لویاتان

لویاتان Leviathan
صفحهٔ عنوان کتاب لویاتان (۱۶۵۱) با تصویر تمثیلی لویاتان، طراحی ابراهام بوس
نویسنده	توماس هابز
برگرداننده	حسین بشیریه
ناشر	Andrew Crooke (نسخه اصلی لندن) ناشر فارسی: نشر نی
تاریخ نشر	آوریل ۱۶۵۱ (نسخه اصلی) تاریخ نشر فارسی: حدود ۱۳۸۰ (چاپ اول)؛ چاپ‌های بعدی تا ۱۴۰۴
شابک	‎[[ویژه:منابع کتاب/978-964-312-557-8 (نسخه فارسی نشر نی) نسخه اصلی فاقد شابک مدرن|۹۷۸-۹۶۴-۳۱۲-۵۵۷-۸ (نسخه فارسی نشر نی) نسخه اصلی فاقد شابک مدرن]]
موضوع	فلسفه سیاسی، قرارداد اجتماعی، نظریه دولت
سبک	غیرتخیلی، فلسفی، سیاسی
زبان	انگلیسی (اصلی) فارسی (ترجمه)
نوع رسانه	چاپی
شماره اوسی‌ال‌سی	۸۸۲۵۰۳۰۹۶ (نسخه‌های مدرن)؛ نسخه اصلی بدون OCLC مدرن

لویاتان (به انگلیسی: Leviathan, or The Matter, Forme and Power of a Commonwealth Ecclesiasticall and Civill) کتابی بنیادین در فلسفه سیاسی نوشته توماس هابز، فیلسوف انگلیسی، است که در سال ۱۶۵۱ میلادی منتشر شد. این اثر یکی از نخستین و تأثیرگذارترین متون نظریه قرارداد اجتماعی به شمار می‌رود و با ارائه دیدگاهی نظام‌مند درباره طبیعت انسان، حالت طبیعی، قرارداد اجتماعی و ضرورت حاکمیت مطلقه برای برقراری صلح و امنیت، پایه‌های بسیاری از بحث‌های سیاسی مدرن را گذاشت. هابز دولت را به هیولای دریایی کتاب مقدس (لویاتان) تشبیه می‌کند که قدرتی عظیم و غیرقابل مقاومت دارد و تنها با اطاعت کامل مردم از حاکم (سوورن) می‌تواند جامعه را از بازگشت به وضعیت هرج‌ومرج و جنگ همگانی حفظ کند. کتاب در چهار بخش اصلی ساختاربندی شده و با رویکردی ماتریالیستی و واقع‌بینانه، انسان را موجودی خودخواه، ترسو و رقابتی توصیف می‌کند که در غیاب حکومت، زندگی‌اش «تنها، فقیر، کثیف، وحشیانه و کوتاه» است. برای خروج از این وضعیت، افراد با قراردادی متقابل حقوق طبیعی خود را به یک حاکم مطلقه واگذار می‌کنند تا امنیت و نظم برقرار شود. لویاتان در دوران جنگ داخلی انگلیس نگاشته شد و بر متفکرانی مانند جان لاک، ژان-ژاک روسو و نظریه‌پردازان لیبرال و اقتدارگرا تأثیر گذاشت. این کتاب هنوز هم در مطالعات فلسفه سیاسی، علوم سیاسی و تاریخ اندیشه غرب جایگاه محوری دارد. ترجمه فارسی آن توسط حسین بشیریه از نشر نی منتشر شده و در دانشگاه‌های ایران به عنوان یکی از متون کلاسیک فلسفه سیاسی تدریس می‌شود.

زمینه تاریخی و نگارش

توماس هابز (۱۵۸۸–۱۶۷۹) در دورانی پرآشوب زیست که شاهد جنگ‌های مذهبی و سیاسی در اروپا بود. او در زمان جنگ داخلی انگلیس (۱۶۴۲–۱۶۵۱) که به اعدام چارلز اول و برقراری جمهوری به رهبری الیور کرامول انجامید، کتاب را نوشت. هابز که از حامیان سلطنت بود، در سال ۱۶۴۰ به فرانسه گریخت و در دربار تبعیدی چارلز دوم فعالیت کرد. لویاتان در آوریل ۱۶۵۱ در لندن منتشر شد، زمانی که هابز به انگلیس بازگشته بود. هدف اصلی کتاب ارائه توجیهی عقلانی برای اطاعت از یک قدرت مرکزی قوی بود تا از تکرار هرج‌ومرج جنگ داخلی جلوگیری شود.

هابز تحت تأثیر فلسفه رنه دکارت، علوم طبیعی نوظهور و روش هندسی قرار داشت و تلاش کرد سیاست را به علمی دقیق و تجربی تبدیل کند. صفحه عنوان کتاب (frontispiece) که توسط ابراهام بوس طراحی شد، نمادی قدرتمند از ایده حاکمیت مطلقه است: هیکلی عظیم که از صدها انسان کوچک تشکیل شده و شمشیر و عصای روحانی در دست دارد، نشان‌دهنده وحدت قدرت مدنی و دینی تحت حاکم واحد است.

نسخه لاتین کتاب در سال ۱۶۶۸ منتشر شد که برخی تغییرات داشت. عنوان کتاب از هیولای دریایی کتاب ایوب گرفته شده که نماد قدرت مطلق و غیرقابل مقاومت است.

محتوای کتاب

لویاتان در چهار بخش اصلی تقسیم شده که هر بخش بر پایه بخش قبلی بنا می‌شود و استدلال را گام به گام پیش می‌برد.

بخش اول: درباره انسان

هابز انسان را موجودی کاملاً مادی می‌داند که توسط امیال، ترس و رقابت هدایت می‌شود. او مفاهیمی مانند حس‌ها، خیال، عقل و زبان را بررسی می‌کند. مفهوم کلیدی این بخش «حالت طبیعی» (state of nature) است: وضعیتی بدون حکومت که در آن همه برابرند، اما به دلیل رقابت برای منابع، بدگمانی نسبت به دیگران و تمایل به افتخار، «جنگ همه علیه همه» برقرار است. در این وضعیت هیچ قانونی وجود ندارد و بنابراین هیچ عدالتی نیست.

در چنین وضعیتی، هیچ جایی برای صنعت نیست... زندگی انسان تنها، فقیر، کثیف، وحشیانه و کوتاه است.

هابز قوانین طبیعی را به عنوان قواعد عقلانی برای حفظ صلح معرفی می‌کند، مانند جستجوی صلح و پایبندی به عهد.

بخش دوم: درباره دولت مدنی

این بخش هسته اصلی کتاب است. هابز استدلال می‌کند که برای فرار از حالت طبیعی، افراد با قراردادی اجتماعی، حقوق خود را به یک شخص یا مجمع (سوورن) واگذار می‌کنند. این قرارداد یک‌طرفه است: مردم اطاعت مطلق می‌کنند و حاکم قدرت نامحدود دارد. حاکم منبع قانون است و نمی‌تواند قرارداد را نقض کند زیرا خود قانون‌گذار است. هابز سلطنت را بهترین شکل حکومت می‌داند زیرا تقسیم قدرت منجر به جنگ داخلی می‌شود. حقوق حاکم شامل قانون‌گذاری، قضاوت، اعلام جنگ و صلح، انتخاب مقامات و مجازات است. مردم تنها در دفاع از جان خود حق مقاومت دارند.

بخش سوم: درباره دولت مسیحی

هابز رابطه دین و دولت را بررسی می‌کند و استدلال می‌کند که برای جلوگیری از اختلافات مذهبی، قدرت روحانی باید تابع قدرت مدنی باشد. حاکم نماینده خدا در امور زمینی است و کلیسا نباید قدرت مستقل داشته باشد. او کتاب مقدس را تفسیر می‌کند تا نشان دهد قدرت مدنی بر قدرت دینی اولویت دارد.

بخش چهارم: درباره قلمرو تاریکی

این بخش نقدی تند بر خرافات، قدرت کلیسای کاتولیک و سوءاستفاده از دین برای تضعیف حاکمیت مدنی است. هابز آموزه‌هایی درباره ارواح، معجزات و قدرت پاپ را رد می‌کند و آن‌ها را عامل تاریکی و هرج‌ومرج می‌داند.

اهمیت و نقش

لویاتان نخستین دفاع جامع و نظام‌مند از نظریه قرارداد اجتماعی است و پایه فلسفه سیاسی مدرن را گذاشت. مفهوم حالت طبیعی و قرارداد اجتماعی بعدها توسط لاک و روسو بازسازی شد، اما با محدودیت قدرت حاکم. هابز با تأکید بر قدرت مطلقه برای حفظ صلح، در برابر نظریه‌های الهی سلطنت ایستاد و ایده حاکمیت را به عنوان مفهومی سکولار و عقلانی مطرح کرد. کتاب در شکل‌گیری دولت مدرن، مفهوم حاکمیت و بحث‌های دین و سیاست نقش کلیدی داشت. در قرن بیستم، در تحلیل توتالیتاریسم و واقع‌گرایی سیاسی نیز مورد ارجاع قرار گرفت.

بازتاب‌ها و نقدها

لویاتان بلافاصله جنجالی شد. در دوران بازگشت سلطنت، هابز به الحاد و حمایت از استبداد متهم گردید. منتقدانی مانند ادوارد کلرندون او را به تضعیف اخلاق مسیحی متهم کردند. با این حال، ایده قدرت مطلقه برای بسیاری از سلطنت‌طلبان جذاب بود. در قرن‌های بعد، لاک و روسو قرارداد اجتماعی او را محدود کردند. در دوران معاصر، برخی هابز را پدر لیبرالیسم می‌دانند زیرا بر حقوق فردی تأکید دارد، در حالی که دیگران او را اقتدارگرا می‌شمارند.

در ایران، ترجمه حسین بشیریه از نشر نی (با چاپ‌های متعدد تا نوزدهم) در محافل دانشگاهی به عنوان متن کلاسیک فلسفه سیاسی مورد مطالعه قرار می‌گیرد.

جستارهای وابسته

توماس هابز

قرارداد اجتماعی

حالت طبیعی

فلسفه سیاسی مدرن

جان لاک

ژان-ژاک روسو