Mostafa/صفحه تمرین ۲
«فنا» یکی از مفاهیم محوری جهان عطار است. مراد از فنا در این آثار نابودی جسمانی نیست، بلکه فروریختن خودخواهی و استقلال خیالی انسان در برابر حقیقت الهی است. پایان منطقالطیر، که در آن سی مرغ در آینه وجود سیمرغ خود را میبینند، بیان تمثیلی همین اندیشه است. پرندگان زمانی به مقصد میرسند که از تصورات پیشین درباره خویش و پادشاه مطلوبشان عبور کردهاند.[۱]
حیرت
حیرت در اندیشه عطار نشانه نادانی ساده نیست، بلکه مرتبهای از آگاهی است که در آن سالک محدودیت زبان، عقل و تعریفهای معمول را درمییابد. در این مرتبه، حقیقت را نمیتوان در قالب مفاهیم قطعی و بسته محصور کرد. حضور فراوان شخصیتهای حیران، شوریده و «دیوانه» در حکایتهای عطار با همین نگرش مرتبط است.
رنج و مصیبت
عطار رنج را یکی از واقعیتهای بنیادی زندگی انسان و گاه زمینه بیداری معنوی میداند. مصیبتنامه بیش از دیگر آثارش بر سرگشتگی، درد، بیپناهی و طلب پاسخ تمرکز دارد. بااینحال، عطار رنج را صرفاً ستایش نمیکند؛ بلکه نشان میدهد که انسان چگونه میتواند از تجربه رنج به شناخت محدودیتهای خود و بازاندیشی در معنای زندگی برسد.
نقد زهد ریایی و قدرت
یکی از موضوعات تکرارشونده در آثار عطار، نقد ریاکاری دینی و اجتماعی است. زاهد، واعظ، قاضی یا صوفیای که در ظاهر اهل تقواست اما در باطن به شهرت، مال یا قدرت دلبسته است، هدف انتقاد قرار میگیرد. در مقابل، گاه شخصی ظاهراً مطرود، گناهکار یا دیوانه از صداقت و معرفتی برخوردار است که عالمان رسمی از آن بیبهرهاند. عطار همچنین ناپایداری قدرت دنیوی را یادآور میشود. پادشاهان در حکایتهای او با مرگ، درویشان، عاشقان یا دادخواهان روبهرو میشوند و درمییابند که اقتدار سیاسی در برابر زمان و مرگ پایدار نیست. این نگاه بیشتر اخلاقی و عرفانی است تا برنامهای سیاسی.
مذهب و گرایش عرفانی
آثار معتبر عطار نشان میدهد که او در محیط دینی اهل سنت خراسان پرورش یافته و نسبت به خلفای نخستین و برخی فقیهان اهل سنت رویکردی احترامآمیز داشته است. در عین حال، ستایش علی بن ابیطالب و خاندان پیامبر در آثار او سبب شده است که برخی نویسندگان متأخر وی را شیعه بدانند. بیشتر پژوهشگران معاصر، او را مسلمانی سنیمذهب با ارادت آشکار به اهلبیت معرفی کردهاند.[۲] درباره وابستگی او به یک طریقت صوفیانه معین نیز مدرک قطعی در دست نیست. شخصیتهایی چون حلاج، بایزید بسطامی، ابوسعید ابوالخیر، رابعه عدویه و دیگر مشایخ نخستین تصوف در آثارش جایگاهی برجسته دارند. این حضور نشاندهنده پیوند عطار با میراث عمومی تصوف خراسان و سنت حکایتپردازی صوفیانه است، نه لزوماً عضویت او در سلسلهای مشخص.[۳]
ویژگیهای ادبی
داستانپردازی تمثیلی
مهمترین ابزار عطار برای انتقال مفاهیم عرفانی، داستان و تمثیل است. او معمولاً یک روایت اصلی را با دهها یا صدها حکایت فرعی همراه میکند. حکایتهای کوتاه، گفتوگوها، مثالها و تمثیلها پیوسته مسیر روایت را قطع میکنند، اما همگی به توضیح مسئله اصلی یاری میرسانند. در آثار عطار، داستان معمولاً هدفی فراتر از سرگرمی دارد. شخصیتها و حوادث به نمونههایی برای نمایش حرص، ترس، عشق، ایثار، غرور، فقر، حیرت یا رهایی تبدیل میشوند. بااینحال، زنده بودن گفتوگوها و تنوع شخصیتها سبب شده است که بسیاری از حکایتها ارزش روایی مستقل نیز داشته باشند.
زبان و بیان
زبان عطار عموماً مستقیم، پرتحرک و متناسب با روایت است. او برای حفظ جریان داستان از واژگان دشوار و آرایهپردازی افراطی پرهیز میکند، هرچند در بخشهای غنایی و توصیفی از تصویرهای پیچیده و ترکیبات شاعرانه بهره میبرد. تکرار، پرسش، خطاب مستقیم، گفتوگو و تغییر ناگهانی لحن از ویژگیهای بیان اوست. در شعر عطار، زبان تعلیمی با زبان شورمند عرفانی همراه میشود. او گاه با لحن واعظ سخن میگوید، گاه در مقام راوی، گاه از زبان دیوانه یا عاشق و گاه با خطاب مستقیم به خواننده. همین تنوع صوتها به آثارش پویایی بخشیده است.
طنز، تناقض و شطح
حکایتهای عطار گاه دارای طنز، وارونگی و تناقضاند. «دیوانگان عاقل» در برابر پادشاهان و زاهدان قرار میگیرند، گناهکار از زاهد صادقتر جلوه میکند و شخص فرودست حقیقتی را آشکار میسازد که صاحبان قدرت از درک آن عاجزند. عطار همچنین گفتارهای شطحآمیز صوفیان را نقل میکند، اما معمولاً آنها را در زمینه تجربه عرفانی و ازخودگذشتگی قرار میدهد.
آثار
انتساب آثار فراوانی به عطار یکی از مسائل مهم عطارپژوهی است. در دورههای بعد، شاعران متعددی با تخلص «عطار» یا نامهایی نزدیک به آن میزیستند و شماری از نوشتههای آنان به عطار نیشابوری نسبت داده شد. اختلاف نسخهها، نبود نسخههای بسیار نزدیک به زمان مؤلف و شهرت روزافزون عطار نیز بر این آشفتگی افزوده است.[۴]
منطقالطیر
منطقالطیر، که در برخی نسخهها و منابع با عنوان مقامات الطیور نیز شناخته میشود، مشهورترین منظومه عطار است. داستان با گردآمدن پرندگان جهان آغاز میشود. آنان تصمیم میگیرند برای خود پادشاهی بیابند و هدهد، که راهنما و مرشد جمع است، آنان را به جستوجوی سیمرغ فرا میخواند.[۱] هر پرنده بهانهای برای نرفتن میآورد. بلبل به گل دل بسته است، طوطی در آرزوی آب حیات است، طاووس بازگشت به بهشت را میخواهد و دیگر پرندگان نیز گرفتار ترسها و دلبستگیهای خود هستند. هدهد با حکایتها و پاسخهای تمثیلی، نارسایی هر بهانه را آشکار میکند. در ادامه، پرندگان باید از هفت وادی عبور کنند:
- وادی طلب
- وادی عشق
- وادی معرفت
- وادی استغنا
- وادی توحید
- وادی حیرت
- وادی فقر و فنا
از جمع پرندگان تنها سی مرغ به مقصد میرسند. آنان در پیشگاه سیمرغ درمییابند که آنچه میجستند با حقیقت دگرگونشده خودشان پیوند دارد. بازی زبانی «سی مرغ» و «سیمرغ» در پایان منظومه، وحدت جوینده و مطلوب را در قالب تمثیل بیان میکند.[۱] منطقالطیر آمیزهای از روایت اصلی، موعظه، حکایتهای کوتاه، تمثیلهای جانوری و داستانهای مفصل است. داستان شیخ صنعان طولانیترین و مشهورترین حکایت مستقل این منظومه بهشمار میرود.
الهینامه
الهینامه مثنوی عرفانی دیگری است که در قالب گفتوگوی پادشاهی با شش پسرش شکل گرفته است. هر پسر آرزویی دنیوی یا شگفتانگیز بیان میکند و پدر با نقل حکایتهایی میکوشد ماهیت محدود، ناپایدار یا فریبنده آن آرزو را نشان دهد. ساختار اثر امکان میدهد که عطار موضوعاتی چون قدرت، ثروت، عشق جسمانی، دانش، جادو، آرزوی جاودانگی و طلب معنوی را بررسی کند. حکایتهای فرعی، رویارویی میان خواستههای سطحی و نیاز عمیق روح را آشکار میکنند. الهینامه از نمونههای مهم روایت قابدار در ادبیات فارسی است.[۱]
مصیبتنامه
مصیبتنامه شرح جستوجوی سالکی است که برای یافتن پاسخ درد و سرگشتگی خود به مراتب گوناگون هستی روی میآورد. او با فرشتگان، عناصر، موجودات عالم و شخصیتهای دینی گفتوگو میکند، اما هیچیک نمیتواند به تنهایی پاسخ نهایی را در اختیارش بگذارد. اثر با بهرهگیری از حکایتهای فراوان، راهی از جستوجوی بیرونی به بازگشت درونی ترسیم میکند. در این منظومه، «مصیبت» هم رنج جدایی از حقیقت و هم آگاهی از محدودیت ادراک انسانی است. مصیبتنامه همراه با منطقالطیر و الهینامه از مهمترین منظومههای روایی عطار بهشمار میرود.[۴][۱]
اسرارنامه
اسرارنامه مثنویای عرفانی و تعلیمی است که موضوعات آن پیرامون توحید، شناخت نفس، عشق، مرگ، ناپایداری دنیا و مراحل سلوک شکل گرفته است. برخلاف سه منظومه بزرگ روایی عطار، این کتاب از یک داستان فراگیر و منسجم برخوردار نیست و بیشتر مجموعهای از مباحث و حکایتهای عرفانی است. در روایت مشهور دیدار عطار و مولوی، گفته شده است که عطار نسخهای از همین اثر را به مولوی نوجوان هدیه کرد. اصل دیدار قطعی نیست، اما اسرارنامه در بررسی پیوند میان سنت عطار و شعر عرفانی پس از او اهمیت دارد.
مختارنامه
مختارنامه مجموعهای از رباعیات عطار است که بر اساس موضوع در بخشهای گوناگون تنظیم شده است. مضامین آن شامل توحید، عشق، حیرت، درد، مرگ، بیاعتباری جهان و نقد خودپرستی است. اهمیت این کتاب تنها در ارزش ادبی رباعیات نیست؛ بلکه در بررسی انتساب رباعیات سرگردان میان شاعران مختلف فارسی نیز نقش دارد. بخشی از رباعیاتی که در منابع متأخر به شاعرانی چون عمر خیام نسبت یافتهاند، در نسخههای مختارنامه نیز دیده میشوند. ازاینرو، نسخهشناسی و بررسی تاریخی این مجموعه برای پژوهش در تاریخ رباعی فارسی اهمیت دارد.
دیوان عطار
دیوان عطار شامل غزلها، قصیدهها، قطعهها و دیگر اشعار غنایی منسوب به اوست. غزلهای عطار عمدتاً بر عشق، طلب، فنا، بیخودی، درد و شور عرفانی تمرکز دارند. در این غزلها، تصویرهایی چون می، ساقی، خرابات، آتش، دریا، پروانه و شمع در بافتی عرفانی به کار میروند. غزل عطار از نظر تاریخی میان غزل سنایی و غزل عرفانی شاعرانی چون مولوی و حافظ قرار میگیرد. زبان پرشور، خطابهای مستقیم و تأکید بر تجربه عشق از ویژگیهای برجسته اشعار غنایی اوست. متن دیجیتال بخش مهمی از اشعار منسوب به عطار در گنجور قابل دسترسی است.[۵]
تذکرةالاولیا
تذکرةالاولیا مهمترین اثر منثور عطار و یکی از منابع برجسته فارسی درباره زندگی، اقوال و حکایتهای صوفیان نخستین است. کتاب شامل شرح احوال و سخنان شمار زیادی از مشایخ تصوف، از جمله جعفر صادق، اویس قرنی، حسن بصری، رابعه عدویه، بایزید بسطامی، جنید بغدادی و حلاج است.[۱] عطار در این اثر صرفاً زندگینامه تاریخی نمینویسد. او با گزینش اقوال، حکایتها، کرامتها و روایتهای تعلیمی، تصویری نمونهوار از سلوک هر عارف ارائه میدهد. بنابراین، تذکرةالاولیا هم منبعی برای تاریخ تصوف و هم اثری ادبی و تعلیمی است. درباره شمار فصلهای اصلی کتاب و بخشهای افزودهشده به آن اختلاف وجود دارد. برخی زندگینامهها و فصلهای موجود در نسخههای متأخر احتمالاً پس از عطار به متن افزوده شدهاند. به همین سبب، استفاده تاریخی از کتاب نیازمند توجه به نسخههای خطی و تصحیحهای انتقادی است.
آثار منسوب و مسئله اصالت
در طول قرنها آثار بسیاری، گاه تا بیش از صد عنوان، به عطار نسبت داده شده است. پژوهشهای نسخهشناختی و سبکشناختی نشان دادهاند که بخش بزرگی از این آثار متعلق به او نیست. وجود چند شاعر با تخلص عطار، شهرت عطار نیشابوری و تمایل مؤلفان گمنام به حفظ آثار خود زیر نام او از عوامل این انتسابها بوده است.[۴] از جمله آثاری که انتساب آنها محل تردید جدی یا رد پژوهشگران قرار گرفته، میتوان به این عنوانها اشاره کرد:
- پندنامه
- بلبلنامه
- اشترنامه
- بیسرنامه
- وصلتنامه
- مظهرالعجایب
- جوهرالذات
- لسانالغیب
- هیلاجنامه
- حیدرینامه
- سیاهنامه
- نزهتالاحباب
- خسرونامه، در صورتی که آن را اثری جدا از عنوانهای شناختهشده خود عطار بدانند
درباره برخی از این آثار میان مصححان اختلاف وجود دارد، اما در پژوهش دانشنامهای نباید همه نوشتههای چاپشده با نام «عطار» را بیتفکیک از آثار مسلم او دانست. وجود مجموعههایی از آثار منسوب نیز به معنای اثبات انتساب آنها نیست.[۶]
مرگ
تاریخ مرگ عطار، مانند سال تولدش، قطعی نیست. روایت رایج، درگذشت او را در سال ۶۱۸ قمری، برابر با ۱۲۲۱ میلادی، همزمان با حمله مغول به نیشابور میداند. بر اساس گزارشهای متأخر، او به دست یکی از سپاهیان مغول کشته شد. جزئیات داستان، از جمله فروختهشدن او به بهای اندک یا توصیهاش به خریدار، ماهیتی افسانهای دارد و در منابع نزدیک به زمان حادثه تأیید نشده است.[۴] برخی منابع سالهای دیگری، از جمله ۶۲۷ قمری، برای وفات او ذکر کردهاند. بااینحال، تاریخ ۶۱۸ قمری با گزارشهای مربوط به ویرانی نیشابور و برآورد سن عطار سازگاری بیشتری دارد و در منابع مرجع جدید بیشتر پذیرفته شده است.[۴][۱]
آرامگاه
آرامگاه عطار در نیشابور قرار دارد. بنای کنونی آرامگاه در دوره تیموریان و به فرمان علیشیر نوایی، وزیر، نویسنده و حامی فرهنگ و هنر، بر فراز مزار او ساخته یا بازسازی شد. بنا نقشهای هشتضلعی و گنبدی کاشیکاریشده دارد و در دورههای بعد چند بار مرمت شده است.[۷] آرامگاه عطار در باغی قرار گرفته که آرامگاه کمالالملک نیز در بخشی از آن ساخته شده است. این مجموعه از مکانهای فرهنگی و گردشگری نیشابور بهشمار میرود. آرامگاه عطار در فهرست آثار ملی ایران نیز ثبت شده است.[۷]
جایگاه در تاریخ ادبیات فارسی
عطار حلقهای اساسی در تحول شعر عرفانی فارسی میان سنایی و مولوی است. سنایی پیش از او بخش مهمی از مفاهیم عرفانی را وارد شعر تعلیمی فارسی کرده بود؛ عطار این میراث را با داستانپردازی گسترده، روانشناسی شخصیتها، تمثیلهای چندلایه و ساختارهای روایی بزرگ گسترش داد. مولوی نیز بسیاری از امکانات روایی و عرفانی این سنت را در مثنوی معنوی به مرحلهای تازه رساند. تأثیر عطار بر مولوی تنها به مضامین کلی محدود نیست. شماری از حکایتها، شخصیتها و الگوهای روایی عطار در آثار مولوی بازآفرینی شدهاند. پژوهشهای تطبیقی نشان میدهند که مولوی در مواردی روایتهای مشترک را گسترش داده، کوتاه کرده یا با هدفی متفاوت به کار برده است.[۸] عطار همچنین بر سنت تذکرهنویسی صوفیانه، ادبیات تعلیمی، شعر غنایی عرفانی و تصویرپردازی ادبی در ایران و دیگر سرزمینهای فارسیزبان اثر گذاشت. منطقالطیر در زبانها و فرهنگهای مختلف ترجمه، اقتباس و بازآفرینی شده و مضمون پرندگان در جستوجوی سیمرغ در ادبیات، نقاشی، نمایش و هنرهای معاصر استمرار یافته است.[۱]
عطارپژوهی و تصحیح آثار
شناخت علمی عطار در دوره معاصر با پژوهشهای نسخهشناختی، تاریخی و سبکشناختی گسترش یافت. محمد قزوینی در تصحیح و بررسی تذکرةالاولیا، بدیعالزمان فروزانفر در پژوهش درباره زندگی و آثار عطار، هلموت ریتر در تحلیل جهان فکری و روایی او و محمدرضا شفیعی کدکنی در تصحیح و ارزیابی آثار مسلم و منسوب به عطار نقش مهمی داشتهاند. یکی از مهمترین دستاوردهای عطارپژوهی معاصر، تفکیک آثار اصیل عطار از نوشتههای منسوب به اوست. این پژوهشها با مقایسه نسخههای خطی، زبان، واژگان، اندیشههای کلامی، شیوه داستانپردازی و شواهد تاریخی نشان دادهاند که «عطار» موجود در سنت نسخهای همیشه یک مؤلف واحد نیست.
بزرگداشت
روز ۲۵ فروردین در تقویم رسمی ایران به نام «روز بزرگداشت عطار نیشابوری» شناخته میشود. در این روز برنامههای ادبی و پژوهشی، بهویژه در نیشابور، برای بررسی آثار و اندیشههای او برگزار میشود.[۲][۷] نام عطار بر مراکز فرهنگی، آموزشی، خیابانها و مؤسسات گوناگون نهاده شده است. آرامگاه او نیز همراه با آرامگاه خیام و محوطههای تاریخی نیشابور، بخشی از هویت فرهنگی این شهر را تشکیل میدهد.
گاهشمار
- حدود ۵۴۰ قمری / ۱۱۴۵ یا ۱۱۴۶ میلادی: تولد عطار در نیشابور یا یکی از نواحی وابسته به آن.[۴]
- نیمه دوم سده ششم قمری: اشتغال به عطاری و آغاز فعالیت ادبی و عرفانی.[۴]
- ۵۷۳ قمری / ۱۱۷۷ میلادی: تاریخی که در برخی نسخهها برای پایان تألیف منطقالطیر ذکر شده است؛ اصالت این تاریخ قطعی نیست، زیرا بیت حاوی آن در همه نسخهها وجود ندارد.[۴]
- میان ۶۱۲ تا ۶۱۸ قمری: دیدار منسوب نصیرالدین طوسی با عطار سالخورده در نیشابور، بر پایه محاسبه فروزانفر.[۴]
- احتمالاً ۶۱۸ قمری / ۱۲۲۱ میلادی: درگذشت یا کشتهشدن عطار همزمان با حمله مغول به نیشابور.[۴][۱]
- سده نهم قمری / سده پانزدهم میلادی: احداث یا بازسازی بنای آرامگاه او به فرمان علیشیر نوایی.[۷]
کتابشناسی برگزیده
آثار عطار
- عطار نیشابوری، منطقالطیر، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.
- عطار نیشابوری، اسرارنامه، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.
- عطار نیشابوری، الهینامه، تصحیح هلموت ریتر و نیز تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.
- عطار نیشابوری، مصیبتنامه، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.
- عطار نیشابوری، مختارنامه، تصحیح محمدرضا شفیعی کدکنی.
- عطار نیشابوری، تذکرةالاولیا، تصحیح محمد قزوینی.
- عطار نیشابوری، دیوان عطار، تصحیح تقی تفضلی.
پژوهشهای مهم
- فروزانفر، بدیعالزمان، شرح احوال و نقد و تحلیل آثار شیخ فریدالدین محمد عطار نیشابوری، تهران.
- زرینکوب، عبدالحسین، صدای بال سیمرغ، تهران.
- شفیعی کدکنی، محمدرضا، مقدمهها و تعلیقات تصحیحهای انتقادی آثار عطار.
- Ritter, Hellmut, Das Meer der Seele: Mensch, Welt und Gott in den Geschichten des Farīduddīn ʿAṭṭār, Leiden, 1955.
- Reinert, Benedikt, “AṬṬĀR, FARĪD-AL-DĪN,” Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 1.
جستارهای وابسته
- ادبیات عرفانی
- تصوف
- سنایی غزنوی
- مولوی
- منطقالطیر
- سیمرغ
- تذکرةالاولیا
- نیشابور
- سبک عراقی
- آرامگاه عطار نیشابوری
منابع
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ ۱٫۷ ۱٫۸ خطای یادکرد: برچسب
<ref>نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نامبریتانیکاوارد نشده است - ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ خطای یادکرد: برچسب
<ref>نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با ناممرکزوارد نشده است - ↑ Mubina Moker، “The Spiritual Genealogy of Attar of Nishapur”، Ibn Sina Scientific Research Institute.
- ↑ ۴٫۰۰ ۴٫۰۱ ۴٫۰۲ ۴٫۰۳ ۴٫۰۴ ۴٫۰۵ ۴٫۰۶ ۴٫۰۷ ۴٫۰۸ ۴٫۰۹ خطای یادکرد: برچسب
<ref>نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نامایرانیکاوارد نشده است - ↑ «عطار»، گنجور.
- ↑ «مجموعهای از آثار عطار نیشابوری»، ویکینور.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ “Tomb of Attar”، Visit Iran.
- ↑ خطای یادکرد: برچسب
<ref>نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نامتاثیرمولویوارد نشده است