محمود کیانوش

محمود کیانوش
نام اصلی	محمود کیانوش
زمینهٔ کاری	شعر، داستان، ادبیات کودک و نوجوان، نقد ادبی، ترجمه و روزنامه‌نگاری
زادروز	۱۲ شهریور ۱۳۱۳ مشهد
مرگ	۲۳ دی ۱۳۹۹ لندن، بریتانیا
ملیت	ایرانی
محل زندگی	مشهد، تهران، لندن
در زمان حکومت	رضاشاه پهلوی، محمدرضاشاه پهلوی، جمهوری اسلامی ایران
رویدادهای مهم	فعالیت در مطبوعات ادبی؛ سردبیری مجله صدف و مجله سخن؛ فعالیت در ادبیات کودک و نوجوان؛ مهاجرت به بریتانیا
نام(های) دیگر	علیزاده طوسی
لقب	پدر شعر کودک ایران
پیشه	شاعر، نویسنده، مترجم، منتقد ادبی و روزنامه‌نگار
سال‌های نویسندگی	از دهه ۱۳۳۰ تا پایان عمر
سبک نوشتاری	شعر نو، شعر منثور آهنگین، داستان واقع‌گرا و تمثیلی
کتاب‌ها	شکوفه حیرت، شبستان، ساده و غمناک، شباویز، قصیده‌ای برای همه، غصه‌ای و قصه‌ای، مرد گرفتار، آینه‌های سیاه، شعر کودک در ایران، قدما و نقد ادبی
نوشتارها	بررسی شعر و نثر فارسی معاصر
نمایشنامه‌ها	از خون سیاوش، علامت سؤال
همسر(ها)	پری منصوری
فرزندان	کاوه، کتایون
مدرک تحصیلی	زبان و ادبیات انگلیسی
دانشگاه	دانشگاه تهران
حوزه	ادبیات فارسی، ادبیات کودک و نوجوان، نقد ادبی
دلیل سرشناسی	نقش مؤثر در تحول شعر کودک ایران و فعالیت گسترده در شعر، داستان، نقد ادبی و ترجمه
اثرگذاشته بر	شعر و ادبیات کودک و نوجوان ایران
اثرپذیرفته از	نیما یوشیج و جریان‌های شعر نو

محمود کیانوش (۱۲ شهریور ۱۳۱۳، مشهد – ۲۳ دی ۱۳۹۹، لندن) شاعر، داستان‌نویس، مترجم، منتقد ادبی و روزنامه‌نگار ایرانی بود. دامنه فعالیت ادبی او شعر بزرگسال، شعر و داستان کودک و نوجوان، رمان، داستان کوتاه، نمایشنامه، نقد ادبی و ترجمه را دربرمی‌گرفت. او همچنین در مطبوعات ادبی فعالیت داشت و چند دوره سردبیر مجله «سخن» بود. کیانوش از چهره‌های مؤثر در شکل‌گیری و گسترش شعر کودک در ایران به شمار می‌رود و پژوهش‌های ادبی او درباره شعر کودک نیز در کنار آثار خلاقه‌اش قرار دارد.

کیانوش فعالیت ادبی خود را از دهه ۱۳۳۰ آغاز کرد و در طول بیش از شش دهه فعالیت، آثار متعددی در قالب‌ها و گونه‌های گوناگون پدید آورد. برخی منابع شمار آثار او را بیش از ۸۰ عنوان و برخی منابع با احتساب ترجمه‌ها و آثار انگلیسی شمار بیشتری ذکر کرده‌اند؛ ازاین‌رو رقم دقیق آثار او به شیوه شمارش و تفکیک تألیف، ترجمه، تجدیدچاپ و آثار انگلیسی بستگی دارد.

زندگی و تحصیلات

محمود کیانوش در ۱۲ شهریور ۱۳۱۳ در مشهد زاده شد. او از دوران نوجوانی به شعر و داستان‌نویسی علاقه نشان داد و نخستین تجربه‌های ادبی خود را در همان سال‌ها آغاز کرد. بنا بر گزارش‌های منتشرشده درباره زندگی او، نخستین داستانش در یک مسابقه داستان‌نویسی دانش‌آموزان سراسر کشور رتبه نخست را به دست آورد.

پس از پایان دوره اول متوسطه، وارد دانشسرای مقدماتی شد و به حرفه معلمی پرداخت. مدتی نیز مدیریت یک مدرسه در یکی از روستاهای اطراف تهران را برعهده داشت. تجربه معلمی و تماس مستقیم با کودکان و نوجوانان بعدها در گرایش او به ادبیات کودک و نوجوان اهمیت پیدا کرد.

کیانوش سپس در دانشگاه تهران در رشته زبان و ادبیات انگلیسی تحصیل کرد. آشنایی عمیق او با ادبیات انگلیسی و آمریکایی زمینه‌ای برای فعالیت گسترده‌اش در ترجمه آثار ادبی انگلیسی‌زبان فراهم کرد.

او در کنار فعالیت ادبی، مدتی در دستگاه‌های دولتی، از جمله وزارت اقتصاد، نیز کار کرد. این دوره پیش از مهاجرت دائمی او به بریتانیا در دهه ۱۳۵۰ ادامه داشت.

آغاز فعالیت ادبی

کیانوش فعالیت ادبی حرفه‌ای خود را در دهه ۱۳۳۰ آغاز کرد و آثار او در نشریات ادبی آن دوره منتشر شد. از جمله نشریاتی که در مسیر فعالیت او اهمیت داشت، مجله «صدف» بود. او مدتی عضو هیئت تحریریه و سپس سردبیر این مجله بود.

در همین دوره، کیانوش به شعر، داستان و نقد ادبی پرداخت و به‌تدریج به یکی از نویسندگان پرکار نسل ادبی دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ تبدیل شد.

نخستین کتاب شعر او، شبستان، در سال ۱۳۳۹ منتشر شد. این اثر یک شعر بلند در قالب شعر نیمایی بود. پس از آن، مجموعه‌هایی چون ساده و غمناک و شکوفه حیرت منتشر شدند.

شعر

شعر کیانوش یکی از گسترده‌ترین بخش‌های کارنامه ادبی اوست. او هم برای بزرگسالان و هم برای کودکان شعر سرود و در طول زندگی ادبی خود قالب‌ها و شیوه‌های مختلف شعری را تجربه کرد.

از آثار مهم شعر بزرگسال او می‌توان به شبستان، ساده و غمناک، شکوفه حیرت، شباویز، ماه و ماهی در چشمه باد، آب‌های خسته، قصیده‌ای برای همه، به انسان، اما برای خرخاکی‌ها، یونجه‌ها و کلاغ‌ها، در خرگاه شب، من مردم هستم، کتاب دوستی، کجاست آن صدا؟، ناگهان انسان و زمینش، با نگاهی دیگر و ای آفتاب ایران اشاره کرد.

شعر منثور و آهنگین

یکی از وجوه قابل توجه شعرهای نخستین کیانوش، تجربه شعر منثور یا شعر آهنگین بود. مجموعه شکوفه حیرت که بخش مهمی از شعرهای سال‌های جوانی او را دربرمی‌گیرد، نمونه‌ای از این تجربه است.

در پژوهش‌های ادبی درباره این مجموعه، استفاده کیانوش از موسیقی درونی زبان، تصویرپردازی، نماد و تمثیل مورد توجه قرار گرفته است. یک پژوهش دانشگاهی درباره شکوفه حیرت این مجموعه را متأثر از مسائل اجتماعی و تجربه‌های انسانی دانسته و بر حضور مضامینی چون رنج، جامعه، انسان و جست‌وجوی معنا در آن تأکید کرده است.

خود کیانوش در معرفی شکوفه حیرت نوشته است که این شعرها حاصل دوره‌ای از زندگی او میان ۲۱ تا ۳۰ سالگی بوده‌اند و موضوعاتی مانند عشق، طبیعت، ستم اجتماعی و حیرت فلسفی را دربرمی‌گیرند.

در ارزیابی برخی پژوهشگران، کیانوش از پیشگامان شعر منثور آهنگین فارسی به شمار می‌رود. ویژگی متمایز این تجربه در آثار او، توجه به موسیقی زبان در عین فاصله گرفتن از قالب‌های سنتی شعر است.

ادبیات کودک و نوجوان

شهرت عمومی کیانوش بیش از همه با شعر و داستان کودک و نوجوان پیوند خورده است. او از جمله شاعرانی بود که شعر کودک را به‌عنوان حوزه‌ای مستقل از شعر بزرگسال دنبال کرد و برای مخاطبان کودک و نوجوان مجموعه‌های متعددی پدید آورد.

از آثار شعر کودک او می‌توان به زبان چیزها، طوطی سبز هندی، نوک‌طلای نقره‌بال، باغ ستاره‌ها، بچه‌های جهان، طاق هفت‌رنگ، آفتاب خانه ما و شعر به شعر اشاره کرد.

در پژوهش‌های دانشگاهی، شعر کودک کیانوش به دلیل سادگی زبان، تصویرپردازی، استفاده از تشبیه و استعاره و شخصیت‌بخشی به عناصر طبیعت مورد بررسی قرار گرفته است. پژوهشی تطبیقی درباره شعر کودک کیانوش، او را از شاعران برجسته معاصر در این حوزه دانسته و هشت مجموعه مشخص از شعر کودک و نوجوان او را بررسی کرده است.

در مجموعه بچه‌های جهان، موضوعاتی مانند رابطه کودک با خانواده، مدرسه، جامعه، دوستی، همکاری، حقوق کودک و ارزش‌های انسانی مطرح شده است. پژوهش دیگری درباره این مجموعه بر وجه اجتماعی شعرهای کیانوش و توجه او به روابط کودک با محیط اجتماعی تأکید دارد.

به دلیل گستردگی و استمرار فعالیت او در این زمینه، در برخی منابع و نوشته‌های ادبی از کیانوش با عنوان «پدر شعر کودک ایران» یاد شده است. این عنوان بیشتر یک تعبیر رایج در نقد و معرفی ادبی اوست و نباید آن را به‌عنوان یک عنوان رسمی یا نهادی تلقی کرد.

داستان‌نویسی

کیانوش در داستان‌نویسی نیز فعالیت گسترده‌ای داشت و مجموعه‌ای از داستان‌های کوتاه، داستان‌های بلند و رمان از او منتشر شده است.

نخستین آثار داستانی او بیشتر به تجربه‌های اجتماعی و انسانی توجه داشتند. غصه‌ای و قصه‌ای که در سال ۱۳۴۴ منتشر شد، از مجموعه داستان‌های شناخته‌شده اوست و بر تجربه‌های دوران کودکی و نوجوانی تمرکز دارد.

از مجموعه داستان‌های او می‌توان به غصه‌ای و قصه‌ای، در آن‌جا هیچ‌کس نبود، آینه‌های سیاه، و بلا آمد و شفا آمد و در طاس لغزنده اشاره کرد.

در رمان‌نویسی نیز آثاری چون مرد گرفتار، برف و خون، حرف و سکوت، غواص و ماهی، در آفاق نفس، باغی در کویر و این آقا کی باشند؟ از او منتشر شده است.

برخی پژوهش‌های ادبی درباره داستان‌های کیانوش بر مضمون‌هایی مانند دشواری ارتباط انسانی، بیگانگی فرد با محیط اجتماعی و تجربه انسان در جامعه در حال تحول تأکید کرده‌اند.

نمایشنامه

کیانوش در حوزه نمایشنامه نیز آثاری منتشر کرد. از جمله نمایشنامه‌های او از خون سیاوش و علامت سؤال هستند.

نقد ادبی و نظریه‌پردازی

نقد ادبی یکی از حوزه‌های مهم فعالیت کیانوش بود. او علاوه بر نقد آثار ادبی، درباره ماهیت شعر، زبان ادبی و معیارهای نقد نیز نوشت.

از آثار مهم او در این حوزه می‌توان به بررسی شعر و نثر فارسی معاصر، قدما و نقد ادبی، نظم، فضیلت و زیبایی و زن و عشق در دنیای صادق هدایت و نقدی تحلیلی و تطبیقی بر بوف کور اشاره کرد.

کتاب شعر کودک در ایران نیز از نوشته‌های مهم او در حوزه نظری ادبیات کودک است. این اثر در میان نویسندگان و شاعران نسل‌های بعدی ادبیات کودک ایران مورد توجه قرار گرفته است. در گفت‌وگویی درباره کیانوش، یکی از نویسندگان و فعالان ادبیات کودک، این کتاب را از آثار مهم نظری او در زمینه شعر کودک دانسته است.

ترجمه

کیانوش در کنار تألیف، مترجم آثار ادبی انگلیسی‌زبان نیز بود. تسلط او بر زبان انگلیسی و تحصیلات دانشگاهی در زبان و ادبیات انگلیسی زمینه این فعالیت را فراهم کرد.

از ترجمه‌های او می‌توان به به خدای ناشناخته اثر جان اشتاین‌بک، زنی که گریخت اثر دی. اچ. لارنس، مالون می‌میرد اثر ساموئل بکت و سیر روز در شب اثر یوجین اونیل اشاره کرد.

او همچنین آثاری در زمینه فرهنگ و ادبیات برای کودکان و نوجوانان ترجمه یا بازنویسی کرد؛ از جمله هاوایی: گوهر اقیانوس آرام، سرزمین و مردم ژاپن، سنگ‌پشت و پلنگ خانه می‌سازند و میمون گلی کوچولو.

کیانوش همچنین بازنویسی‌هایی از داستان‌های شاهنامه برای مخاطبان نوجوان انجام داد. از جمله این آثار از کیکاووس تا کیخسرو است که در سال ۱۳۵۴ از سوی اداره کل نگارش وزارت فرهنگ منتشر شد.

فعالیت مطبوعاتی

کیانوش فعالیت مطبوعاتی خود را هم‌زمان با فعالیت ادبی دنبال کرد. او عضو هیئت تحریریه و سپس سردبیر مجله «صدف» بود و چند دوره سردبیری مجله ادبی «سخن» را برعهده داشت.

او همچنین با مجله‌های آموزشی «پیک» همکاری داشت و شعر، داستان و مقاله‌های خود را برای کودکان و نوجوانان در این نشریات منتشر می‌کرد. این فعالیت در گسترش دسترسی دانش‌آموزان به شعر و ادبیات کودک نقش داشت.

مهاجرت و زندگی در بریتانیا

کیانوش در دهه ۱۳۵۰ ایران را ترک کرد و در بریتانیا اقامت گزید. منابع درباره زمان دقیق مهاجرت او گاه از سال ۱۳۵۳ و گاه ۱۳۵۴ یاد کرده‌اند؛ بنابراین تاریخ دقیق مهاجرت را نمی‌توان بدون مراجعه به سند اولیه با قطعیت تعیین کرد.

او در لندن به فعالیت ادبی ادامه داد و بخشی از آثار خود را به زبان انگلیسی نیز منتشر کرد. زندگی در خارج از ایران باعث نشد ارتباط او با ادبیات فارسی و مسائل فرهنگی ایران قطع شود.

کیانوش با پری منصوری، نویسنده و مترجم، ازدواج کرده بود. حاصل این ازدواج دو فرزند به نام‌های کاوه و کتایون بود.

فعالیت در بی‌بی‌سی فارسی

کیانوش از سال ۱۹۸۲ تا ۲۰۱۶ میلادی با بخش فارسی بی‌بی‌سی همکاری داشت و از نام «علیزاده طوسی» نیز استفاده می‌کرد. شناخته‌شده‌ترین برنامه او در این دوره نامه‌ای از لندن بود که محتوای آن عمدتاً اجتماعی و فرهنگی بود.

او در کنار برنامه «نامه‌ای از لندن»، در تهیه و اجرای برنامه‌هایی درباره ادبیات فارسی نیز مشارکت داشت. همکاری طولانی او با رادیو بی‌بی‌سی بخشی از دوره دوم فعالیت حرفه‌ای او را تشکیل داد.

دیدگاه ادبی

کیانوش در فعالیت ادبی خود خود را محدود به یک قالب یا یک گونه ادبی نکرد. او در شعر، داستان، نقد، ترجمه و ادبیات کودک فعالیت کرد و در نوشته‌های نظری خود نیز درباره رابطه فرم و محتوا، زبان و تجربه انسانی بحث کرد.

در مصاحبه‌ای که در سال‌های پایانی زندگی او منتشر شده، کیانوش درباره روش کار خود گفته است که هنگام نوشتن، پیشاپیش خود را به قالب خاصی محدود نمی‌کند و قالب را متناسب با موضوع انتخاب می‌کند.

این نگاه را می‌توان در تنوع کارنامه او نیز مشاهده کرد: از شعر نیمایی و شعر منثور آهنگین تا غزل و رباعی، از داستان کوتاه و رمان تا نمایشنامه و از نقد ادبی تا ترجمه آثار ادبیات جهان.

جایگاه در شعر کودک

جایگاه کیانوش در تاریخ شعر کودک ایران عمدتاً به سه عامل مربوط دانسته می‌شود: تولید گسترده شعر برای کودکان، توجه به ویژگی‌های زبانی و ذهنی مخاطب کودک و تلاش برای صورت‌بندی نظری شعر کودک.

در شعرهای کودک او، زبان معمولاً ساده و روشن است و تصاویر از جهان طبیعی و زندگی روزمره کودک گرفته می‌شوند. پژوهش‌های دانشگاهی نیز استفاده گسترده او از تشبیه، استعاره و شخصیت‌بخشی را از ویژگی‌های سبکی شعرهای کودک او دانسته‌اند.

در عین حال، شعر کودک کیانوش صرفاً به آموزش مستقیم محدود نمی‌شود. موضوعاتی مانند رابطه انسان و طبیعت، دوستی، خانواده، همبستگی اجتماعی، صلح و حقوق کودک در بخشی از آثار او حضور دارند.

آثار شعر بزرگسال

• شبستان، ۱۳۳۹
• ساده و غمناک، ۱۳۴۱
• شکوفه حیرت
• شباویز، ۱۳۴۴
• ماه و ماهی در چشمه باد، ۱۳۴۷
• آب‌های خسته، ۱۳۴۹
• قصیده‌ای برای همه، ۱۳۴۹
• به انسان، اما برای خرخاکی‌ها، یونجه‌ها و کلاغ‌ها، ۱۳۵۱
• در خرگاه شب، ۱۳۵۳
• من مردم هستم، ۱۳۵۷
• کتاب دوستی
• کجاست آن صدا؟
• ناگهان انسان و زمینش
• با نگاهی دیگر
• ای آفتاب ایر

شعر کودک و نوجوان

• زبان چیزها
• طوطی سبز هندی
• نوک‌طلای نقره‌بال
• باغ ستاره‌ها
• بچه‌های جهان
• طاق هفت‌رنگ
• آفتاب خانه ما
• شعر به شعر

رمان

• مرد گرفتار، ۱۳۴۳
• برف و خون، ۱۳۵۶
• حرف و سکوت، ۱۳۵۸
• غواص و ماهی، ۱۳۶۸
• در آفاق نفس، ۱۳۸۲
• باغی در کویر، ۱۳۸۶
• این آقا کی باشند؟، ۱۳۸۹
• اسم نمی‌خواهد
• آی، زندگی!
• سفر شک و سؤال

داستان کوتاه

• غصه‌ای و قصه‌ای، ۱۳۴۴
• در آن‌جا هیچ‌کس نبود، ۱۳۴۵
• آینه‌های سیاه، ۱۳۴۹
• و بلا آمد و شفا آمد، ۱۳۵۲
• در طاس لغزنده، ۱۳۷۹

نمایشنامه

• از خون سیاوش، ۱۳۸۴
• علامت سؤال، ۱۳۸۸

نقد و پژوهش ادبی

• بررسی شعر و نثر فارسی معاصر
• قدما و نقد ادبی
• نظم، فضیلت و زیبایی
• شعر کودک در ایران
• شعر فارسی در غربت
• زن و عشق در دنیای صادق هدایت و نقدی تحلیلی و تطبیقی بر بوف کور

ترجمه و بازنویسی

• به خدای ناشناخته، اثر جان اشتاین‌بک
• زنی که گریخت، اثر دی. اچ. لارنس
• مالون می‌میرد، اثر ساموئل بکت
• سیر روز در شب، اثر یوجین اونیل
• جلاد، اثر پرلاگر کوئیست
• هاوایی: گوهر اقیانوس آرام
• سرزمین و مردم ژاپن
• سنگ‌پشت و پلنگ خانه می‌سازند
• میمون گلی کوچولو
• از کیکاووس تا کیخسرو، بازنویسی داستان‌های شاهنامه

سال‌های پایانی و درگذشت

کیانوش تا سال‌های پایانی زندگی به نوشتن و انتشار آثار ادبی ادامه داد. در کنار انتشار آثار جدید، شماری از آثار قدیمی او نیز در ایران تجدید چاپ شدند.

او در ۲۳ دی ۱۳۹۹ در بیمارستانی در شمال لندن درگذشت. هنگام مرگ ۸۶ سال داشت.

میراث ادبی

محمود کیانوش از معدود نویسندگان معاصر ایران بود که در چندین حوزه ادبی به‌طور هم‌زمان فعالیت کرد. شعر بزرگسال، شعر کودک، داستان کوتاه، رمان، نمایشنامه، نقد ادبی و ترجمه بخش‌های اصلی کارنامه او را تشکیل می‌دهند.

در حوزه ادبیات کودک، اهمیت او تنها به تعداد آثارش محدود نمی‌شود. او هم در تولید شعر و داستان و هم در بحث نظری درباره شعر کودک فعالیت کرد. همین ترکیبِ کار خلاق و نظری، جایگاه او را در تاریخ ادبیات کودک ایران متمایز کرده است.

در شعر بزرگسال نیز تجربه شعر منثور آهنگین و سپس حرکت به سوی شکل‌های متنوع‌تر شعر نو، بخشی از مسیر ادبی او را تشکیل می‌دهد. پژوهش‌های ادبی درباره آثار او، توجه به موسیقی زبان، تصویرسازی و مسائل اجتماعی و انسانی را از ویژگی‌های مهم شعر او دانسته‌اند.

گستردگی کارنامه کیانوش و استمرار فعالیت او در ایران و بریتانیا سبب شده است که ارزیابی آثارش تنها در چارچوب شعر کودک امکان‌پذیر نباشد؛ بخش مهمی از میراث او در شعر بزرگسال، داستان‌نویسی، نقد ادبی و ترجمه نیز قرار دارد.

گاه‌شمار

• ۱۳۱۳: تولد در مشهد.
• دوران نوجوانی: آغاز شعر و داستان‌نویسی.
• دهه ۱۳۳۰: آغاز فعالیت حرفه‌ای ادبی و انتشار آثار در نشریات.
• ۱۳۳۹: انتشار شبستان.
• دهه ۱۳۴۰: فعالیت گسترده در شعر، داستان، نقد ادبی و مطبوعات.
• ۱۳۴۳: انتشار رمان مرد گرفتار.
• ۱۳۴۴: انتشار غصه‌ای و قصه‌ای.
• دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰: فعالیت در مجله «سخن» و مطبوعات آموزشی و ادبی.
• ۱۳۵۰: انتشار زبان چیزها.
• ۱۳۵۳–۱۳۵۴: بازنشستگی و مهاجرت به بریتانیا، بنا بر گزارش‌های مختلف.
• دهه ۱۳۵۰ به بعد: ادامه فعالیت ادبی و فرهنگی در بریتانیا.
• ۱۹۸۲–۲۰۱۶: همکاری با بخش فارسی بی‌بی‌سی با نام «علیزاده طوسی».
• ۱۳۹۹: درگذشت در لندن در ۲۳ دی.