قرارداد اجتماعی
| قرارداد اجتماعی Du contrat social; ou, Principes du droit politique | |
|---|---|
 صفحه عنوان نسخه اصلی کتاب قرارداد اجتماعی (۱۷۶۲، آمستردام) | |
| نویسنده | ژان-ژاک روسو |
| برگرداننده | مرتضی کلانتریان (معروفترین ترجمه فارسی) |
| ناشر | Marc-Michel Rey (نسخه اصلی) ناشر فارسی: انتشارات خوارزمی / علمی و فرهنگی / نگاه |
| تاریخ نشر | آوریل ۱۷۶۲ (نسخه اصلی) تاریخ نشر فارسی: دهه ۱۳۴۰ (اولین ترجمهها)؛ چاپهای متعدد تا ۱۴۰۴ |
| شابک | ۹۷۸-۹۶۴-۴۳۲-۰۴۳-۳ (یکی از چاپهای فارسی خوارزمی) |
| موضوع | فلسفه سیاسی، نظریه قرارداد اجتماعی، حاکمیت مردم، دموکراسی |
| سبک | غیرتخیلی، فلسفی، سیاسی |
| زبان | فرانسوی (اصلی) فارسی (ترجمه) |
| نوع رسانه | چاپی |
قرارداد اجتماعی (به فرانسوی: Du contrat social; ou, Principes du droit politique) کتابی بنیادین در فلسفه سیاسی نوشته ژان-ژاک روسو، فیلسوف و اندیشمند اهل ژنو، است که در آوریل ۱۷۶۲ در آمستردام منتشر شد. این اثر کوتاه اما بسیار تأثیرگذار، یکی از مهمترین متون تاریخ اندیشه سیاسی به شمار میرود و پایه بسیاری از ایدههای انقلاب فرانسه، مفهوم دموکراسی مدرن، حاکمیت مردم و حقوق طبیعی را تشکیل داد. روسو در این کتاب استدلال میکند که مشروعیت هر قدرت سیاسی تنها از اراده عمومی (volonté générale) مردم ناشی میشود و افراد با انعقاد قراردادی اجتماعی، حقوق طبیعی خود را به جامعه واگذار میکنند تا در قالب اراده عمومی، آزادی واقعی را به دست آورند. جمله مشهور کتاب «انسان آزاد به دنیا آمد و همهجا در زنجیر است» نماد اصلی نقد روسو به نظامهای استبدادی و نابرابر زمان خود است. کتاب در چهار کتاب (بخش) ساختاربندی شده و مفاهیمی مانند اراده عمومی، حاکمیت غیرقابل انتقال مردم، قانون به مثابه بیان اراده عمومی، و محدودیتهای آزادی فردی در برابر خیر همگانی را معرفی میکند. روسو تأکید دارد که دولت مشروع تنها دولتی است که بر پایه قرارداد آزادانه میان شهروندان بنا شده باشد و هر حکومتی که اراده عمومی را نادیده بگیرد، نامشروع است. این اثر بلافاصله پس از انتشار در فرانسه ممنوع شد، روسو تحت تعقیب قرار گرفت و کتاب در چندین کشور سوزانده شد، اما تأثیر آن بر انقلاب ۱۷۸۹ فرانسه، اعلامیه حقوق بشر و شهروند فرانسه (۱۷۸۹)، و جنبشهای آزادیخواهانه بعدی عظیم بود. ترجمههای متعددی به فارسی وجود دارد که معروفترین آن ترجمه مرتضی کلانتریان (انتشارات خوارزمی) است و در دانشگاههای ایران به عنوان یکی از متون کلاسیک فلسفه سیاسی تدریس میشود.
زمینه تاریخی و نگارش
ژان-ژاک روسو (۱۷۱۲–۱۷۷۸) در ژنو به دنیا آمد و بخش عمده زندگیاش را در فرانسه و سوئیس گذراند. او در دهه ۱۷۵۰ با انتشار رسالههایی مانند «گفتار در باب منشأ نابرابری» (۱۷۵۵) به شهرت رسید و انتقادهای تندی از تمدن، مالکیت خصوصی و نابرابری اجتماعی مطرح کرد. قرارداد اجتماعی بخشی از پروژه بزرگتر روسو بود که قرار بود در قالب کتابی جامع به نام «نهادهای سیاسی» نوشته شود، اما او تنها بخش مربوط به اصول حقوق سیاسی را منتشر کرد.
کتاب در سال ۱۷۶۱–۱۷۶۲ در فرانسه و سوئیس نوشته شد و به دلیل سانسور شدید، ابتدا در آمستردام منتشر گردید. روسو تحت تأثیر اندیشههای پیشین مانند توماس هابز، جان لاک و باروخ اسپینوزا بود، اما برخلاف هابز که قدرت مطلقه حاکم را توجیه میکرد و لاک که بر حقوق طبیعی و حکومت محدود تأکید داشت، روسو حاکمیت را بهطور کامل به مردم بازگرداند و مفهوم اراده عمومی را به عنوان مبنای مشروعیت سیاسی معرفی کرد.
انتشار کتاب با واکنش شدید مواجه شد: پارلمان پاریس آن را محکوم کرد، روسو مجبور به فرار شد و در سوئیس نیز کتاب سوزانده شد. روسو در سالهای بعد در «اعترافات» خود به تأثیر عمیق این کتاب بر زندگیاش اشاره کرد.[۱]
ساختار کتاب
کتاب در چهار کتاب (بخش) تقسیم شده است:
کتاب اول: اصول اولیه
روسو با جمله معروف «انسان آزاد به دنیا آمد و همهجا در زنجیر است» آغاز میکند و توضیح میدهد که زنجیرها تنها از نیروی فیزیکی ناشی نمیشوند، بلکه از توافق اجتماعی ناعادلانه به وجود آمدهاند. او استدلال میکند که قدرت سیاسی تنها با رضایت آزادانه افراد مشروع است و قرارداد اجتماعی نخستین و اساسیترین شکل این رضایت است.[۲]
کتاب دوم: اراده عمومی
مهمترین بخش کتاب است. روسو مفهوم اراده عمومی (volonté générale) را معرفی میکند که با «اراده همه» (volonté de tous) تفاوت دارد. اراده عمومی خیر همگانی را دنبال میکند، نه مجموع منافع خصوصی. قانون باید بیان اراده عمومی باشد و حاکمیت مردم غیرقابل انتقال است. روسو تأکید دارد که اراده عمومی همیشه به سوی خیر عمومی است و هرگز خطا نمیکند، اما ممکن است به دلیل فریب یا ناآگاهی مردم، به درستی تشخیص داده نشود.
کتاب سوم: اشکال حکومت
روسو انواع حکومت (دموکراسی، اشرافسالاری، سلطنت) را بررسی میکند و استدلال میکند که بهترین شکل، حکومتی است که بیشترین انطباق را با اراده عمومی داشته باشد. او هشدار میدهد که هر حکومتی تمایل به فساد دارد و تنها اراده عمومی میتواند آن را مهار کند. روسو دموکراسی مستقیم را ایدهآل میداند، اما میپذیرد که در جوامع بزرگ، حکومت نمایندهای لازم است.
کتاب چهارم: نهادهای حفظ قرارداد اجتماعی
به بحث درباره رأیگیری، سانسور، دین مدنی و مکانیسمهای حفظ وحدت جامعه میپردازد. روسو مفهوم «دین مدنی» را مطرح میکند که باورهای ضروری برای حفظ قرارداد اجتماعی را شامل میشود (وجود خدا، زندگی پس از مرگ، عدالت). او معتقد است که دین باید در خدمت خیر عمومی باشد و نباید به فرقهگرایی منجر شود.
اهمیت و نقش
قرارداد اجتماعی تأثیر عمیقی بر اندیشه سیاسی مدرن گذاشت. این کتاب پایه ایدئولوژی انقلاب فرانسه شد و شعارهایی مانند «حاکمیت از آن مردم است» مستقیماً از آن الهام گرفته شد. مفاهیم اراده عمومی و حاکمیت مردم در قانون اساسی فرانسه (۱۷۹۱ و بعدتر) و اعلامیه حقوق بشر و شهروند منعکس شد. روسو همچنین بر متفکرانی مانند ایمانوئل کانت، گئورگ ویلهلم فریدریش هگل، کارل مارکس و حتی نظریهپردازان دموکراسی معاصر تأثیر گذاشت.
در قرن بیستم، ایده اراده عمومی در بحثهای مربوط به دموکراسی مستقیم، پوپولیسم و محدودیتهای لیبرالیسم مورد توجه قرار گرفت. برخی منتقدان مانند ایزایا برلین هشدار دادند که تأکید بیش از حد بر اراده عمومی میتواند به توتالیتاریسم منجر شود، در حالی که مدافعان آن را پایه آزادی واقعی میدانند.
در ایران، کتاب از دهه ۱۳۴۰ ترجمه شد و در محافل روشنفکری و دانشگاهی (به ویژه در رشتههای فلسفه سیاسی و علوم سیاسی) جایگاه ویژهای دارد. ترجمه کلانتریان به دلیل دقت و روان بودن، پرطرفدارترین نسخه است.
بازتابها و نقدها
کتاب بلافاصله پس از انتشار مورد حمله قرار گرفت. منتقدان سلطنتطلب آن را خطرناک و ضد دین دانستند. در قرن نوزدهم، فیلسوفانی مانند بنجامین کنستانت روسو را به دلیل تأکید بر اراده عمومی، متهم به توجیه استبداد کردند. در قرن بیستم، کارل پوپر در «جامعه باز و دشمنان آن» روسو را یکی از پدران توتالیتاریسم خواند، در حالی که دیگران مانند ارنست کاسیرر او را مدافع آزادی واقعی میدانستند.
در ایران نیز نقدهایی بر تفسیرهای رادیکال از اراده عمومی (به ویژه در دوران نظام ولایت فقیه) مطرح شده، اما کتاب همچنان به عنوان منبع اصلی دموکراسی و حقوق مردم مطالعه میشود.
جستارهای وابسته
ژان-ژاک روسو
اراده عمومی
قرارداد اجتماعی
توماس هابز
جان لاک
دموکراسی مستقیم