پروین اعتصامی

از ایران پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو
پروین اعتصامی
پروین اعتصامی.jpg
نام اصلی رخشنده اعتصامی
زمینهٔ کاری شعر و ادبیات
زادروز ۲۵ اسفند ۱۲۸۵
تبریز
پدر و مادر یوسف اعتصامی - اختر بخشایشی
مرگ ۱۵ فروردین ۱۳۲۰
تهران
علت مرگ حصبه
جایگاه خاکسپاری صحن فاطمه معصومه
سبک نوشتاری شعر مناظره‌ای
کتاب‌ها دیوان اشعار
تخلص پروین
شریک(های)
زندگی
فضل‌الله اعتصامی
استاد دهخدا، ملک‌الشعرای بهار، یوسف اعتصامی

پروین اعتصامی (۲۵ اسفند ۱۲۸۵–۱۵ فروردین ۱۳۲۰) با نام اصلی رخشنده اعتصامی شاعرایرانی که از وی بنام مشهورترین شاعر زن ایران نام می‌برند.

پدرش یوسف اعتصامی از شاعران و مترجمان معاصر بود که در شکل‌گیری شخصیت هنری و ادبی پروین نقش بسزایی داشت. او در سال۱۲۹۱ودر ۶سالگی همراه باخانواده اش از تبریز به تهران رفت و از همان اوان کودکی با مشروطه خواهان وادیبان زمان آشنا شد وشعر و ادبیات فارسی را از پدر و از استادانی چون دهخدا و ملک الشعرای بهار آموخت وزیرنظر آنان سرودن شعر را آغازکرد.

پروین از کودکی فارسی و عربی را نزد پدر آموخت وسپس به مدرسه آمریکایی ایران کلیسا رفت ودر سال ۱۳۰۳تحصیلاتش را در آنجا به اتمام رساند.[۱]در جشن فارغ‌التحصیلی، در یک سخنرانی با عنوان «زن و تاریخ» از بیسوادی و بی‌خبری زنان ایران سخن گفت.[۲]

اعتصامی در ۲۸سالگی ازدواج کرد ولی به دلیل اختلاف فکری با همسرش از اوجداشد. وی مدتی در کتابخانه دانشسرای عالی کتابدار بود. او در سن ۳۵سالگی در اثر بیماری حصبه درگذشت و در قم، در حرم فاطمه معصومه در مقبره خانوادگی به خاک سپرده شد.[۳]

پروین اعتصامی شیوه ای منحصر به فرددر سرودن شعر دارداوهرگز در قصیده به مداحی و ستایش شاهان نرفته‌است ودر غزل، سوز و گدازهای عاشقانه معمول را بکار نبرده‌است. او در مثنوی زبانی بدیع داردکه به همه چیزروح می‌بخشد. در شعر او اشک، سوزن، سیر، پیاز، و… سخن می‌گویند ودردهای انسانی را بیان میکنندوپرنده‌ها و حیوانات شعر او دنیای ویژه ای ارائه می‌دهند. مناظره‌های شعری پروین زیباترین آفریده‌های ذهن خلاق اوهستند. ملک الشعرای بهار، پروین اعتصامی را زنده کننده فن مناظره در شعر فارسی میداندو معتقد است که شعر او با وجود استواری و متانت در لفظ و معنا، روان و آسان فهم است.[۴] اشعار پروین اعتصامی بیشتر در مورد مسایل اجتماعی و ظلم و بیداد شاهان و فقر عمومی است.[۵]

در سال ۱۳۱۴ دیوان پروین اعتصامی منتشر شدکه شامل ۶۰۶شعر در قالبهای مثنوی و قطعه وقصیده است وبیش از ۷۰مناظره داردکه شامل گفتگوهایی پر معنا و نغزبین انسانها و جانوران و گیاهان واشیاباهم است

زندگی‌نامه

پروین اعتصامی در روز ۲۵ اسفند سال ۱۲۸۵ شمسی در تبریز به دنیا آمد، تحت نظر پدر خود رشد کرد. در کودکی همراه خانواده به تهران آمد. ادبیات فارسی و ادبیات عرب را نزد پدرش یوسف اعتصام‌الملک فرا گرفت. در هشت سالگی به سرودن شعر پرداخت و مخصوصاً با به نظم کشیدن قطعاتی که پدرش از کتب خارجی (فرنگی- ترکی و عربی) ترجمه می‌کرد طبع آزمائی می‌نمود.[۶]

از ۶تا۸سالگی در محافل علمی که پدرش در خانه با حضور سخن شناسان و ادیبان آن زمان از جمله ملک الشعرای بهار، علی اکبر دهخدا، نصرالله تقوی، وشاهزاده افسر تشکیل می‌داد، شرکت می‌کرد و با وجودخردسالی، از این مباحث میاموخت و بهرمند می‌شد.

در همین سالها بودکه سروده‌های ترجمه شده از زبانهای دیگر را به سبک انوری به نظم در آوردومایه شگفتی بسیاری از استادان از جمله تقوی شد. در ۱۱سالگی با آثار شاعران بزرگ، چون ناصر خسرو ،انوری، مولوی، ونظامی آشنا بود ودر ۱۴سالگی شعری از اوبنام «مرغک»برای نخستین بارتوسط پدرش در مجله بهار به چاپ رسید.[۷]

آگهی درگذشت پروین اعتصامی

اودر سال ۱۳۰۳تحصیلاتش را در مدرسه دخترانه آمریکایی تمام کردودر جشن پایان مدرسه خطابه ای با عنوان زن و تاریخ ایراد کرد. پروین درتمامی سفرهای پدرش همراه او بودودر این سفرها تجارب تازه ای کسب می‌کرد. پروین اعتصامی در سال ۱۳۱۳ با پسر عموی خود ازدواج کرد ولی دیری نپاییدکه به دلیل اختلاف فکری از او جدا شد. وچند ماه بعد از این جدایی، نخستین دفتر شعرش، با مقدمه ای از ملک الشعرای بهاردر تهران منتشر شد.[۸] پروین اعتصامی مدتی نیز در کتاب‌خانهٔ دانشسرای عالی، کتابدار بود و بعد از آن قبل ازاینکه دومین دیوان اشعارش به چاپ برسد، به بیماری حصبه مبتلاشدودرگذشت و درقم، در حرم فاطمه معصومه، در مقبره خانوادگی، به خاک سپرده شد.

سبک اشعار

پروین اعتصامی از پایه‌گذاران سبک شعر مناظره‌ای است و در زمان حیاتش مجموعه‌ای از شعرهایش را در قالب‌هایی مانند مناظره، مثنوی، قطعه و قصیده بصورت دیوان اشعار به چاپ رساند.[۹]

دیوان پروین اعتصامی، شامل ۲۳۸ قطعه شعر می‌باشد، ۶۵ قطعه را به صورت مناظره آورده‌است. اشعار او بیشتر شامل قطعات ادبی است که موضوعات اجتماعی را نقد کرده‌است. اشعار او به دو دسته تقسیم می‌شوند:دسته اول که به سبک خراسانی سروده شده ومحتوای آن اندرزونصیحت است وبه اشعار ناصر خسروشباهت دارد. دسته دوم به سبک عراقی گفته شده و به سبک اشعار سعدی نزدیک است. این اشعار از نوع مناظره میباشندوشهرت بیشتری دارند.[۱۰]

پروین اعتصامی از نظر دیگران

بسیاری از منتقدان ادبی، پروین اعتصامی را با شاعران تراز اول ایران مقایسه می‌کنند و او را شاعری بزرگ می‌نامند. برخی شعر او را شعر «سیاست و اخلاق» نامیده‌اند.

ملک الشعرای بهار می‌گوید؛ اگر تنها شعر «سفر اشک» از دیوان او منتشر می‌شد، جایگاه والایی در علم و ادب فارسی پیدا می‌کرد.

سعید نفیسی نوشته اشت: «پروین طبع بلند و توانایی داشته و تقریباً همه جا هرچه می‌خواسته‌است، می‌توانسته‌است بگوید. وزن و قافیه، طبع او را محدود نمی‌کرد.»

علامه قزوینی در مورد پروین گفته‌است: «اشعار او با بهترین قصاید اساتید و به خصوص ناصرخسرو دم برابری می‌زند و موفق گشته‌است.»

دهخدا پروین را در «سلاست و متانت شعر هم رتبه استادان قدیم نظم» می‌شمارد.

شهریار دیوان پروین را «بلند آسمان» توصیف کرده و او را «از نوابغ ادب» می‌داند.

شفیعی کدکنی می‌گوید: «او مستقل‌ترین شاعر دوره شعر فارسی پس از مشروطیت و مضمون شعرهایش دارای تازگی است.» وی شعر او را شعر «خِرَد و عاطفه» و ظهور او پس از مشروطیت را «یک واقعه بزرگ ادبی» خوانده‌است.

هوشنگ ابتهاج (هـ. ااف. سایه) گفت: «پروین اعجوبه ای بود که اولاً بی موقع مُرد و ثانیاً مرگش مصادف شد با غوغای شعر نو و در نتیجه شعر وی در آن میان درک نشد.»

دکتر احسان یارشاطرنوشته است که: «از قاآنی به این سو، شاعری به اهمیت و اعتبار پروین نیست. وی در اصالت و استقلال، از همه شاعران ما پس از حافظ و صائب برتر است.»

دکتر محمد معین شعر پروین را اینگونه توصیف کرد: «پروین در شعر خود، روح انسان را به سوی سعی و عمل، نیک بختی و فضیلت سوق می‌دهد.»[۱۱]

شخصیت سیاسی و اجتماعی

پروین در دورانی زندگی میکردکه با صدورفرمان مشروطیت، فروپاشی حکومت قاجار، حکومت استبدادی رضا شاه وجنگ جهانی اول همراه بود. وی از این رویدادهای زمانه خود تأثیر می‌پذیرفت وبویژه اینکه پدرش نیز آگاه به مسائل سیاسی دوران بود و از طریق او درجریان مسائل سیاسی قرار می‌گرفت؛ لذا مسائلی چون ظلم ستیزی، مقابله با فقر وعدالت خواهی و آرمان خواهی در اشعار او به فراوانی دیده می‌شود ودرقالب مناظره‌های زیبا مسائل اجتماعی را با دید سیاسی بیان می‌کند.[۱۲]

پروین فرهنگ روزگار خود بخوبی می‌شناخت و معنی و مفهوم زندگانی یک انسان بزرگ را عمیقاً درک می‌کرد. اشعار او بازتاب افکار سیاسی و اجتماعی وی است؛ که باعث توجه او به موضوعات ارزنده تر زندگی، ظلم ستیزی و عدالت‌خواهی در اشعارش شده

است.[۱۳]

اشعار معروف

آفریده‌های ذهنِ زایندهٔ پروین، در مناظره ها، روشن تر، چهرهٔ خود را نشان می‌دهند. در مناظره‌های شعری او، «امید و نومیدی»، «بلبل و مور»، «برف و بوستان»، «پایه و دیوار»، «تیر و کمان»، «دیدن و نادیدن»، «حقیقت و مجاز»، «دیوانه و زنجیر»، «ذرّه و خفّاش»، «سپید و سیاه»، «کرباس و الماس»، «کوه و کاه»، «گرگ و سگ»، «گرگ و شبان»، «گل و خار»، «گل و شبنم» و… با هم سخن می‌گویند. برخی از اشعار معروف او عبارتند از: اشک یتیم، سفر اشک، متاع جوانی، ای مرغک، مور و سلیمان، آرزوی پرواز، پندونصیحت، وقت برگریزان، صاعقه ما ستم اغنیاست، دزدوقاضی، شکایت پیرزن، عنکبوت، صاف و دردشرط نیکنامی،

اشک یتیم

روزی گذشت پادشهی از گذرگهی فریاد شوق بر سر هر کوی و بام خاست
پرسید زان میانه یکی کودک یتیم کاین تابناک چیست که بر تاج پادشاست؟
آن یک جواب داد: چه دانیم ما که چیست؟ پیداست آنقدر که متاعی گرانبهاست
نزدیک رفت پیرزنی گوژپشت و گفت: این اشک دیده من و خون دل شماست
ما را به رخت و چوب شبانی فریفته‌است این گرگ سالهاست که با گله آشناست

پروین فلاکت و درماندگی فرودستان را ابدی نمی‌داند. به باور او، وقتی مشعل مقاومت به اهتزاز درآید، رنج وستم نیز پایان میابد

«ز قید بندگی این بستگان شوند آزاد اگر به شوق رهایی زنند بال و پری
یتیم و پیرزن این قدر خون دل نخورند اگر به خانة غارتگری فتد شرری
به حکم ناحق هر سِفله خلق را نکشند اگر ز قتل پدر پرسشی کند پسری
درخت جور و ستم هیچ برگ و بار نداشت اگر که دست مجازات میزدش تبری
اگر که بدمنشی را کشند بر سر دار به جای او ننشیند به زور ازو بتری».

به باور پروین، باید دست به دست هم دادو بی شک و تردید پای به میدان نهاد.

«هزار کوه گرت سدّ راه شوند، برو هزار ره گرت از پا درافکنند، مایست».

پروین به رنجبرهای پای در بند یک راه نشان می‌دهد: نبرد، بی واهمه و هراس:

«تا به کی جان کندن اندر آفتاب، ای رنجبر؟ ریختن از بهر نان از چهره آب، ای رنجبر؟
از حقوق پایمال خویشتن کن پرسشی چند می‌ترسی ز هر خان و جناب، ای رنجبر؟
جمله آنان را که چون زالو مکندت خون بریز وندر آن خون دست و پایی کن خَضاب، ای رنجبر» !

پروین در شعر «شکایت پیرزن» از زبان پیرزنی بر شاه می‌تازد که از آتش فساد او به جز آه برای مردم نمانده‌است:

سنگینی خَراج به ما عرصه تنگ کرد گندم تراست، حاصل ما غیر کاه نیست
در دامن تو دیده جز آلودگی ندید بر عیبهای روشن خویشت نگاه نیست
ویرانه شد ز ظلم تو هر مسکن و دهی یغماگر است چون تو کسی، پادشاه نیست».

مناظره «دزدوقاضی»

گفت: هان برگوی شغل خویشتن گفت: هستم همچو قاضی، راهزن
گفت: آن زَرها که بُردستی کجاست؟ گفت: در هَمیانِ تَلبیس شماست
گفت: پیش کیست آن روشن نگین؟ گفت: بیرون آر دست از آستین
دزدیِ پنهان و پیدا کارِ توست مالِ دزدی، جمله، در انبار توست
حَد به گردن داری و حد می‌زنی گر یکی باید زدن، صد می‌زنی
می‌زنم گر من ره خلق ای رفیق در ره شرعی تو قُطّاع الطّریق
می‌برم من جامهٔ درویشِ عور تو ربا و رشوه می‌گیری به زور
دست من بستی برای یک گلیم خود گرفتی خانه از دست یتیم
دزدِ زَر بستند و دزدِ دین رهید شِحنه، ما را دید و قاضی را ندید
چیره دستان می‌ربایند آن چه هست می‌بُرند آن گه ز دزدِ کاه، دست
دزد اگر شب، گرمِ یغماکردن است دزدیِ حُکّام روز روشن است
حاجب اَر ما را ز راه راست برد دیو، قاضی را به هر جا خواست برد».

[۱۴][۱۵][۱۶]

مضامین و محتوای اشعار

اشعار پروین اعتصامی بیشتر در رابطه با مسایل اجتماعی و ظلم و ستم شاهان و فقر مردم است او اشعار زیادی سروده‌است ودرتمامی این سروده هابا پند و اندرز راه‌های تاریک زندگی را روشن کرده‌است.[۱۷] تعدادی زیادی از اشعار پروین، مناظره میان اشیاء، حیوانات و گیاهان است ودر این اشعار او به غنیمت شمردن فرصت‌ها، نصیحت‌های اخلاقی،انتقادکردن به ظلم و ستم به مظلومان و ضعیفان و ناپایداری دنیاپرداخته است.[۱۸]

جستارهای وابسته

منابع

  1. زندگینامه پروین اعتصامی -ستاره
  2. زندگینامه: پروین اعتصامی-همشهری انلاین
  3. پروین اعتصامی -ماهنامهرشد
  4. مناظره‌های شعری (به یاد پروین اعتصامی)-سایت همبستگی
  5. زندگینامه: پروین اعتصامی-همشهری انلاین
  6. پروین اعتصامی - ماهنامه رشد
  7. پروین اعتصامی دایرةالمعارف بزرگ
  8. زندگینامه: پروین اعتصامی همشهری انلاین
  9. زندگینامه پروین اعتصامی ستاره
  10. زندگینامه پروین اعتصامی ستاره
  11. پروین اعتصامی جنگ خبر
  12. پروین اعتصامی ایمنا
  13. پروین اعتصامی iran nabard
  14. مناظره‌های شعری (به یاد پروین اعتصامی) سایت همبستگی
  15. مجموعه اشعار پروین اعتصامی
  16. اشعار پروین اعتصامی
  17. زندگینامه پروین اعتصامی همشهری
  18. زندگینامه پروین اعتصامی ستاره