضو خارجی شماری از آکادمی‌ها و نهادهای علمی معتبر جهان است؛ از جمله آکادمی ملی علوم اسرائیل، آکادمی ملی علوم آمریکا، آکادمی هنر و علوم آمریکا، سازمان زیست‌شناسی مولکولی اروپا، آکادمی علوم پاپی و آکادمی علوم چین.

پژوهش درباره سرطان

یکی از حوزه‌های مهم فعالیت علمی چیخانور پس از کشف سامانه یوبیکوئیتین، ارتباط این سامانه با سرطان بوده است.

سلول‌های سرطانی برای رشد و تقسیم کنترل‌نشده به تنظیم دقیق پروتئین‌های متعدد نیاز دارند. از این رو اختلال در سامانه تخریب پروتئین می‌تواند در ایجاد یا پیشرفت برخی سرطان‌ها نقش داشته باشد.

همین موضوع باعث شده است سامانه یوبیکوئیتین–پروتئازوم به یکی از اهداف مهم پژوهش‌های دارویی تبدیل شود.

برخی داروهای ضدسرطان که فعالیت پروتئازوم را هدف قرار می‌دهند، از نتایج کاربردی پژوهش‌های این حوزه به شمار می‌روند.

فعالیت علمی و آموزشی

چیخانور بیش از دو دهه در توسعه پژوهش‌های زیست‌پزشکی در تخنیون نقش داشته است.

او علاوه بر پژوهش، در آموزش دانشجویان پزشکی، زیست‌شناسی و زیست‌شیمی و تربیت پژوهشگران نسل‌های بعدی فعالیت داشته است.

آزمایشگاه او در تخنیون میزبان دانشجویان دکترا، پژوهشگران پسادکتری و دانشمندان مهمان از کشورهای مختلف بوده است.

فعالیت علمی او همچنین موجب ایجاد همکاری‌های بین‌المللی گسترده در حوزه زیست‌شناسی سلولی، سرطان و تخریب پروتئین شده است.

دیدگاه‌ها درباره ایران و حمایت از مقاومت ایران

نام Aaron Ciechanover در چندین سند منتشرشده درباره موضع‌گیری جمعی برندگان جایزه نوبل در قبال وضعیت حقوق بشر و تحولات سیاسی ایران آمده است.

در سپتامبر ۲۰۲۲، نام چیخانور در فهرست برندگان نوبلی قرار داشت که نامه‌ای درباره حقوق بشر در ایران و مرگ مهسا امینی را امضا کردند. این نامه خواستار تحقیق مستقل درباره مرگ او، پاسخ‌گویی در قبال نقض حقوق معترضان و حمایت جامعه بین‌المللی از مردم ایران شد.

در سال ۲۰۲۳ نیز نام چیخانور در میان امضاکنندگان نامه‌ای از برندگان نوبل درباره ایران دیده می‌شود. این نامه از مردم ایران و خواسته‌های آنان برای آزادی و حقوق بشر حمایت می‌کرد و خواستار فشار بین‌المللی علیه سرکوب و نقض حقوق بشر در ایران بود.

همچنین شورای ملی مقاومت ایران در سال ۲۰۲۳ نام او را در فهرست برندگان نوبلی قرار داده است که از مقاومت و خیزش مردم ایران حمایت کرده‌اند.

در سال ۲۰۲۶ نیز نام Aaron Ciechanover در فهرست امضاکنندگان یک بیانیه مشترک برندگان نوبل درباره ایران قرار گرفته است. در متن این بیانیه از ایجاد یک دولت موقت انتقالی و انتقال حاکمیت به مردم و همچنین برنامه ده‌ماده‌ای مریم رجوی به‌عنوان چشم‌اندازی برای گذار مسالمت‌آمیز به آزادی و حاکمیت مردم یاد شده است.

بنابراین می‌توان بر اساس این اسناد گفت که آرون چیخانور از امضاکنندگان چند بیانیه و نامه جمعی برندگان جایزه نوبل درباره حقوق بشر و تحولات ایران بوده است و نام او در اسناد منتشرشده از سوی شورای ملی مقاومت ایران نیز آمده است.

با این حال، برای دقت دانشنامه‌ای باید میان امضای یک بیانیه یا نامه و عضویت رسمی در شورای ملی مقاومت ایران یا سازمان مجاهدین خلق ایران تفاوت گذاشت. اسناد بررسی‌شده در این مقاله، امضای چیخانور در این بیانیه‌ها را نشان می‌دهند، اما به‌تنهایی عضویت رسمی او در شورای ملی مقاومت یا سازمان مجاهدین خلق را اثبات نمی‌کنند.

ارتباط با شورای ملی مقاومت ایران

سایت رسمی شورای ملی مقاومت ایران نام آرون چیخانور را در فهرست امضاکنندگان چند بیانیه درباره ایران منتشر کرده است.

در یکی از بیانیه‌های سال ۲۰۲۳، نام او در کنار شمار دیگری از برندگان نوبل دیده می‌شود که از یک مسیر دموکراتیک برای آینده ایران حمایت کرده‌اند.

در بیانیه سال ۲۰۲۶ نیز نام او در میان امضاکنندگان قرار دارد و متن بیانیه از برنامه ده‌ماده‌ای مریم رجوی و انتقال حاکمیت به مردم ایران سخن می‌گوید.

بنابراین حضور نام چیخانور در این اسناد قابل استناد است؛ اما عبارت دقیق‌تر و دانشنامه‌ای این است که او بیانیه‌های جمعی برندگان نوبل درباره حمایت از حقوق بشر و تغییر دموکراتیک در ایران را امضا کرده است، نه اینکه بدون مدرک مستقل او را عضو رسمی این سازمان یا شورا معرفی کنیم.

آثار علمی

چیخانور نویسنده و همکار نویسنده صدها مقاله و فصل کتاب علمی در زمینه تخریب پروتئین، یوبیکوئیتین، پروتئازوم، سرطان و زیست‌شناسی سلولی است.

یکی از مقالات مهم تاریخی او، مقاله مشترک با آورام هرشکو درباره سازوکار تخریب پروتئین‌های درون‌سلولی است که به تثبیت چارچوب علمی سامانه یوبیکوئیتین کمک کرد.

پژوهش‌های او در دهه‌های بعد نیز به بررسی نقش یوبیکوئیتین در تنظیم فرایندهای مختلف سلولی و ارتباط آن با بیماری‌ها اختصاص یافت.

زندگی شخصی

آرون چیخانور با منوچا چیخانور ازدواج کرده است.

او بخش عمده فعالیت حرفه‌ای خود را در اسرائیل و به‌ویژه در مؤسسه فناوری اسرائیل، تخنیون، گذرانده است.

گاهشمار زندگی و فعالیت علمی

• ۱۹۴۷ — تولد در حیفا.
• ۱۹۶۹–۱۹۷۰ — انجام پژوهش زیست‌شیمی و دریافت مدرک کارشناسی ارشد.
• ۱۹۷۱ — دریافت M.Sc. در زیست‌شناسی از دانشگاه عبری اورشلیم.
• ۱۹۷۳ — دریافت مدرک پزشکی و آغاز خدمت به‌عنوان پزشک نظامی.
• ۱۹۷۳–۱۹۷۶ — خدمت سه‌ساله به‌عنوان پزشک در ارتش اسرائیل.
• ۱۹۷۶ — آغاز دوره پژوهشی در آزمایشگاه آورام هرشکو در تخنیون.
• ۱۹۸۱ — دریافت D.Sc. از تخنیون و تکمیل مرحله اصلی پژوهش درباره سامانه یوبیکوئیتین.
• ۱۹۸۱–۱۹۸۴ — دوره پژوهش پسادکتری در MIT.
• ۱۹۸۴ — بازگشت به اسرائیل و آغاز فعالیت مستقل دانشگاهی در تخنیون.
• ۲۰۰۰ — دریافت جایزه آلبرت لاسکر برای پژوهش‌های بنیادی پزشکی.
• ۲۰۰۲ — دریافت جایزه EMET.
• ۲۰۰۳ — دریافت جایزه اسرائیل در پژوهش زیست‌شناسی.
• ۲۰۰۴ — دریافت جایزه نوبل شیمی به‌طور مشترک با آورام هرشکو و اروین روز.
• ۲۰۲۲ — امضای نامه جمعی برندگان نوبل درباره حقوق بشر در ایران.
• ۲۰۲۳ — قرارگرفتن نام او در فهرست امضاکنندگان نامه و بیانیه‌های برندگان نوبل درباره ایران.
• ۲۰۲۶ — امضای بیانیه جمعی برندگان نوبل درباره آینده سیاسی و دموکراتیک ایران.

میراث علمی و ارزیابی

کشف سامانه یوبیکوئیتین–پروتئازوم توسط آرون چیخانور، آورام هرشکو و اروین روز یکی از کشفیات بنیادی زیست‌شیمی مدرن محسوب می‌شود.

این کشف نشان داد که سلول‌ها نه‌تنها پروتئین تولید می‌کنند، بلکه دارای یک سامانه بسیار دقیق برای شناسایی و حذف پروتئین‌ها نیز هستند.

امروزه مشخص شده است که این سامانه در طیف گسترده‌ای از فعالیت‌های سلولی، از تنظیم چرخه سلولی و ترمیم DNA گرفته تا کنترل کیفیت پروتئین‌ها و عملکرد سیستم ایمنی، نقش دارد.

اهمیت این کشف تنها به زیست‌شناسی بنیادی محدود نمانده و شناخت سامانه یوبیکوئیتین–پروتئازوم زمینه‌ای برای توسعه داروهای جدید، به‌ویژه در درمان برخی سرطان‌ها، ایجاد کرده است.

آرون چیخانور همچنین با ادامه فعالیت پژوهشی خود در تخنیون و تربیت نسل‌های جدید پژوهشگران، نقش مهمی در توسعه زیست‌پزشکی و پژوهش سرطان در اسرائیل و جهان داشته است.

منابع

منابع نوبل

• NobelPrize.org، Aaron Ciechanover – Biographical.
• NobelPrize.org، The Nobel Prize in Chemistry 2004 – Press Release.
• NobelPrize.org، The Nobel Prize in Chemistry 2004 – Presentation Speech.
• NobelPrize.org، The Nobel Prize in Chemistry 2004 – Ubiquitin.
• NobelPrize.org، مصاحبه با Aaron Ciechanover.

منابع دانشگاهی و علمی

• Technion – Israel Institute of Technology، معرفی Aaron Ciechanover.
• Nobel Prize Inspiration Initiative، معرفی Aaron Ciechanover.
• Technion Canada، معرفی Aaron Ciechanover و فعالیت‌های علمی و دانشگاهی او.
• Ciechanover, A.، Early work on the ubiquitin proteasome system، Cell Death & Differentiation، 2005.

منابع مربوط به ایران

• Nobel Women's Initiative، نامه برندگان نوبل درباره حقوق بشر در ایران، سپتامبر ۲۰۲۲؛ نام Aaron Ciechanover در فهرست امضاکنندگان.
• National Council of Resistance of Iran، Joint Letter of the Nobel Laureates، ۲۰۲۳؛ نام Aaron Ciechanover در فهرست امضاکنندگان.
• National Council of Resistance of Iran، Seventy-five Nobel Laureates Support Iran’s Resistance and Uprising، ۲۰۲۳؛ نام Aaron Ciechanover در فهرست امضاکنندگان.
• National Council of Resistance of Iran، Joint Statement by Nobel Laureates Addressed to the Secretary-General، ۲۰۲۶؛ نام Aaron Ciechanover در فهرست امضاکنندگان.