Mostafa/صفحه تمرین ۲

جایگاه در تاریخ ادبیات فارسی

  عطار حلقه‌ای اساسی در تحول شعر عرفانی فارسی میان سنایی و مولوی است. سنایی پیش از او بخش مهمی از مفاهیم عرفانی را وارد شعر تعلیمی فارسی کرده بود؛ عطار این میراث را با داستان‌پردازی گسترده، روان‌شناسی شخصیت‌ها، تمثیل‌های چندلایه و ساختارهای روایی بزرگ گسترش داد. مولوی نیز بسیاری از امکانات روایی و عرفانی این سنت را در مثنوی معنوی به مرحله‌ای تازه رساند.   تأثیر عطار بر مولوی تنها به مضامین کلی محدود نیست. شماری از حکایت‌ها، شخصیت‌ها و الگوهای روایی عطار در آثار مولوی بازآفرینی شده‌اند. پژوهش‌های تطبیقی نشان می‌دهند که مولوی در مواردی روایت‌های مشترک را گسترش داده، کوتاه کرده یا با هدفی متفاوت به کار برده است.   عطار همچنین بر سنت تذکره‌نویسی صوفیانه، ادبیات تعلیمی، شعر غنایی عرفانی و تصویرپردازی ادبی در ایران و دیگر سرزمین‌های فارسی‌زبان اثر گذاشت. منطق‌الطیر در زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف ترجمه، اقتباس و بازآفرینی شده و مضمون پرندگان در جست‌وجوی سیمرغ در ادبیات، نقاشی، نمایش و هنرهای معاصر استمرار یافته است.  

عطارپژوهی و تصحیح آثار

  شناخت علمی عطار در دوره معاصر با پژوهش‌های نسخه‌شناختی، تاریخی و سبک‌شناختی گسترش یافت. محمد قزوینی در تصحیح و بررسی تذکرةالاولیا، بدیع‌الزمان فروزانفر در پژوهش درباره زندگی و آثار عطار، هلموت ریتر در تحلیل جهان فکری و روایی او و محمدرضا شفیعی کدکنی در تصحیح و ارزیابی آثار مسلم و منسوب به عطار نقش مهمی داشته‌اند.   یکی از مهم‌ترین دستاوردهای عطارپژوهی معاصر، تفکیک آثار اصیل عطار از نوشته‌های منسوب به اوست. این پژوهش‌ها با مقایسه نسخه‌های خطی، زبان، واژگان، اندیشه‌های کلامی، شیوه داستان‌پردازی و شواهد تاریخی نشان داده‌اند که «عطار» موجود در سنت نسخه‌ای همیشه یک مؤلف واحد نیست.  

بزرگداشت

  روز ۲۵ فروردین در تقویم رسمی ایران به نام «روز بزرگداشت عطار نیشابوری» شناخته می‌شود. در این روز برنامه‌های ادبی و پژوهشی، به‌ویژه در نیشابور، برای بررسی آثار و اندیشه‌های او برگزار می‌شود.   نام عطار بر مراکز فرهنگی، آموزشی، خیابان‌ها و مؤسسات گوناگون نهاده شده است. آرامگاه او نیز همراه با آرامگاه خیام و محوطه‌های تاریخی نیشابور، بخشی از هویت فرهنگی این شهر را تشکیل می‌دهد.  

گاه‌شمار

 

• حدود ۵۴۰ قمری / ۱۱۴۵ یا ۱۱۴۶ میلادی: تولد عطار در نیشابور یا یکی از نواحی وابسته به آن.
• نیمه دوم سده ششم قمری: اشتغال به عطاری و آغاز فعالیت ادبی و عرفانی.
• ۵۷۳ قمری / ۱۱۷۷ میلادی: تاریخی که در برخی نسخه‌ها برای پایان تألیف منطق‌الطیر ذکر شده است؛ اصالت این تاریخ قطعی نیست، زیرا بیت حاوی آن در همه نسخه‌ها وجود ندارد.
• میان ۶۱۲ تا ۶۱۸ قمری: دیدار منسوب نصیرالدین طوسی با عطار سالخورده در نیشابور، بر پایه محاسبه فروزانفر.
• احتمالاً ۶۱۸ قمری / ۱۲۲۱ میلادی: درگذشت یا کشته‌شدن عطار هم‌زمان با حمله مغول به نیشابور.
• سده نهم قمری / سده پانزدهم میلادی: احداث یا بازسازی بنای آرامگاه او به فرمان علی‌شیر نوایی.

 

کتاب‌شناسی برگزیده

 

آثار عطار

 

• عطار نیشابوری، منطق‌الطیر، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.
• عطار نیشابوری، اسرارنامه، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.
• عطار نیشابوری، الهی‌نامه، تصحیح هلموت ریتر و نیز تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.
• عطار نیشابوری، مصیبت‌نامه، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.
• عطار نیشابوری، مختارنامه، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.
• عطار نیشابوری، تذکرةالاولیا، تصحیح محمد قزوینی.
• عطار نیشابوری، دیوان عطار، تصحیح تقی تفضلی.

 

پژوهش‌های مهم

 

• فروزانفر، بدیع‌الزمان، شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری، تهران.
• زرین‌کوب، عبدالحسین، صدای بال سیمرغ، تهران.
• شفیعی کدکنی، محمدرضا، مقدمه‌ها و تعلیقات تصحیح‌های انتقادی آثار عطار.
• Ritter, Hellmut, Das Meer der Seele: Mensch, Welt und Gott in den Geschichten des Farīduddīn ʿAṭṭār, Leiden, 1955.
• Reinert, Benedikt, “AṬṬĀR, FARĪD-AL-DĪN,” Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 1.

 

جستارهای وابسته

 

• ادبیات عرفانی
• تصوف
• سنایی غزنوی
• مولوی
• منطق‌الطیر
• سیمرغ
• تذکرةالاولیا
• نیشابور
• سبک عراقی
• آرامگاه عطار نیشابوری