محمد حقوقی

محمد حقوقی
نام اصلی	محمد حقوقی
زمینهٔ کاری	شعر، نقد ادبی، پژوهش ادبی
زادروز	۱۳ اردیبهشت ۱۳۱۶ اصفهان، ایران
مرگ	۸ تیر ۱۳۸۸ اصفهان، ایران
ملیت	ایرانی
محل زندگی	اصفهان، تهران
علت مرگ	بیماری قلبی
جایگاه خاکسپاری	باغ رضوان اصفهان
در زمان حکومت	محمدرضا شاه پهلوی، جمهوری اسلامی ایران
رویدادهای مهم	همکاری در بنیان‌گذاری جُنگ اصفهان
پیشه	شاعر، منتقد ادبی، پژوهشگر و آموزگار
سال‌های نویسندگی	دههٔ ۱۳۳۰ تا ۱۳۸۸
سبک نوشتاری	شعر نو، شعر نیمایی، نقد ادبی
کتاب‌ها	شعر نو از آغاز تا امروز، زوایا و مدارات، فصل‌های زمستانی، شرقی‌ها، گریزهای ناگزیر، خروس هزاربال
نوشتارها	کی مرده؟ کی به‌جاست؟، از سرچشمه تا مصب، از نشان دادن تا شعر

محمد حقوقی (۱۳ اردیبهشت ۱۳۱۶ – ۸ تیر ۱۳۸۸) شاعر، منتقد و پژوهشگر ادبی معاصر ایرانی و از چهره‌های مؤثر در نقد و معرفی شعر نو فارسی بود. او در اصفهان به دنیا آمد و بخش مهمی از فعالیت ادبی خود را در همین شهر گذراند. حقوقی علاوه بر انتشار چندین مجموعه شعر، با نگارش مقاله‌ها و کتاب‌های تحلیلی دربارهٔ شعر معاصر و شاعرانی چون نیما یوشیج، احمد شاملو، مهدی اخوان ثالث، فروغ فرخزاد و سهراب سپهری در شکل‌گیری و گسترش نقد شعر نو در ایران نقش داشت.

حقوقی از اعضای نخستین هیئت تحریریهٔ جُنگ اصفهان بود؛ نشریه و حلقه‌ای ادبی که در دههٔ ۱۳۴۰ با حضور نویسندگان، مترجمان و منتقدانی چون هوشنگ گلشیری، ابوالحسن نجفی، جلیل دوستخواه و دیگر چهره‌های ادبی اصفهان شکل گرفت. مقالهٔ «کی مرده؟ کی به‌جاست؟» که حقوقی در سال ۱۳۴۵ منتشر کرد، از نوشته‌هایی بود که توجه محافل ادبی را به جُنگ اصفهان و نگاه انتقادی اعضای آن جلب کرد.

اثر پژوهشی مهم او شعر نو از آغاز تا امروز، مجموعه‌ای از گزیده‌ها، مقدمه‌ها و تحلیل‌های مربوط به تحول شعر نو فارسی است. این اثر در نسخهٔ گسترش‌یافتهٔ دوجلدی، شعر فارسی سال‌های ۱۳۰۱ تا ۱۳۷۰ را دربرمی‌گیرد و از منابع شناخته‌شده برای مطالعهٔ جریان‌ها و شاعران شعر معاصر فارسی است.

زندگی

کودکی و تحصیلات

محمد حقوقی در ۱۳ اردیبهشت ۱۳۱۶ در اصفهان متولد شد. علاقهٔ او به شعر از دوران نوجوانی شکل گرفت. حقوقی در آغاز با قالب‌های سنتی شعر فارسی و به‌ویژه قصیده آشنا شد، اما به‌تدریج به شعر نو و تجربه‌های ادبی معاصر گرایش یافت.

او در سال ۱۳۳۷ برای ادامهٔ تحصیل وارد دانشسرای عالی تهران شد و در رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی تحصیل کرد. اقامت در تهران امکان آشنایی نزدیک‌تر او را با فضای ادبی پایتخت و شاعران و نویسندگان معاصر فراهم کرد.

نخستین شعرهای حقوقی در سال‌های ۱۳۳۸ و ۱۳۳۹ منتشر شدند. در همین دوره با شماری از شاعران و نویسندگان معاصر، از جمله نادر نادرپور، سیمین بهبهانی، سیاوش کسرایی، منوچهر آتشی و بهرام صادقی ارتباط پیدا کرد.

بازگشت به اصفهان و تدریس

حقوقی پس از پایان تحصیلات خود در تهران، در سال ۱۳۴۱ به اصفهان بازگشت و به تدریس پرداخت. آموزش و تدریس در کنار شعر و نقد ادبی از فعالیت‌های مستمر او بود.

بازگشت حقوقی به اصفهان با دوره‌ای از تحرک ادبی در این شهر هم‌زمان شد. حضور نویسندگان، شاعران، مترجمان و منتقدانی که بعدها با عنوان کلی «حلقهٔ اصفهان» شناخته شدند، اصفهان را در دههٔ ۱۳۴۰ به یکی از مراکز مهم ادبیات نوگرای ایران تبدیل کرد.

جُنگ اصفهان

یکی از مهم‌ترین بخش‌های زندگی ادبی محمد حقوقی، همکاری او در شکل‌گیری جُنگ اصفهان بود.

نخستین شمارهٔ جُنگ اصفهان در تابستان ۱۳۴۴ منتشر شد. حقوقی در کنار هوشنگ گلشیری، محمد کلباسی، فریدون مختاریان و جلیل دوستخواه در نخستین هیئت تحریریهٔ آن حضور داشت.

جُنگ اصفهان صرفاً یک نشریهٔ ادبی نبود، بلکه پیرامون آن حلقه‌ای از نویسندگان، شاعران، مترجمان و منتقدان شکل گرفت. ابوالحسن نجفی، احمد میرعلایی، بهرام صادقی و شماری دیگر از چهره‌های ادبی معاصر نیز با این جریان ارتباط داشتند.

حقوقی در این جمع بیش از هر چیز در زمینهٔ شعر و نقد شعر فعالیت می‌کرد. ضیاء موحد بعدها دربارهٔ نقش او در جُنگ اصفهان گفت که مقالهٔ «کی مرده؟ کی به‌جاست؟» از عواملی بود که نام جُنگ اصفهان را مطرح کرد و حقوقی شناخت گسترده‌ای از شاعران معاصر، چه در تهران و چه در شهرستان‌ها داشت.

محمد حقوقی و نقد شعر

محمد حقوقی در کنار شاعری، بخش مهمی از فعالیت ادبی خود را به نقد، طبقه‌بندی و معرفی شعر معاصر اختصاص داد. نوشته‌های او در این زمینه از دههٔ ۱۳۴۰ آغاز شد.

از نخستین نوشته‌های مهم او سه مقالهٔ «کی مرده؟ کی به‌جاست؟»، «از سرچشمه تا مصب» و «از نشان دادن تا شعر» بود. مقالهٔ «کی مرده؟ کی به‌جاست؟» در سال ۱۳۴۵ و «از سرچشمه تا مصب» در سال ۱۳۴۷ منتشر شدند.

در این مقاله‌ها حقوقی کوشید جریان‌های شعر معاصر و موقعیت شاعران مختلف را تحلیل و طبقه‌بندی کند. اهمیت این نوشته‌ها تنها در داوری دربارهٔ شاعران نبود، بلکه حقوقی می‌کوشید معیارهایی برای مطالعهٔ شعر جدید و تحولات آن ارائه کند.

در نقدهای حقوقی، شکل و ساختار شعر اهمیت ویژه‌ای داشت. دانشنامهٔ آزاد پارسی او را از پیشگامان تحلیل و بررسی شعر معاصر دانسته و بر توجه ویژهٔ او به شکل و ساختار شعر تأکید کرده است.

حقوقی در طول فعالیت خود دربارهٔ آثار بسیاری از شاعران معاصر نوشت. بخش مهمی از نوشته‌های او به بررسی شعر نیما یوشیج، احمد شاملو، مهدی اخوان ثالث، فروغ فرخزاد و سهراب سپهری اختصاص دارد.

شعر نو از آغاز تا امروز

شعر نو از آغاز تا امروز مهم‌ترین اثر پژوهشی محمد حقوقی در زمینهٔ تاریخ و نقد شعر معاصر فارسی است.

نسخهٔ اولیهٔ این اثر در سال ۱۳۵۱ منتشر شد و حقوقی در سال‌های بعد آن را گسترش داد. نسخهٔ دوجلدی کتاب، با عنوان کامل شعر نو از آغاز تا امروز، ۱۳۰۱–۱۳۷۰، شامل انتخاب شعرها، درآمد، مقدمه و تفسیرهای حقوقی دربارهٔ شاعران و جریان‌های مختلف شعر نو است.

جلد نخست دورهٔ زمانی دههٔ اول تا دههٔ پنجم، یعنی سال‌های ۱۳۰۱ تا ۱۳۵۰، و جلد دوم دههٔ ششم و هفتم، یعنی سال‌های ۱۳۵۱ تا ۱۳۷۰، را دربرمی‌گیرد.

این اثر تنها گلچینی از شعرهای معاصر نیست. مقدمه‌ها و تحلیل‌های حقوقی دربارهٔ تاریخ شعر نو، معیارهای انتخاب شعر و ویژگی‌های شاعران مختلف، بخش مهمی از کتاب را تشکیل می‌دهد.

کتاب در چاپ‌های بعدی توسط نشر ثالث منتشر شد و همچنان تجدید چاپ شده است.

مجموعهٔ «شعر زمان ما»

یکی دیگر از فعالیت‌های مهم حقوقی، بررسی جداگانهٔ شاعران برجستهٔ معاصر بود. او در مجموعهٔ شعر زمان ما به انتخاب و تحلیل آثار شماری از مهم‌ترین شاعران شعر نو پرداخت.

این کتاب‌ها علاوه بر گزیدهٔ شعرها، شامل مقدمه و تحلیل حقوقی دربارهٔ زندگی، زبان، ساختار و تحول شعر هر شاعر بودند.

از شاعرانی که آثار آنان در این مجموعه بررسی شده‌اند می‌توان به این افراد اشاره کرد:

• نیما یوشیج
• احمد شاملو
• مهدی اخوان ثالث
• فروغ فرخزاد
• سهراب سپهری

کتاب مربوط به فروغ فرخزاد با عنوان شعر زمان ما ۴: فروغ فرخزاد در دههٔ ۱۳۷۰ منتشر شد و شامل انتخاب و تحلیل شعرهای فروغ توسط حقوقی بود.

حقوقی به‌عنوان شاعر

اگرچه بخش بزرگی از شهرت محمد حقوقی به فعالیت او در نقد شعر بازمی‌گردد، او پیش از هر چیز خود شاعر بود و از اواخر دههٔ ۱۳۳۰ به‌طور مستمر شعر منتشر می‌کرد.

حقوقی از نسل شاعرانی بود که پس از تثبیت دستاوردهای نیما یوشیج وارد فضای شعر نو شدند. او در شعرهای خود از امکانات شعر نیمایی بهره گرفت، اما به‌تدریج زبان و فضای شعری ویژهٔ خود را دنبال کرد.

نخستین دورهٔ جدی انتشار مجموعه‌های شعر او در اواخر دههٔ ۱۳۴۰ شکل گرفت. انتشار دو مجموعهٔ زوایا و مدارات و فصل‌های زمستانی در سال ۱۳۴۸ مرحلهٔ تازه‌ای در فعالیت شاعری او بود.

در سال ۱۳۵۱ مجموعهٔ شرقی‌ها منتشر شد. پس از آن مجموعه‌های دیگری چون گریزهای ناگزیر، با شب، با زخم، با گرگ و خروس هزاربال انتشار یافتند.

ویژگی‌های شعر

شعر حقوقی در طول چند دهه فعالیت او دستخوش تغییر شد و نمی‌توان همهٔ آثارش را ذیل یک شیوهٔ ثابت قرار داد.

در بررسی‌هایی که دربارهٔ شعر او نوشته شده، به حضور طبیعت، تجربهٔ زندگی شهری، فردیت، عشق، خاطره و روابط انسانی در آثارش اشاره شده است. زبان او در برخی دوره‌ها به سادگی و گفتار نزدیک می‌شود و در عین حال توجه او به ساختار، ترکیب واژگان و سازمان درونی شعر ــ همان عناصری که در مقام منتقد بر آنها تأکید داشت ــ در شعر خودش نیز دیده می‌شود.

حقوقی در مقام شاعر در کنار نسل پرشماری از چهره‌های بزرگ شعر معاصر فعالیت می‌کرد؛ اما وجه متمایز کارنامهٔ او همراهی مستمر شاعری با نقد و پژوهش دربارهٔ شعر بود.

مقالهٔ «کی مرده؟ کی به‌جاست؟»

مقالهٔ «کی مرده؟ کی به‌جاست؟» در سال ۱۳۴۵ منتشر شد و یکی از نخستین نوشته‌های مهم حقوقی در نقد شعر معاصر بود. عنوان مقاله برگرفته از شعری از نیما یوشیج بود.

حقوقی در این مقاله کوشید تصویری از جریان شعر فارسی و موقعیت شاعران معاصر ارائه کند. اهمیت مقاله در فضای ادبی آن دوره تا اندازه‌ای بود که بعدها از آن به‌عنوان یکی از نوشته‌های مؤثر در مطرح‌شدن جُنگ اصفهان یاد شد.

«از سرچشمه تا مصب»

حقوقی در سال ۱۳۴۷ مقالهٔ «از سرچشمه تا مصب» را منتشر کرد. این مقاله ادامهٔ کوشش او برای بررسی مسیر شعر معاصر و جایگاه نیما یوشیج و نسل‌های پس از او بود.

عنوان مقاله از استعارهٔ رودخانه استفاده می‌کرد: نیما به‌منزلهٔ یکی از سرچشمه‌های اصلی تحول شعر و نسل‌های بعدی به‌مثابه جریان‌هایی که از این سرچشمه حرکت کرده‌اند. این نگاه بعدها در پژوهش گسترده‌تر حقوقی دربارهٔ تاریخ شعر نو ادامه یافت.

سفر به انگلستان

پس از انتشار شرقی‌ها در سال ۱۳۵۱، حقوقی مدتی به انگلستان رفت. در این دوره با محمدجعفر محجوب، پژوهشگر ادبیات فارسی، معاشرت داشت.

این سفر یکی از دوره‌های زندگی فرهنگی حقوقی بود و پس از بازگشت نیز فعالیت او در زمینهٔ شعر، نقد و تدوین آثار مربوط به شعر معاصر ادامه یافت.

جایگاه در نقد ادبی معاصر

محمد حقوقی از منتقدانی بود که نقد شعر را به‌طور مستمر و در طول چند دهه دنبال کردند. ویژگی فعالیت او این بود که نقد شعر برایش فعالیتی جدا از تجربهٔ شاعری نبود.

او آثار شاعران نسل‌های مختلف را دنبال می‌کرد و به گفتهٔ ضیاء موحد، شناخت او تنها به شاعران شناخته‌شدهٔ تهران محدود نبود و آثار شاعران شهرستان‌ها و نسل‌های جوان‌تر را نیز پیگیری می‌کرد.

جواد مجابی نیز در مراسم بزرگداشت حقوقی او را روشنفکری چندوجهی توصیف کرد که در کنار کار هنری به پژوهش فرهنگی و نظریه‌پردازی می‌پرداخت.

با این حال، داوری‌های حقوقی دربارهٔ شاعران همواره مورد توافق منتقدان دیگر نبود. شیوهٔ انتخاب شاعران، طبقه‌بندی جریان‌ها و معیارهای او برای ارزش‌گذاری شعر معاصر خود موضوع نقد و بحث بوده است. از این منظر، اهمیت کار حقوقی تنها در نتیجهٔ داوری‌های او نیست، بلکه در مشارکت مستمرش در شکل‌گیری بحث نظری پیرامون شعر معاصر فارسی قرار دارد.

بزرگداشت محمد حقوقی

در ۱۲ خرداد ۱۳۸۷ شصت‌ودومین «شب بخارا» به محمد حقوقی اختصاص یافت. در این برنامه شماری از شاعران، نویسندگان و منتقدان دربارهٔ زندگی، شعر و فعالیت انتقادی او سخن گفتند.

برگزاری این برنامه در واپسین سال زندگی حقوقی فرصتی برای بررسی بیش از پنج دهه فعالیت او در شعر و نقد ادبی بود.

درگذشت

محمد حقوقی روز دوشنبه ۸ تیر ۱۳۸۸ در ۷۲ سالگی در اصفهان درگذشت. او پیش از مرگ مدتی بیمار بود. در گزارش‌های زمان درگذشت، بیماری قلبی به‌عنوان علت مرگ او ذکر شده است.

پیکر او در ۱۰ تیر ۱۳۸۸ از مقابل بیمارستان خورشید اصفهان تشییع و در باغ رضوان اصفهان به خاک سپرده شد.

آثار

مجموعه‌های شعر

• زوایا و مدارات، ۱۳۴۸
• فصل‌های زمستانی، ۱۳۴۸
• شرقی‌ها، ۱۳۵۱
• گریزهای ناگزیر
• با شب، با زخم، با گرگ
• خروس هزاربال
• گنجشک‌ها و گیلاس‌ها
• تا صدای سکوت

نقد و پژوهش

• شعر نو از آغاز تا امروز
• مجموعهٔ شعر زمان ما
• پژوهش‌ها و گزیده‌های مربوط به نیما یوشیج
• پژوهش‌ها و گزیده‌های مربوط به احمد شاملو
• پژوهش‌ها و گزیده‌های مربوط به مهدی اخوان ثالث
• پژوهش‌ها و گزیده‌های مربوط به فروغ فرخزاد
• پژوهش‌ها و گزیده‌های مربوط به سهراب سپهری

مقاله‌های مهم

• کی مرده؟ کی به‌جاست؟، ۱۳۴۵
• از سرچشمه تا مصب، ۱۳۴۷
• از نشان دادن تا شعر

اهمیت «شعر نو از آغاز تا امروز»

از میان آثار حقوقی، شعر نو از آغاز تا امروز جایگاهی ویژه در کارنامهٔ او دارد. این اثر حاصل چند دهه مطالعه، انتخاب و بررسی شعر معاصر بود.

کتاب از دو جنبه اهمیت دارد: نخست به‌عنوان مجموعه‌ای گسترده از نمونه‌های شعر نو فارسی و دوم به‌عنوان روایت و تفسیر شخصی حقوقی از تاریخ این شعر.

نسخهٔ دوجلدی کتاب که دورهٔ ۱۳۰۱ تا ۱۳۷۰ را پوشش می‌دهد، در مجموع تاریخ هفت دهه شعر نو فارسی را از دیدگاه حقوقی دنبال می‌کند. اطلاعات کتاب‌شناختی این نسخه در فهرست کتابخانه‌های دانشگاهی نیز ثبت شده است.

از آنجا که انتخاب شاعران و آثار در این کتاب بر اساس معیارهای خود حقوقی صورت گرفته، کتاب علاوه بر ارزش تاریخی و کتاب‌شناختی، سندی برای مطالعهٔ نگاه یکی از منتقدان مهم شعر معاصر به تحول شعر فارسی نیز محسوب می‌شود.

میراث ادبی

کارنامهٔ محمد حقوقی دو وجه اصلی دارد: حقوقی شاعر و حقوقی منتقد.

در مقام شاعر، او بیش از نیم قرن در فضای شعر معاصر ایران حضور داشت و مجموعه‌های متعددی منتشر کرد. در مقام منتقد، به معرفی، تحلیل و طبقه‌بندی شعر معاصر پرداخت و کوشید تحول شعر پس از نیما را در قالب یک روایت تاریخی و انتقادی بررسی کند.

حضور او در جُنگ اصفهان نیز حقوقی را به یکی از چهره‌های مرتبط با یکی از جریان‌های تأثیرگذار ادبی دهه‌های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ تبدیل کرد. در این حلقه، شعر، داستان، ترجمه و نقد ادبی در ارتباط نزدیک با یکدیگر دنبال می‌شدند.

مجموعهٔ گستردهٔ نقدها و گزیده‌های حقوقی دربارهٔ شاعران معاصر، به‌ویژه شعر نو از آغاز تا امروز، از بخش‌های ماندگارتر کارنامهٔ پژوهشی اوست. این کتاب همچنان منتشر می‌شود و برای بررسی تاریخ شعر نو فارسی مورد مراجعه قرار می‌گیرد.

جستارهای وابسته

• شعر نو
• شعر نیمایی
• نیما یوشیج
• احمد شاملو
• مهدی اخوان ثالث
• فروغ فرخزاد
• سهراب سپهری
• هوشنگ گلشیری
• بهرام صادقی
• ابوالحسن نجفی
• جُنگ اصفهان
• ادبیات معاصر ایران
• نقد ادبی

پیوند به بیرون

• شب محمد حقوقی، مجلهٔ بخارا
• شعر نو از آغاز تا امروز، فهرست کتاب‌شناختی CiNii Books