استان آذربایجان شرقی

استان آذربایجان شرقی سرزمین آتش
استان آذربایجان شرقی - تبریز- قلعه بابک خرمدین
کشور	ایران
جایگاه تاریخی	پایتخت ایلخانان مغول - نخستین پایتخت صفویه - شهر مشروطه
مرکز استان	تبریز
شمال	جمهوری آذربایجان (نخجوان) و ارمنستان
شرق	استان اردبیل
جنوب	استان زنجان
جنوب غرب	استان کردستان
غرب	استان آذربایجان غربی
بلندترین نقطه	کوه سهند (۳٬۷۰۷ متر)
آب و هوا	سرد و نیمه‌خشک — زمستان برفی · تابستان معتدل
دریاچه	دریاچه ارومیه
میراث جهانی یونسکو	بازار تاریخی تبریز (ثبت ۲۰۱۰) - بزرگ‌ترین بازار سرپوشیده جهان
ذخیره‌گاه زیست‌کره یونسکو	جنگل‌های ارسباران
جاذبه‌های تاریخی	مسجد کبود · ارگ علیشاه · قلعه بابک · کندوان · آبشار آسیاب خرابه جلفا
جاذبه‌های فرهنگی	خانه مشروطه · خانه بهنام · حمام صاحب‌الامر
صنایع	ماشین‌سازی · تراکتورسازی · پتروشیمی · خودروسازی · چرم و کفش
صنایع دستی	فرش تبریز (گره ترک‌بافت، شهرت جهانی)
محصولات کشاورزی	سیب‌زمینی · گندم · جو · بادام · انگور · لبنیات
غذاهای محلی	کوفته تبریزی · دولمه · پیتی · قیمه تبریزی · باقلوا تبریز

استان آذربایجان شرقی

استان آذربایجان شرقی، سرزمین آتش، یکی از مهم‌ترین استان‌های شمال‌غرب ایران با مرکزیت تبریز است که به دلیل پیشینه تاریخی، فرهنگی و اقتصادی خود جایگاه ویژه‌ای در کشور دارد. این استان با طبیعتی متنوع، کوهستان‌های سهند و ارسباران، و همجواری با کشورهای ارمنستان و جمهوری آذربایجان، نقش مهمی در تجارت و ارتباطات منطقه‌ای ایفا می‌کند.

تبریز در طول تاریخ بارها پایتخت ایران بوده و در رویدادهای مهمی همچون نهضت مشروطه نقش برجسته‌ای داشته است. بازار تاریخی تبریز، مسجد کبود، قلعه بابک و روستای صخره‌ای کندوان از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری آن به شمار می‌روند.

اقتصاد استان بر پایه صنایع بزرگ، بازرگانی مرزی، فرش‌بافی، کشاورزی و دامداری استوار است و تبریز یکی از قطب‌های صنعتی کشور محسوب می‌شود. مردم استان اغلب به زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند و فرهنگ، موسیقی، ادبیات و غذاهای محلی آن از شهرت فراوانی برخوردار است.

این استان همچنین در تاریخ معاصر ایران، از جنبش مشروطه تا تحولات سیاسی و اجتماعی دهه‌های اخیر، همواره یکی از مراکز مهم فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی بوده است.

مرکز استان: تبریز

مساحت: ۴۵,۶۵۱ کیلومتر مربع

جمعیت: حدود ۳,۹۰۹,۰۰۰ نفر (سرشماری ۱۳۹۵)

تعداد شهرستان: ۲۱ شهرستان

زبان اصلی: ترکی آذربایجانی (گویش تبریزی) و فارسی

ارتفاع مرکز استان: حدود ۱,۳۵۰ متر از سطح دریا

استان آذربایجان شرقی در شمال‌غرب ایران واقع شده و یکی از مهم‌ترین مراکز تاریخی، فرهنگی و اقتصادی کشور است. نام «آذربایجان» از واژه «آتورپاتکان» به معنای «سرزمین آتش مقدس» گرفته شده که به آتشکده‌های زرتشتی باستانی این منطقه اشاره دارد.

تبریز، مرکز استان، ششمین کلانشهر پرجمعیت ایران است و در طول تاریخ بارها پایتخت ایران بود. این شهر بزرگ‌ترین قطب اقتصادی منطقه آذربایجان و مرکز اداری، بازرگانی، صنعتی و فرهنگی شمال‌غرب ایران است. بازار تاریخی تبریز، بزرگ‌ترین بازار سرپوشیده جهان، در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.

جغرافیا و اقلیم

استان آذربایجان شرقی از شمال به جمهوری آذربایجان (نخجوان) و ارمنستان، از شرق به استان اردبیل، از جنوب به استان زنجان، از جنوب‌غرب به استان کردستان و از غرب به استان آذربایجان غربی محدود است.

از نظر توپوگرافی، این استان شامل کوه‌ها، دشت‌ها و دره‌های متعدد است.

کوه سهند (۳,۷۰۷ متر) یک آتشفشان خاموش در جنوب‌شرق تبریز و کوه سبلان (۴,۸۱۱ متر) در نزدیکی مرز استان اردبیل از مهم‌ترین ارتفاعات هستند. دشت تبریز یک جلگه میان‌کوهی بین رشته‌کوه‌های عینالی و سهند است.

دریاچه ارومیه، بزرگ‌ترین دریاچه ایران و یکی از بزرگ‌ترین دریاچه‌های نمکی جهان، در مرز غربی استان قرار دارد. متأسفانه این دریاچه در دهه‌های اخیر با بحران خشک‌شدن مواجه شده و سطح آب آن به شدت کاهش یافته است.

اقلیم استان عمدتاً سرد و نیمه‌خشک است. زمستان‌ها سرد و برفی و تابستان‌ها معتدل و خنک هستند. میانگین بارش سالانه حدود ۳۰۰ میلی‌متر است. تبریز در طول تاریخ زلزله‌های ویرانگر متعددی از جمله زلزله سال ۱۱۳۷ هجری (۱۷۲۷ میلادی) را تجربه کرده که حدود ۷۷,۰۰۰ نفر در آن واقعه کشته شدند.

تاریخ

آذربایجان یکی از قدیمی‌ترین مناطق مسکونی جهان است. یافته‌های باستان‌شناسی در غار کرفتو و تپه‌های باستانی حسنلو و هفتوان نشان‌دهنده سکونت انسان از هزاران سال پیش است. در دوران ماد (هفتم قرن پیش از میلاد)، این منطقه بخش مهمی از امپراتوری ماد بود.

نام آذربایجان از «آتورپاتکان» می‌آید که به آتروپات، ساتراپ آذربایجان در دوران هخامنشی، بازمی‌گردد.

آتروپات پس از سقوط هخامنشیان به دست اسکندر، استقلال نسبی منطقه را حفظ کرد.

تبریز در دوران ایلخانان مغول (قرن ۷-۸ هجری) به اوج شکوفایی رسید. غازان‌خان و اولجایتو، تبریز را پایتخت امپراتوری ایلخانی قرار دادند و شهر به یکی از بزرگ‌ترین و ثروتمندترین شهرهای جهان تبدیل شد.

مارکو پولو از تبریز دیدن کرد و آن را «شهری بزرگ و زیبا با بازاری عظیم» توصیف کرد.

در دوران صفویه (قرن ۱۰ هجری)، تبریز نخستین پایتخت صفویان بود. شاه‌اسماعیل اول در سال ۹۰۷ هجری (۱۵۰۱ میلادی) تبریز را فتح کرد و سلسله صفویه را تأسیس نمود.

تبریز نقش کلیدی در تاریخ معاصر ایران ایفا کرده است. انقلاب مشروطه (۱۲۸۵-۱۲۹۰ شمسی / ۱۹۰۶-۱۹۱۱ میلادی) در تبریز حماسه‌ای بزرگ آفرید.

ستارخان و باقرخان، دو قهرمان مشروطه، با مقاومت یازده‌ماهه خود در برابر نیروهای محمدعلی‌شاه، مشروطیت را نجات دادند.

اقتصاد و منابع

استان آذربایجان شرقی یکی از قطب‌های صنعتی و بازرگانی ایران است.

نزدیکی به مرزهای ترکیه، جمهوری آذربایجان، ارمنستان و نخجوان، این استان را به دروازه بازرگانی شمال‌غرب ایران تبدیل کرده است.

صنایع مهم استان:

  ● صنعت ماشین‌سازی: تبریز از قدیمی‌ترین مراکز ماشین‌سازی ایران است (ماشین‌سازی تبریز)

  ● صنعت تراکتورسازی: کارخانه تراکتورسازی تبریز

  ● صنایع پتروشیمی: مجتمع پتروشیمی تبریز

  ● صنایع خودروسازی

  ● صنایع غذایی و لبنی

  ● صنایع چرم و کفش: تبریز از قدیمی‌ترین مراکز تولید کفش در ایران

فرش آذربایجان از معروف‌ترین فرش‌های ایران و جهان است. فرش‌های تبریز با گره ترکبافت و نقشه‌های متنوع (نقشه ماهی، لچک‌ترنج، شکارگاه) شهرت جهانی دارند.

در بخش کشاورزی، سیب‌زمینی، گندم، جو، بادام و انگور از محصولات عمده هستند. آذربایجان شرقی یکی از تولیدکنندگان اصلی لبنیات ایران نیز هست.

بازرگانی مرزی از طریق بازارچه‌های مرزی و گمرکات شمال‌غرب (جلفا، نوردوز) بخش مهمی از اقتصاد استان را تشکیل می‌دهد.

فرهنگ، آداب و رسوم

مردم آذربایجان شرقی عمدتاً به زبان ترکی آذربایجانی با گویش تبریزی سخن می‌گویند. این زبان از شاخه اوغوز خانواده زبان‌های ترکی است و ادبیات غنی شامل آثار شعرا و نویسندگانی چون پروین اعتصامی و شهریار را دارد. دیوان پروین و منظومه «حیدربابایه سلام» اثر شهریار، از شاهکارهای ادبیات ترکی آذربایجانی است.

کوفته تبریزی

موسیقی آذربایجانی (موغام) یکی از غنی‌ترین سنت‌های موسیقایی خاورمیانه است و در فهرست میراث معنوی جهانی یونسکو ثبت شده‌است.

ساز تار و کمانچه از سازهای اصلی موسیقی آذربایجانی هستند.

غذاهای محلی آذربایجان:

  ● کوفته تبریزی: بزرگ‌ترین کوفته دنیا با توپی از گوشت، برنج و سبزی

  ● آش آذربایجانی (آش رشته و آش دوغ)

  ● دولمه (برگ مو پُر شده با گوشت و برنج)

  ● پیتی (آبگوشت سنگی)

  ● قیمه تبریزی

  ● باقلوا و نان‌برنجی تبریز: از معروف‌ترین شیرینی‌های ایران

جشن‌ها و مراسم خاص آذربایجان شامل نوروز (با آیین‌های محلی ویژه)، چهارشنبه‌سوری (با شکوه و عظمت خاص)، جشن‌های عاشیقی (نقالی و موسیقی عاشیق‌ها) و مراسم عزاداری محرم است.

جاذبه‌های گردشگری

مهم‌ترین اثر ثبت‌شده یونسکو:

بازار سرپوشیده تبریز

بازار تاریخی تبریز (ثبت ۲۰۱۰): بزرگ‌ترین بازار سرپوشیده جهان و یکی از مهم‌ترین مراکز تجاری جاده ابریشم. این مجموعه شامل راسته‌ها، سراها، تیمچه‌ها، مسجدها و مدارس متعددی است که از قرن ۱۳ میلادی شکل گرفته و در دوران صفویه به اوج شکوفایی رسیده است.

دیگر جاذبه‌ها:

  ● مسجد کبود (مسجد جهانشاه): شاهکار معماری قره‌قویونلو با کاشی‌کاری فیروزه‌ای

  ● ارگ علیشاه: بقایای بزرگ‌ترین طاق آجری جهان از دوران ایلخانی

  ● خانه‌های تاریخی تبریز: خانه مشروطه، خانه بهنام، خانه سنندجی

  ● کلیسای کانتور (قره‌کلیسا): از کلیساهای تاریخی ارمنیان

  ● قلعه بابک: قلعه تاریخی بابک خرمدین در ارتفاعات کلیبر

  ● جنگل‌های ارسباران: ذخیره‌گاه زیست‌کره یونسکو

  ● کندوان: روستای صخره‌ای منحصربه‌فرد با خانه‌های کنده‌شده در دل صخره

  ● آبشار آسیاب خرابه جلفا: یکی از زیباترین آبشارهای ایران

  ● حمام صاحب‌الامر: حمام تاریخی دوران ایلخانی

مبارزات و مقاومت مردمی

خانه مشروطه

آذربایجان شرقی و تبریز، شهر مشروطه و آزادی‌خواهی و زادگاه بنیان‌گذار سازمان مجاهدین خلق ایران، در تاریخ معاصر نیز یکی از مهم‌ترین کانون‌های مبارزه مردمی علیه رژیم آخوندی بوده است.

محمد حنیف‌نژاد، بنیان‌گذار سازمان مجاهدین خلق ایران:

محمد حنیف‌نژاد (متولد ۱۲ مرداد ۱۳۱۷ در محله مارالان تبریز) بزرگ‌ترین افتخار تبریز در تاریخ مقاومت معاصر ایران است. وی تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در دبستان همام و دبیرستان‌های منصور و فردوسی تبریز گذراند. حنیف‌نژاد پس از مطالعه عمیق تاریخ مبارزات ایران و جهان و بررسی علل شکست احزاب سیاسی، در ۱۵ شهریور ۱۳۴۴ به همراه سعید محسن و علی‌اصغر بدیع‌زادگان هسته اولیه سازمان مجاهدین خلق ایران را پایه‌ریزی کرد. وی در سال ۱۳۵۰ توسط ساواک دستگیر و در بامداد ۴ خرداد ۱۳۵۱ به همراه دیگر بنیان‌گذاران در میدان چیتگر تهران تیرباران شد.

موسی خیابانی:

موسی خیابانی (متولد ۱۳۲۲ در تبریز) از فرماندهان برجسته سازمان مجاهدین خلق بود. وی در دانشکده علوم دانشگاه تهران توسط خود حنیف‌نژاد به عضویت سازمان درآمد. خیابانی سال‌ها در زندان شاه بود و در ۳۰ دی ۱۳۵۷ جزو آخرین دسته زندانیان سیاسی بود که همراه با مسعود رجوی آزاد شد. پس از خروج رجوی از ایران، مسئولیت رهبری مجاهدین در داخل کشور بر عهده خیابانی قرار گرفت. در ۱۹ بهمن ۱۳۶۰ در نبردی حماسی در زعفرانیه تهران، موسی خیابانی به همراه جمعی از کادرهای اصلی مجاهدین، از جمله اشرف ربیعی (همسر اول مسعود رجوی) و آذر رضایی (همسر موسی) پس از ساعت‌ها درگیری سنگین به شهادت رسید.

حماسه خونین ۲۵ آبان ۱۳۶۱ - نبرد ۵ مجاهد دلیر تبریز:

در بعدازظهر ۲۵ آبان ۱۳۶۱، تبریز شاهد یکی از حماسی‌ترین نبردهای مقاومت بود. ۵ رزمنده مجاهد خلق، مجید رهبر، اکرم خراسانی (اسدالله‌زاده)، رضا هاشملو، جواد محمدی و نادر استاد اسداللهی، پس از شکستن حلقه محاصره پاسداران، در ارتفاعات اطراف روستای «امند» (۱۵ کیلومتری تبریز) موضع گرفتند. این ۵ مجاهد بیش از ۳۰ ساعت در سوز و سرمای شدید و در میان صخره‌های پوشیده از برف آذربایجان، در برابر انبوه پاسداران مسلح مقاومت کردند. در پایان این نبرد نابرابر، تنها سلاح‌های خالی از فشنگ و پیکرهای یخ‌زده آنان به دست پاسداران افتاد.

قتل‌عام۶۷:

در تابستان ۱۳۶۷ (۱۹۸۸)، زندان‌های آذربایجان شرقی نیز شاهد کشتار زندانیان سیاسی بودند. صدها هوادار سازمان مجاهدین خلق در کمیسیون‌های مرگ محاکمه و اعدام شدند. تبریز یکی از ۳۲ شهری بود که این جنایت سیستماتیک در آن اجرا شد.

دریاچه ارومیه

اعتراضات محیط زیستی دریاچه ارومیه:

از سال ۱۳۹۰ (۲۰۱۱) به بعد، مردم تبریز و شهرهای آذربایجان بارها در اعتراض به خشک شدن دریاچه ارومیه به خیابان‌ها آمدند. بر اساس گزارش عفو بین‌الملل، در اردیبهشت ۱۳۹۰ حدود ۷۰ نفر در تبریز و ۲۰ نفر در ارومیه بازداشت شدند.

قیام آبان ۱۳۹۸:

در آبان ۱۳۹۸ (نوامبر ۲۰۱۹)، تبریز یکی از شهرهای فعال در قیام سراسری علیه گران شدن بنزین بود. مردم با شعارهای ضد حکومتی به خیابان‌ها آمدند و نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی با خشونت فراوان با آن‌ها برخورد کردند.

قیام ۱۴۰۱ و قیام ۱۴۰۴:

تبریز یکی از کانون‌های اصلی قیام سراسری ۱۴۰۱ و قیام سراسری ۱۴۰۴ بود. بر اساس گزارش شورای ملی مقاومت ایران، بیش از ۱۰,۰۰۰ نفر در تبریز علی‌رغم حکومت نظامی اعلام‌نشده به خیابان‌ها آمدند و ساعت‌ها در مقابل نیروهای سرکوبگر جمهوری اسلامی سرسختانه ایستادندو نیروهای امنیتی با شلیک گلوله جنگی به معترضان تعداد زیادی از مردم را به‌شهادت رساندند.