پرونده میدان علیخانی
| پرونده میدان علیخانی | |||
|---|---|---|---|
| بخشی از اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴ | |||
| تاریخ | ۱۸ دی ۱۴۰۴ تاکنون | ||
| مکان | میدان علیخانی، ملکشهر، اصفهان؛ دادگاه انقلاب اصفهان و زندان دستگرد | ||
| علتها | اعتراضات ضدحکومتی در اصفهان و کشتهشدن چهار مأمور حکومتی در میدان علیخانی | ||
| روشها | بازداشت گسترده، بازجویی، پخش اعترافات تلویزیونی، محاکمه گروهی و صدور احکام اعدام و حبس | ||
| وضعیت | ادامه خطر اجرای حکم اعدام برای سه زندانی تا ۱۳ آبان ۱۴۰۵ | ||
| طرفهای درگیری مدنی | |||
| |||
| آمار | |||
| |||
| تلفات | |||
| |||
| نهادهای حقوقبشری از شکنجه، اعتراف اجباری، محرومیت از وکیل مستقل و محاکمههای شتابزده در این پرونده گزارش دادهاند. | |||
پرونده میدان علیخانی عنوان پروندهای قضایی و امنیتی مربوط به شماری از بازداشتشدگان اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴ در اصفهان است. این پرونده پس از رویدادهای ۱۸ دی ۱۴۰۴ در میدان علیخانی ملکشهر تشکیل شد؛ رویدادهایی که در جریان آن، بنا بر روایت رسمی حکومت ایران، چهار مأمور اعزامی به محل اعتراضات کشته شدند. قوه قضائیه جمهوری اسلامی شماری از بازداشتشدگان را به «محاربه»، «افساد فیالارض»، «بغی»، حمل سلاح، تخریب اموال عمومی و اقدام علیه امنیت ملی متهم کرد.[۱]
آمار منتشرشده درباره شمار بازداشتشدگان و متهمان پرونده یکسان نیست. قوه قضائیه از تعقیب قضایی ۴۷ نفر و محاکمه ۳۴ متهم بزرگسال سخن گفته است، در حالی که منابع حقوقبشری شمار بازداشتشدگان را بین ۵۹ تا ۶۲ نفر اعلام کردهاند. خبرگزاری هرانا از محاکمه ۵۹ نفر و صدور ۱۴ حکم اعدام گزارش داده است، اما سازمان حقوق بشر ایران، ههنگاو، رسانههای مقاومت ایران و گزارشهای رسمی، هویت دستکم ۱۲ محکوم به اعدام را منتشر کردهاند.[۲][۳]
تا ۱۲ آبان ۱۴۰۵ حکم اعدام ۹ تن از متهمان پرونده اجرا شده بود. دو تن از آنان، ابوالفضل سپاهی و امیرحسین صفری، در میدان علیخانی و در ملأعام اعدام شدند. سه محکوم دیگر، شروین باقریان، علی دشتی و ابوالفضل ابراهیمی، همچنان در معرض اجرای حکم اعدام قرار داشتند.[۴]
نهادهای حقوقبشری روند رسیدگی به پرونده را مغایر با معیارهای دادرسی عادلانه دانستهاند. گزارشهایی از شکنجه متهمان، تهدید اعضای خانواده، اجرای اعدام نمایشی، گرفتن اعترافات اجباری، محرومیت از وکیل انتخابی و برگزاری محاکمههای گروهی و شتابزده منتشر شده است. قوه قضائیه جمهوری اسلامی این اتهامها را نپذیرفته و اعترافات پخششده از رسانههای حکومتی را از مستندات پرونده معرفی کرده است.
زمینه شکلگیری پرونده
در دیماه ۱۴۰۴ اعتراضاتی در اصفهان و شماری دیگر از شهرهای ایران شکل گرفت. روز ۱۸ دی، گروهی از معترضان در محدوده میدان علیخانی ملکشهر اصفهان تجمع کردند. نیروهای انتظامی و یگان ویژه برای مقابله با اعتراضات به محل اعزام شدند.
رسانههای حکومتی محمد همتی، ولیالله صفری، حسین رمضانی و سیدعلی خشوعی را چهار مأموری معرفی کردند که در جریان درگیریهای میدان علیخانی کشته شدند. روایت رسمی مدعی بود این مأموران پس از محاصرهشدن، مورد حمله معترضان قرار گرفتند.[۱]
در مقابل، گزارشهای منتشرشده از سوی منابع حقوقبشری و شاهدان، از تیراندازی نیروهای حکومتی به سوی معترضان و کشته یا زخمیشدن شماری از شهروندان خبر دادهاند. اطلاعات کامل و مستقلی درباره شمار معترضان کشتهشده در این رویداد منتشر نشده و برای رسیدگی به تیراندازی نیروهای امنیتی نیز پرونده علنی و مستقلی تشکیل نشد.
بازداشتها
پس از رویدادهای ۱۸ دی، نیروهای امنیتی شمار زیادی از جوانان ساکن اصفهان و مناطق اطراف میدان علیخانی را بازداشت کردند. منابع مختلف آمارهای متفاوتی ارائه دادهاند:
- سازمان حقوق بشر ایران شمار بازداشتشدگان مرتبط با پرونده را ۶۲ نفر اعلام کرد.[۵]
- ههنگاو از بازداشت دستکم ۵۹ نفر گزارش داد.[۶]
- رسانههای حکومتی ابتدا از صدور کیفرخواست برای ۱۶ نفر سخن گفتند.
- بنا بر گزارشی منتسب به قوه قضائیه، ۴۷ نفر تحت تعقیب قرار گرفتند و پرونده متهمان زیر ۱۸ سال به دادگاه اطفال فرستاده شد. ۳۴ متهم بزرگسال نیز در دادگاههای انقلاب و کیفری محاکمه شدند.[۷]
این تفاوت آماری میتواند ناشی از تفکیک بازداشتشدگان، متهمان دارای کیفرخواست، افراد زیر ۱۸ سال و کسانی باشد که در دادگاههای مختلف محاکمه شدند. با این حال، بهدلیل عدم انتشار پرونده کامل، اسامی همه بازداشتشدگان و احکام صادرشده مشخص نیست.
اتهامها
اتهامهای مطرحشده علیه متهمان پرونده شامل موارد زیر بود:
- محاربه؛
- افساد فیالارض؛
- بغی یا قیام مسلحانه؛
- اقدام علیه امنیت ملی؛
- حمل یا استفاده از سلاح؛
- تخریب و آتشزدن اموال عمومی؛
- اخلال در نظم عمومی؛
- مشارکت در حمله به مأموران انتظامی.
اتهامهای هر یک از متهمان یکسان نبود. برخی منابع رسمی آنان را در کشتهشدن چهار مأمور دخیل معرفی کردند. با این حال، شهرزاد شهبازی، از وکلای مرتبط با پرونده، اعلام کرد که اتهام قتل عمد به هیچیک از ۱۲ محکوم به اعدام تفهیم نشده و موضوع کشتهشدن مأموران در دادگاه آنان مورد رسیدگی قرار نگرفته است.[۸]
اعترافات تلویزیونی
رسانههای حکومتی پیش از پایان روند قضایی، تصاویری از بازجویی، بازسازی صحنه و اظهارات برخی متهمان منتشر کردند. برنامهای با عنوان «مستند شوک» نیز شامل اظهارات شماری از بازداشتشدگان پخش شد.
سازمان حقوق بشر ایران و دیگر نهادهای حقوقبشری این اظهارات را اعترافات اجباری دانستند. بر پایه این گزارشها، چهره برخی متهمان در تصاویر پوشانده و برای آنان نامهای مستعار انتخاب شده بود. فعالان حقوقبشر پخش اعترافات پیش از محاکمه را نقض اصل برائت و زمینهسازی تبلیغاتی برای صدور احکام سنگین توصیف کردند.[۳]
در گزارشهای حقوقبشری آمده است که برخی متهمان تحت شکنجه جسمی و روانی قرار گرفتند. درباره امیرحسین ملکی گزارش شد که پس از پسگرفتن اظهاراتی علیه یکی دیگر از متهمان، با اعدام نمایشی روبهرو شد. درباره امیرحسین ابراهیمی نیز گزارشهایی از تحت فشار قرارگرفتن برادر نوجوان او برای ادای شهادت علیه وی منتشر شده است.[۳]
روند محاکمه
پرونده متهمان میان دادگاه انقلاب و دادگاه کیفری یک استان اصفهان تقسیم شد. اتهامهای امنیتی و شرعی مانند محاربه و افساد فیالارض در دادگاه انقلاب و اتهامهای مرتبط با قتل یا آسیبهای جسمی در دادگاه کیفری بررسی میشد.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، محاکمه ۳۴ متهم بزرگسال در مدت پنج روز برگزار شد و جلسات هر روز از صبح تا شب ادامه داشت. این زمان کوتاه، با توجه به شمار متهمان، تعدد اتهامها و احتمال صدور مجازات مرگ، از محورهای انتقاد گزارشگر ویژه سازمان ملل و نهادهای حقوقبشری بود.[۷]
گزارشهای حقوقبشری همچنین از محدودیت دسترسی متهمان به وکیل انتخابی، فرصت ناکافی برای مطالعه پرونده و تکیه دادگاه بر اعترافات دوره بازجویی خبر دادهاند. امیرسالار داودی، وکیل دادگستری که وکالت شماری از متهمان را برعهده داشت، پس از اعدام علیرضا سپاهی در ۱۹ مهر ۱۴۰۵ بازداشت شد.[۹]
صدور و تأیید احکام اعدام
در تیرماه ۱۴۰۵ گزارش شد که احکام اعدام ۱۲ متهم در دیوان عالی کشور تأیید و پروندهها برای اجرای حکم فرستاده شده است.[۱۰]
برخی متهمان به بیش از یک بار اعدام محکوم شدند. صدور چند حکم اعدام برای یک متهم، ناشی از محکومیت همزمان بر پایه چند عنوان اتهامی بود. منابع حقوقبشری این شیوه را نشانهای از شدت برخورد قضایی و استفاده ابزاری از مجازات مرگ برای ایجاد رعب در جامعه دانستند.
هرانا شمار محکومان به اعدام را ۱۴ نفر اعلام کرده است، اما نامهای منتشرشده و گزارشهای مربوط به تأیید دیوان عالی عمدتاً به ۱۲ نفر اشاره دارند. بهدلیل عدم انتشار متن کامل آرا، علت این اختلاف روشن نیست.[۲]
محکومان به اعدام
| نام | وضعیت | تاریخ و محل اجرای حکم |
|---|---|---|
| عرفان اسفندیاری | اعدامشده | ۲۸ تیر ۱۴۰۵، زندان دستگرد اصفهان |
| گلمحمد محمدی | اعدامشده | ۲۸ تیر ۱۴۰۵، زندان دستگرد اصفهان |
| ابوالفضل سپاهی | اعدامشده در ملأعام | ۶ مرداد ۱۴۰۵، میدان علیخانی |
| امیرحسین صفری | اعدامشده در ملأعام | ۶ مرداد ۱۴۰۵، میدان علیخانی |
| قائم حسینی | اعدامشده | ۲۹ مرداد ۱۴۰۵، زندان دستگرد اصفهان |
| علیرضا سپاهی | اعدامشده | ۱۳ مهر ۱۴۰۵، زندان دستگرد اصفهان |
| علیرضا رئیسی | اعدامشده | ۱۳ مهر ۱۴۰۵، زندان دستگرد اصفهان |
| امیرحسین ملکی | اعدامشده | ۱۲ آبان ۱۴۰۵، زندان دستگرد اصفهان |
| امیرحسین ابراهیمی | اعدامشده | ۱۲ آبان ۱۴۰۵، زندان دستگرد اصفهان |
| شروین باقریان | محکوم به اعدام | در معرض اجرای حکم |
| علی دشتی | محکوم به اعدام | در معرض اجرای حکم |
| ابوالفضل ابراهیمی | محکوم به اعدام | در معرض اجرای حکم |
اجرای نخستین احکام
در ۲۸ تیر ۱۴۰۵، عرفان اسفندیاری و گلمحمد محمدی در زندان دستگرد اصفهان اعدام شدند. گلمحمد محمدی تبعه افغانستان بود. ههنگاو گزارش داد که این دو زندانی پس از انتقالی که با عنوان ملاقات با قاضی انجام شده بود، بدون اطلاع قبلی خانوادهها به محل اجرای حکم برده شدند.[۱۱]
در ۶ مرداد، حکم اعدام ابوالفضل سپاهی و امیرحسین صفری در میدان علیخانی و در ملأعام اجرا شد. انتخاب محل اعتراضات برای اجرای حکم، از سوی سازمانهای حقوقبشری اقدامی با هدف ایجاد رعب عمومی توصیف شد.[۱۲]
قائم حسینی، معروف به آرین و از اتباع افغانستان، در ۲۹ مرداد در زندان دستگرد اعدام شد.[۱۳]
اعدام علیرضا سپاهی و علیرضا رئیسی
علیرضا سپاهی و علیرضا رئیسی در ۱۳ مهر ۱۴۰۵ در زندان دستگرد اعدام شدند. سازمان حقوق بشر ایران گزارش داد که با اجرای این دو حکم، شمار اعدامشدگان پرونده به هفت نفر رسید.[۵]
گزارشهایی درباره اعمال فشار بر اعضای خانواده علیرضا سپاهی و صدور حکم زندان برای مادر او منتشر شد. همچنین امیرسالار داودی، یکی از وکلای پرونده، چند روز پس از اجرای حکم علیرضا سپاهی بازداشت گردید.
اعدام امیرحسین ملکی و امیرحسین ابراهیمی
بامداد ۱۲ آبان ۱۴۰۵، امیرحسین ملکی و امیرحسین ابراهیمی در زندان دستگرد اصفهان اعدام شدند. هر دو متولد سال ۱۳۸۵ بودند و در زمان اعدام حدود ۱۹ یا ۲۰ سال داشتند. امیرحسین ابراهیمی دانشجوی پزشکی معرفی شده است.[۱۴]
قوه قضائیه آنان را به مشارکت در اقدامات مسلحانه و حمله به مأموران متهم کرد. سازمان حقوق بشر ایران و رسانههای مقاومت ایران، با اشاره به ادعاهای شکنجه، اعترافات اجباری و محاکمه شتابزده، اجرای احکام را قتل حکومتی و اقدامی با هدف انتقامگیری از معترضان توصیف کردند.[۴][۳]
احکام زندان
علاوه بر احکام اعدام، برای شماری از بازداشتشدگان احکام زندان صادر شد. رسانههای مقاومت ایران گزارش دادهاند که ۲۳ متهم به حبسهای پنج تا ده ساله محکوم شدند.[۱۵]
در مقابل، برخی گزارشها از تبرئه ۲۳ نفر سخن گفتهاند. احتمال دارد این آمار به گروههای متفاوتی از بازداشتشدگان یا مراحل مختلف پرونده مربوط باشد. نبود دسترسی عمومی به فهرست کامل متهمان، متن کیفرخواستها و احکام، امکان رفع این اختلاف را محدود کرده است.
انتقادهای حقوقبشری
سازمانهای حقوقبشری مهمترین ایرادهای واردشده به پرونده را چنین برشمردهاند:
- بازداشت گسترده و نگهداری طولانی در بازداشتگاههای امنیتی؛
- شکنجه و بدرفتاری جسمی و روانی؛
- تهدید و تحت فشار قرار دادن اعضای خانواده متهمان؛
- گرفتن اعترافات اجباری؛
- پخش اعترافات پیش از صدور حکم قطعی؛
- محرومیت از وکیل انتخابی و مستقل؛
- محاکمه گروهی و شتابزده؛
- عدم انتشار عمومی متن احکام و مستندات پرونده؛
- صدور مجازات مرگ بر پایه اتهامهای مبهم امنیتی؛
- اجرای حکم در ملأعام؛
- بازداشت یکی از وکلای پرونده.
مای ساتو، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد در امور حقوقبشر ایران، با اشاره به محاکمه ۳۴ متهم بزرگسال و صدور ۱۲ حکم اعدام، درباره کاهش تضمینهای دادرسی عادلانه در محاکمههای گروهی هشدار داد.[۷]
بر اساس ماده ۶ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی، در کشورهایی که مجازات اعدام را لغو نکردهاند، این مجازات تنها میتواند برای «جدیترین جرائم» و پس از محاکمهای منطبق با همه تضمینهای دادرسی عادلانه اعمال شود. نهادهای حقوقبشری معتقدند ابهام اتهامها، تکیه بر اعترافات مورد مناقشه و محدودیت دسترسی به وکیل، احکام این پرونده را با تعهدات بینالمللی ایران ناسازگار میکند.
موضع مقاومت ایران
شورای ملی مقاومت ایران و سازمان مجاهدین خلق ایران صدور و اجرای احکام پرونده میدان علیخانی را بخشی از سیاست سرکوب اعتراضات و ایجاد وحشت در جامعه دانستهاند. این منابع، متهمان پرونده را از شرکتکنندگان در قیام دیماه معرفی کرده و خواستار مداخله فوری جامعه بینالمللی برای توقف اعدامها شدهاند.[۴][۱۵]
مریم رجوی اعدام متهمان این پرونده را محکوم کرد و از سازمان ملل متحد، شورای امنیت، اتحادیه اروپا و نهادهای بینالمللی حقوقبشر خواست برای نجات زندانیان محکوم به اعدام و پاسخگوکردن عاملان و آمران اعدامها اقدام کنند.
در روایت مقاومت ایران، اعدامهای میدان علیخانی نشاندهنده استفاده حکومت جمهوری اسلامی از مجازات مرگ برای مقابله با اعتراضات اجتماعی است. شورای ملی مقاومت همچنین بر ضرورت ارجاع پرونده نقض حقوقبشر در ایران به شورای امنیت و محاکمه مسئولان اعدامها بر پایه اصل صلاحیت جهانی قضایی تأکید کرده است.
اختلاف روایتها
روایت حکومت ایران، کشتهشدن چهار مأمور را نتیجه حمله سازمانیافته و مسلحانه معترضان معرفی میکند. در این روایت، متهمان پرونده در حمل سلاح، تخریب اموال و حمله به نیروهای انتظامی نقش داشتهاند.[۱۶]
در مقابل، وکلای پرونده و نهادهای حقوقبشری گفتهاند که انتساب مسئولیت فردی قتل مأموران به محکومان بهطور شفاف اثبات نشده است. آنان همچنین اعلام کردهاند اتهام قتل عمد به ۱۲ محکوم به اعدام تفهیم نشده بود.[۸]
انتشار اعترافات تلویزیونی، نبود گزارش مستقل از صحنه رویداد، محاکمه غیرعلنی و خودداری قوه قضائیه از انتشار متن کامل احکام، ارزیابی مستقل ادعاهای دو طرف را دشوار کرده است.
گاهشمار
| تاریخ | رویداد |
|---|---|
| ۱۸ دی ۱۴۰۴ | برگزاری اعتراضات در میدان علیخانی اصفهان و کشتهشدن چهار مأمور حکومتی بر پایه روایت رسمی |
| دی ۱۴۰۴ | آغاز بازداشتهای گسترده و تشکیل پرونده امنیتی و قضایی |
| بهار ۱۴۰۵ | برگزاری محاکمههای گروهی در دادگاه انقلاب و دادگاه کیفری اصفهان |
| تیر ۱۴۰۵ | تأیید احکام اعدام ۱۲ متهم در دیوان عالی کشور |
| ۲۸ تیر ۱۴۰۵ | اعدام عرفان اسفندیاری و گلمحمد محمدی |
| ۶ مرداد ۱۴۰۵ | اعدام ابوالفضل سپاهی و امیرحسین صفری در ملأعام |
| ۲۹ مرداد ۱۴۰۵ | اعدام قائم حسینی |
| ۱۳ مهر ۱۴۰۵ | اعدام علیرضا سپاهی و علیرضا رئیسی |
| ۱۹ مهر ۱۴۰۵ | بازداشت امیرسالار داودی، وکیل شماری از متهمان |
| ۱۲ آبان ۱۴۰۵ | اعدام امیرحسین ملکی و امیرحسین ابراهیمی؛ افزایش شمار اعدامشدگان به ۹ نفر |
جستارهای وابسته
- اعتراضات سراسری دیماه ۱۴۰۴
- امیرحسین ابراهیمی
- امیرحسین ملکی
- علیرضا سپاهی
- علیرضا رئیسی
- مجازات اعدام در ایران
- اعدام فراقضایی
- شکنجه در جمهوری اسلامی ایران
- اعتراف اجباری
- دادرسی عادلانه
- میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی
- لغو مجازات اعدام
- جنبش دادخواهی
- بیکیفرمانی
منابع
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ بیبیسی فارسی، از روایت شاهدان تا مکالمات بیسیم پلیس؛ از پرونده میدان علیخانی اصفهان چه میدانیم؟، ۱۴۰۵.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ خبرگزاری هرانا، تشدید برخورد قضایی با معترضان؛ مرور پروندههای شاخص دو هفته اخیر، ۱۴۰۵.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ سازمان حقوق بشر ایران، اعدام امیرحسین ملکی و امیرحسین ابراهیمی؛ شمار اعدامشدگان پرونده میدان علیخانی به ۹ نفر رسید، ۱۲ آبان ۱۴۰۵.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ سازمان مجاهدین خلق ایران، اعدام امیرحسین ابراهیمی و امیرحسین ملکی، دو جوان زندانی قیام دیماه اصفهان، ۱۲ آبان ۱۴۰۵.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ سازمان حقوق بشر ایران، علیرضا سپاهی و علیرضا رئیسی، معترضان دیماه، در اصفهان اعدام شدند، ۱۳ مهر ۱۴۰۵.
- ↑ ههنگاو، اجرای حکم اعدام علیرضا سپاهی و علیرضا رئیسی، از بازداشتشدگان اعتراضات دیماه، ۱۴۰۵.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ بیبیسی فارسی، قوه قضائیه ایران از اعدام امیرحسین ملکی و امیرحسین ابراهیمی خبر داد، ۱۳ آبان ۱۴۰۵.
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ایرانوایر، وکیل پرونده علیخانی: اتهام قتل به هیچیک از ۱۲ معترض تفهیم نشده است، ۱۸ مهر ۱۴۰۵.
- ↑ سازمان حقوق بشر ایران، خطر اعدام قریبالوقوع امیرحسین ملکی و ابوالفضل ابراهیمی، ۱۲ آبان ۱۴۰۵.
- ↑ ایرانوایر، تأیید احکام اعدام ۱۲ متهم پرونده میدان علیخانی اصفهان در دیوان عالی، ۲۰ تیر ۱۴۰۵.
- ↑ ههنگاو، عرفان اسفندیاری و گلمحمد محمدی، دو معترض پرونده میدان علیخانی، اعدام شدند، ۲۸ تیر ۱۴۰۵.
- ↑ ههنگاو، حکم اعدام ابوالفضل سپاهی و امیرحسین صفری در ملأعام اجرا شد، ۶ مرداد ۱۴۰۵.
- ↑ ههنگاو، اجرای حکم اعدام قائم حسینی، پنجمین متهم پرونده میدان علیخانی، ۲۹ مرداد ۱۴۰۵.
- ↑ ههنگاو، اجرای حکم اعدام امیرحسین ملکی و امیرحسین ابراهیمی از متهمان پرونده میدان علیخانی، ۱۲ آبان ۱۴۰۵.
- ↑ ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ شورای ملی مقاومت ایران، اعدام امیرحسین ابراهیمی و امیرحسین ملکی، دو زندانی قیام دیماه اصفهان، ۱۲ آبان ۱۴۰۵.
- ↑ خبرگزاری تسنیم، عوامل مسلح کشتهشدن مأموران پلیس در اصفهان اعدام شدند، ۱۲ آبان ۱۴۰۵.