استان خوزستان

استان خوزستان گاهواره تمدن ایلام · سرزمین نفت ایران
استان خوزستان - اهواز
کشور	ایران
جایگاه تاریخی	پایتخت تمدن ایلام (۳۲۰۰ پ.م) · نخستین چاه نفت خاورمیانه (۱۹۰۸)
مرکز استان	اهواز (یکی از گرم‌ترین شهرهای جهان · تا ۵۵ درجه)
غرب	عراق
جنوب	خلیج فارس
شمال و شرق	استان‌های لرستان، چهارمحال‌وبختیاری، کهگیلویه‌وبویراحمد، بوشهر
زبان‌ها	فارسی، عربی خوزستانی، لری بختیاری
آب و هوا	گرم و مرطوب - تابستان‌های بسیار گرم (تا ۵۵ درجه سانتی‌گراد)
رودخانه‌ها	کارون (بزرگ‌ترین رودخانه ایران) · دز · کرخه · جراحی · هندیجان
تالاب‌ها	هورالعظیم · شادگان (تالاب‌های بین‌المللی)
جزایر	خارک (بزرگ‌ترین پایانه صادرات نفت ایران) · مینو · آبادان
میراث جهانی یونسکو	زیگورات چغازنبیل (۱۲۵۰ پ.م) · سازه‌های آبی شوشتر (ساسانی) · شوش (محوطه باستانی)
شهرهای تاریخی	شوش (پایتخت ایلام و هخامنشی) · شوشتر (شهر پل‌ها) · دزفول (پل ساسانی) · خرمشهر (آزادسازی ۳ خرداد ۱۳۶۱)
نفت و انرژی	بیش از ۸۰٪ نفت ایران · مسجدسلیمان (نخستین چاه نفت خاورمیانه ۱۹۰۸) · پالایشگاه آبادان
صنایع	فولاد خوزستان · پتروشیمی ماهشهر · نیشکر هفت‌تپه · بنادر خمینی و ماهشهر
محصولات کشاورزی	گندم · برنج · خرما · نیشکر · مرکبات
صنایع دستی	قالیچه‌بافی بختیاری · حصیربافی (بوریا) عربی · سفالگری شوش · گلیم‌بافی لری
غذاهای محلی	هریسه · فلافل اهوازی · قلیه‌ماهی · مشاط · سبزی‌پلو با ماهی · حلوای خوزستانی
مقاومت مردمی	عملیات آفتاب ارتش آزادیبخش · کشتار ۶۷ در زندان‌های اهواز و دزفول ·

استان خوزستان، واقع در جنوب‌غربی ایران، یکی از کهن‌ترین و مهم‌ترین مناطق تمدنی ایران و جهان است. این استان به‌عنوان گاهواره تمدن ایلام (از حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد) شناخته می‌شود و دارای میراث‌های جهانی یونسکو مانند زیگورات چغازنبیل، سازه‌های آبی شوشتر و محوطه باستانی شوش است. خوزستان در طول تاریخ میزبان امپراتوری‌های بزرگ بوده و در دوره هخامنشی یکی از پایتخت‌های امپراتوری (شوش) را در خود جای داده بود.

این سرزمین به دلیل ذخایر عظیم نفت (بیش از ۸۰ درصد نفت ایران) و کشف نخستین چاه نفت خاورمیانه در مسجدسلیمان (۱۹۰۸)، نقش محوری در اقتصاد مدرن ایران ایفا کرده است. جغرافیای خوزستان شامل دشت‌های حاصلخیز، رودخانه‌های بزرگ مانند کارون، تالاب‌های بین‌المللی هورالعظیم و شادگان، و آب‌وهوای گرم و مرطوب است. مرکز استان اهواز، یکی از گرم‌ترین شهرهای جهان، است.

خوزستان با تنوع قومی و فرهنگی غنی (عرب، لر، بختیاری و فارس) و صنایع دستی و غذاهای محلی متنوع، از نظر کشاورزی (خرما، نیشکر، برنج)، صنعت (فولاد، پتروشیمی) و بنادر مهم، اهمیت استراتژیک بالایی دارد. با این حال، با چالش‌هایی مانند بحران‌های زیست‌محیطی (ریزگردها و خشک شدن تالاب‌ها) روبه‌رو است. این استان همچنین در رویدادهای تاریخی معاصر مانند نهضت ملی نفت و مقاومت‌های مردمی نقش برجسته‌ای داشته است.

مرکز استان: اهواز

مساحت: ۶۴,۰۵۵ کیلومتر مربع

جمعیت: حدود ۴.۷ میلیون نفر (۱۴۰۰)

شهرستان‌ها: ۲۷ شهرستان (اهواز، دزفول، آبادان، خرمشهر، شوش، شوشتر، مسجدسلیمان، اندیمشک و...)

آب و هوا: گرم و مرطوب؛ تابستان‌های بسیار گرم (تا ۵۵ درجه)

زبان: فارسی، عربی خوزستانی، لری بختیاری

تاریخچه

خوزستان یکی از کهن‌ترین سرزمین‌های متمدن جهان و گاهواره تمدن ایلام است. تمدن ایلامی (حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد) با مرکزیت شوش، از نخستین تمدن‌های بشری بود. زیگورات چغازنبیل (حدود ۱۲۵۰ پیش از میلاد) در نزدیکی شوش، میراث جهانی یونسکو و یکی از بهترین زیگورات‌های باقی‌مانده جهان است.

شوش در دوره هخامنشی یکی از چهار پایتخت امپراتوری بود. کاخ آپادانای شوش ساخته داریوش بزرگ، نمونه‌ای از شکوه معماری هخامنشی است. در دوره ساسانی، نظام آبیاری بند و سد شوشتر ساخته شد که اکنون میراث جهانی یونسکو ثبت شده‌است.

کشف نفت در مسجدسلیمان در سال ۱۲۸۷ شمسی (۱۹۰۸ میلادی) نقطه عطفی در تاریخ خوزستان و ایران بود. مسجدسلیمان نخستین چاه نفت خاورمیانه را در خود جای داد و شرکت نفت ایران و انگلیس (بعدها بریتیش پترولیوم) تأسیس شد. پالایشگاه آبادان تا سال ۱۳۵۹ بزرگ‌ترین پالایشگاه جهان بود.

نهضت ملی نفت (۱۳۲۹-۱۳۳۲) مستقیماً با خوزستان مرتبط بود. ملی شدن صنعت نفت به رهبری دکتر محمد مصدق، خوزستان را در مرکز تحولات سیاسی قرار داد. اعتصابات کارگران نفت آبادان و اهواز نقش مهمی در این نهضت داشت.

جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹-۱۳۶۷) ویرانی عظیمی به خوزستان وارد کرد. شهرهای خرمشهر، آبادان و دزفول در خط مقدم جنگ بودند. خرمشهر پس از ۵۷۸ روز اشغال در ۳ خرداد ۱۳۶۱ آزاد شد.

شهرهای تاریخی:

شوش: پایتخت باستانی ایلام و یکی از چهار پایتخت هخامنشی، محل کشف قانون‌نامه حمورابی و شیر سنگی شوش.

شوشتر: شهر پل‌ها و بندها با شاهکار مهندسی آبی ساسانی (میراث جهانی).

دزفول: شهر پل قدیم ساسانی

جغرافیا و اقلیم

خوزستان در جنوب‌غربی ایران واقع شده و از غرب با عراق و از جنوب با خلیج فارس هم‌مرز است. دشت خوزستان یکی از حاصلخیزترین دشت‌های ایران است که پنج رودخانه بزرگ کارون (بزرگ‌ترین رودخانه ایران)، دز، کرخه، جراحی و هندیجان، از آن عبور می‌کنند.

آب‌وهوای خوزستان گرم و مرطوب است. شهر اهواز یکی از گرم‌ترین شهرهای جهان محسوب می‌شود با دمای تابستانی تا ۵۵ درجه سانتی‌گراد. تالاب‌های هورالعظیم و شادگان از مهم‌ترین تالاب‌های بین‌المللی ایران هستند.

جزایر خوزستان:

جزایر مینو و آبادان در اروندرود و جزیره خارک در خلیج فارس از نقاط مهم استراتژیک خوزستان هستند. جزیره خارک بزرگ‌ترین پایانه صادرات نفت ایران است و بقایای کلیسای نسطوری قرن ۶ میلادی در آن دیده می‌شود.

بحران‌های زیست‌محیطی:

خوزستان از ریزگردها (گرد و غبار) و خشکی تالاب‌ها رنج می‌برد. خشک شدن بخش‌های وسیعی از هورالعظیم و تالاب شادگان بحران زیست‌محیطی جدی‌ای ایجاد کرده است واهواز بارها در لیست آلوده‌ترین شهرهای جهان قرار گرفته است.

اقتصاد و منابع

خوزستان غنی‌ترین استان نفت‌خیز ایران و یکی از مهم‌ترین مناطق نفتی جهان است. بیش از ۸۰ درصد نفت ایران و بخش عمده گاز طبیعی از این استان استخراج می‌شود. آبادان، ماهشهر و خارک از مراکز اصلی صنعت نفت هستند.

زیگورات چغازنبیل-استان خوزستان

صنایع فولاد خوزستان (مجتمع فولاد خوزستان در اهواز)، صنایع پتروشیمی (ماهشهر)، صنعت نیشکر (هفت‌تپه و کشت و صنعت کارون) از صنایع مهم استان هستند.

کشاورزی خوزستان به‌دلیل دسترسی به آب فراوان رودخانه‌ها بسیار حاصلخیز است.

محصولات اصلی: گندم، برنج، خرما (خوزستان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان خرما در ایران)، نیشکر و مرکبات.

بندر موسوم به خمینی و بندر ماهشهر از بنادر مهم تجاری ایران در خلیج فارس هستند. صنعت ماهیگیری در سواحل خوزستان و صید میگو نیز اهمیت اقتصادی دارد.

فرهنگ و آداب و رسوم

فرهنگ بومی استان خوزستان

خوزستان سرزمین تنوع قومی و فرهنگی است: عرب‌ها، لرها، بختیاری‌ها و فارس‌زبان‌ها در کنار هم زندگی می‌کنند. هر قوم سنت‌ها و آداب خاص خود را دارد.

موسیقی خوزستانی از غنی‌ترین گنجینه‌های موسیقی ایران است. موسیقی عربی خوزستان با سازهای سنتی مانند ربابه و طبل، و موسیقی لری‌بختیاری از شاخص‌ترین سبک‌های موسیقی هستند.

مراسم و آیین‌ها:

مراسم عزاداری عربی (لطمه‌زنی) با نوحه‌های خاص عربی خوزستان شهرت دارد.

جشن نوروز بختیاری‌ها با رقص چوبی و موسیقی حماسی برگزار می‌شود.

مراسم عروسی عربی خوزستان با رقص‌های محلی (چوبیه) و موسیقی زنده چندین روز ادامه دارد.

ورزش‌های محلی:

کشتی لوچو (کشتی بختیاری)، اسب‌دوانی و قایقرانی در رودخانه‌ها از ورزش‌های سنتی خوزستان هستند. فوتبال در خوزستان بسیار محبوب است و تیم‌های فولاد خوزستان و استقلال خوزستان از تیم‌های مطرح لیگ برتر ایران بوده‌اند.

صنایع دستی:

خوزستان از نظر صنایع دستی بسیار غنی است: قالیچه‌بافی بختیاری با طرح‌های هندسی خاص، حصیربافی (بوریا) عربی، کپوبافی، گلیم‌بافی لری و سفالگری سنتی شوش از مهم‌ترین صنایع دستی هستند.

غذاهای محلی:

هریسه (حلیم گوشت و گندم)، سبزی‌پلو با ماهی، مشاط (غذای عربی)، قلیه‌ماهی، فلافل اهوازی و حلوای خوزستانی از غذاها و شیرینی‌های محلی هستند.

مبارزات و مقاومت مردمی

خوزستان به‌عنوان سرزمین نفت ایران، همواره از مناطق حساس مبارزاتی بوده و مردم آن نقش بزرگی در مقاومت دربرابر دیکتاتوری ایفا کرده‌اند.

عملیات آفتاب- ارتش آزادیبخش ملی ایران:

نیمه‌شب ۷ فروردین ۱۳۶۷، ارتش آزادیبخش ملی ایران با ۱۵ تیپ رزمی، از جمله تیپ‌های زنان مجاهد خلق در جبهه‌ای به طول ۳۰ کیلومتر در غرب شوش در خوزستان، به لشکر ۷۷ خمینی حمله کرد.

منطقه‌ای به وسعت ۶۰۰ کیلومتر مربع آزاد شد. ۳۲ تن از مجاهدین از جمله بهزاد صالحی‌پور باورصاد از مسجدسلیمان و فریبرز سالک گیلانی از دزفول، در این نبرد به شهادت رسیدند.

کشتار ۶۷ در زندان‌های خوزستان:

در تابستان ۱۳۶۷، زندان‌های اهواز و دزفول شاهد کشتار زندانیان مجاهد بودند. ده‌ها تن از مجاهدین خلق و زندانیان سیاسی در کمیسیون‌های مرگ محاکمه و اعدام شدند.

قیام‌های خوزستان:

مردم خوزستان در قیام‌های آبان ۱۳۹۸، ۱۴۰۱ و دی ۱۴۰۴ نقش برجسته‌ای داشتند. در آبان ۱۳۹۸، شهرهای اهواز، ماهشهر و دزفول از کانون‌های اصلی اعتراضات بودند. در ماهشهر، نیروهای سپاه با شلیک مستقیم ده‌ها نفر را به شهادت رساندند.

در ماهشهر نیروهای گارد ویژه غیر بومی از تیپ فاطمیون افغان و سپاه پاسداران، با تانک و نفربر و دوشکا وارد شدند و به سمت مردم معترض شلیک کردند و مردم را در نیزار ماهشهر کشتار کردند. عفو بین‌الملل از «حمام خون» در ماهشهر گزارش داد.

در قیام ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ مردم این استان با تظاهرات گسترده در خیابان‌ها به اعتراض پرداختند، اما نیروهای سرکوبگر جمهوری اسلامی با گلوله جنگی به‌ تظاهرات مسالمت آمیز پاسخ دادند. در این میان در شهر ایذه کودک۹ساله کیان پیرفلک به همراه پدرش مورد اصابت گلوله قرار گرفت و به‌شهادت رسید.