Hamidreza

ابوجهاد (خلیل ابراهیم الوزیر؛ ۱۰ اکتبر ۱۹۳۵ – ۱۶ آوریل ۱۹۸۸)، از بنیانگذاران جنبش فتح و معاون یاسر عرفات در سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) بود. او به عنوان تئوریسین و فرمانده نظامی جنبش مقاومت فلسطین شناخته می‌شود و نقش کلیدی در سازماندهی عملیات مسلحانه علیه اشغالگری اسرائیل ایفا کرد.

چکیده: خلیل الوزیر، ملقب به ابوجهاد، در رمله فلسطین متولد شد و در کودکی به دلیل اشغالگری صهیونیستی به غزه پناهنده گردید. او از دهه ۱۹۵۰ در کویت با یاسر عرفات و دیگران جنبش فتح را بنیان گذاشت و بر مبارزه مسلحانه به عنوان راه اصلی آزادی فلسطین تأکید کرد. ابوجهاد فرمانده شاخه نظامی فتح (العاصفه) بود و عملیات متعددی علیه اهداف اسرائیلی برنامه‌ریزی نمود که بسیاری آن را عامل تقویت مقاومت فلسطینی می‌دانند. او معاون یاسر عرفات در ساف شد و در لبنان، نقش مهمی در دفاع از اردوگاه‌های فلسطینی در برابر حملات اسرائیل داشت. ابوجهاد الهام‌بخش انتفاضه اول (۱۹۸۷) بود و بسیاری از تحلیلگران معتقدند برنامه‌ریزی آن را از تونس هدایت می‌کرد. در ۱۶ آوریل ۱۹۸۸، نیروهای ویژه اسرائیل (سایرت متکال و موساد) به خانه‌اش در تونس حمله کردند و او را ترور نمودند. این عملیات، که اسرائیل سال‌ها بعد مسئولیت آن را پذیرفت، یکی از جسورانه‌ترین ترورهای هدفمند تاریخ معاصر است و خشم گسترده در جهان عرب برانگیخت. میراث ابوجهاد به عنوان "پدر مبارزه مسلحانه فلسطین" باقی ماند و او نماد مقاومت سازش‌ناپذیر در برابر اشغالگری شد. ترور او نه تنها خللی در جنبش مقاومت ایجاد نکرد، بلکه انتفاضه را شدت بخشید و الهام‌بخش نسل‌های بعدی مبارزان فلسطینی گردید. ابوجهاد با تأکید بر وحدت ملی فلسطین و مبارزه همه‌جانبه، پلی میان نسل پناهندگان ۱۹۴۸ و انتفاضه‌های مردمی بود.

زندگی اولیه و پناهندگی

خلیل ابراهیم محمود الوزیر (ابوجهاد) در ۱۰ اکتبر ۱۹۳۵ در شهر رمله، واقع در فلسطین تحت انتداب بریتانیا، متولد شد. خانواده‌اش از طبقه متوسط بودند و پدرش تاجر کوچکی بود. در جریان جنگ عرب-اسرائیلی ۱۹۴۸ (که فلسطینی‌ها آن را نکبه می‌نامند)، وقتی خلیل تنها ۱۳ سال داشت، خانواده الوزیر مانند صدها هزار فلسطینی دیگر از رمله آواره شد و به نوار غزه پناهنده گردید. زندگی در اردوگاه پناهندگان غزه، تجربه‌ای تلخ از آوارگی و محرومیت بود که دیدگاه سیاسی ابوجهاد را شکل داد و او را به مقاومت علیه اشغالگری صهیونیستی سوق داد.

در نوجوانی، ابوجهاد به فعالیت‌های سیاسی روی آورد و به گروه‌های ناسیونالیست عرب، از جمله اخوان‌المسلمین، پیوست. او در دبیرستان‌های غزه تحصیل کرد و همزمان در سازماندهی اعتراضات دانشجویی علیه اشغال نقش داشت. پس از دبیرستان، به مصر رفت و در دانشگاه قاهره در رشته مهندسی ثبت‌نام کرد، اما به دلیل فعالیت‌های سیاسی ضداسرائیلی و شرکت در تظاهرات، از دانشگاه اخراج شد.

در اوایل دهه ۱۹۵۰، ابوجهاد به عربستان سعودی و سپس به کویت مهاجرت کرد، جایی که بسیاری از فلسطینی‌های تحصیل‌کرده برای کار به آنجا می‌رفتند. در کویت، او به عنوان معلم کار کرد و همزمان با گروه کوچکی از فعالان فلسطینی، از جمله یاسر عرفات، صلاح خلف (ابوایاد)، خالد الحسن و فاروق قدومی، ارتباط برقرار کرد. این گروه، که ابتدا "حرکت تحریر فلسطین" (حتح) نامیده می‌شد، پایه‌گذار جنبش فتح گردید.

بنیانگذاری جنبش فتح و نقش نظامی اولیه

در اواخر دهه ۱۹۵۰، ابوجهاد همراه با یاسر عرفات، صلاح خلف و دیگران، جنبش آزادی‌بخش ملی فلسطین (فتح) را بنیان گذاشت. فتح در سال ۱۹۵۹ به طور رسمی تأسیس شد و هدف اصلی آن، مبارزه مسلحانه مستقل از دولت‌های عرب برای آزادی فلسطین بود. ابوجهاد از ابتدا بر استراتژی "مبارزه مسلحانه به عنوان تنها راه پیروزی" تأکید داشت و معتقد بود که وابستگی به رژیم‌های عربی، جنبش فلسطینی را تضعیف می‌کند.

ابوجهاد مسئولیت شاخه نظامی فتح، معروف به العاصفه، را بر عهده گرفت و عملیات چریکی علیه اهداف اسرائیلی را برنامه‌ریزی کرد. اولین عملیات رسمی فتح در ۱ ژانویه ۱۹۶۵ انجام شد که نماد آغاز مبارزه مسلحانه مدرن فلسطین گردید. ابوجهاد به عنوان فرمانده "بخش غربی" (کرانه باختری) شناخته می‌شد و شبکه‌های مخفی مبارزان را در سرزمین‌های اشغالی سازماندهی نمود. او همچنین در انتشار مجله "فلسطیننا" (فلسطین ما) نقش داشت که ایدئولوژی فتح را ترویج می‌کرد.

پس از جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷ و اشغال کامل کرانه باختری، غزه و سینا توسط اسرائیل، فتح به سرعت رشد کرد و ابوجهاد در جذب مبارزان جدید و آموزش آنها نقش کلیدی ایفا کرد. او در الجزایر، سوریه و اردن پایگاه‌هایی برای فتح ایجاد کرد و عملیات فرامرزی را هدایت نمود. نبرد الکرامه در مارس ۱۹۶۸، که نیروهای فتح در برابر حمله اسرائیل به اردن ایستادگی کردند، شهرت ابوجهاد را به عنوان استراتژیست نظامی افزایش داد و فتح را به نیروی پیشرو مقاومت فلسطینی تبدیل کرد. ابوجهاد در سال ۱۹۶۹ به عنوان معاون یاسر عرفات در سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) انتخاب شد و مسئولیت امور نظامی و شاخه غربی را حفظ کرد.

فعالیت در لبنان و هدایت انتفاضه اول

پس از اخراج ساف از اردن در پی سپتامبر سیاه (۱۹۷۰)، ابوجهاد همراه با یاسر عرفات به لبنان نقل مکان کرد و بیروت را به مرکز اصلی عملیات مقاومت فلسطینی تبدیل نمود. در لبنان، ابوجهاد مسئولیت هماهنگی نیروهای فتح و شاخه نظامی ساف را بر عهده گرفت و شبکه‌های گسترده‌ای برای آموزش مبارزان و برنامه‌ریزی عملیات ایجاد کرد. او در جنگ داخلی لبنان (۱۹۷۵–۱۹۹۰) نقش مهمی ایفا کرد و فتح را به نیرویی قدرتمند در جنوب لبنان تبدیل نمود که در برابر حملات اسرائیل ایستادگی می‌کرد. ابوجهاد عملیات متعددی علیه اهداف نظامی اسرائیل در جنوب لبنان و داخل سرزمین‌های اشغالی هدایت کرد که بسیاری از آنها به عنوان پاسخ به اشغالگری شناخته می‌شوند. در جریان حمله اسرائیل به لبنان در ژوئن ۱۹۸۲ (عملیات صلح جلیل)، ابوجهاد یکی از فرماندهان اصلی دفاع از بیروت بود و تا محاصره کامل شهر، مقاومت را سازماندهی نمود. پس از خروج ساف از بیروت تحت توافق بین‌المللی، ابوجهاد به تونس رفت اما ارتباط نزدیک خود با مبارزان داخل سرزمین‌های اشغالی را حفظ کرد. در اواخر دهه ۱۹۸۰، ابوجهاد نقش کلیدی در آغاز و هدایت انتفاضه اول فلسطین (۱۹۸۷–۱۹۹۳) داشت. او از تونس، شبکه‌های مخفی فتح در کرانه باختری و غزه را فعال کرد و انتفاضه را به عنوان قیام مردمی علیه اشغال سازماندهی نمود. بسیاری از تحلیلگران معتقدند که ابوجهاد، به عنوان فرمانده شاخه غربی، دستورات مستقیم برای گسترش اعتراضات مسالمت‌آمیز و سنگ‌پرانی صادر می‌کرد و این قیام را به نماد مقاومت مدنی-مسلحانه تبدیل کرد.

ترور و میراث

در سحرگاه ۱۶ آوریل ۱۹۸۸، نیروهای ویژه اسرائیل (واحد سایرت متکال با حمایت موساد و نیروی دریایی) در عملیاتی پیچیده به نام "عملیات ابوجهاد" به خانه او در تونس حمله کردند. ابوجهاد همراه با دو نگهبانش کشته شد. این ترور، که اسرائیل در سال ۲۰۰۰ مسئولیت آن را پذیرفت، یکی از دوربردترین عملیات هدفمند تاریخ معاصر بود و خشم گسترده در جهان عرب و فلسطین برانگیخت. ترور ابوجهاد نه تنها جنبش مقاومت را متوقف نکرد، بلکه انتفاضه را شدت بخشید و او را به شهید نمادین تبدیل کرد. میراث ابوجهاد به عنوان "پدر مبارزه مسلحانه فلسطین" و استراتژیست وحدت ملی باقی ماند. او الهام‌بخش نسل‌های بعدی مبارزان بود و تأکیدش بر استقلال جنبش فلسطینی از دولت‌های عرب، پایه‌ای برای مذاکرات بعدی اسلو شد. ابوجهاد نماد مقاومت سازش‌ناپذیر در برابر اشغالگری است و نامش در خیابان‌ها، مدارس و اردوگاه‌های فلسطینی زنده مانده است. (تعداد کلمات

منابع

Bergman, Ronen. Rise and Kill First: The Secret History of Israel's Targeted Assassinations. New York: Random House, 2018. Cobban, Helena. The Palestinian Liberation Organisation: People, Power and Politics. Cambridge: Cambridge University Press, 1984. Institute for Palestine Studies. "Biography of Khalil al-Wazir (Abu Jihad)." Journal of Palestine Studies 17, no. 4 (Summer 1988): 156-162. Institute for Palestine Studies. "Abu Jihad and the Intifada." Journal of Palestine Studies 18, no. 1 (Autumn 1988): 45-58. PalQuest. "Khalil al-Wazir (Abu Jihad)." Accessed January 8, 2026. https://www.palquest.org/en/biography/14259/khalil-al-wazir-abu-jihad. Rubin, Barry, and Judith Colp Rubin. Yasir Arafat: A Political Biography. Oxford: Oxford University Press, 2003. Sayigh, Yezid. Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949-1993. Oxford: Oxford University Press, 1997.