علیرضا رئیسی
| علیرضا رئیسی | |
|---|---|
 علیرضا رئیسی | |
| زادروز | ۱۳۸۳ اصفهان، ایران |
| درگذشت | ۱۳ مهر ۱۴۰۵ زندان دستگرد اصفهان، اصفهان |
| علت مرگ | اعدام با طناب دار |
| محل زندگی | اصفهان |
| ملیت | ایرانی |
| تابعیت | ایرانی |
| شناخته‌شده برای | از بازداشت‌شدگان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ و متهمان پروندهٔ میدان علیخانی |
| جنبش | اعتراضات سراسری دی‌ماه ۱۴۰۴ |
| مخالفان | حکومت جمهوری اسلامی ایران |
| اتهام‌ها | محاربه، افساد فی‌الارض و اقدام علیه امنیت ملی |
| مجازات‌ها | دو بار اعدام |
| وضعیت گناهکاری | اعدام‌شده؛ همراه با اعتراض‌های حقوق‌بشری به روند دادرسی |
| خویشاوندان | رامین رئیسی |
علیرضا رئیسی (زادهٔ ۱۳۸۳ در اصفهان – اعدام‌شده در ۱۳ مهر ۱۴۰۵) از بازداشت‌شدگان اعتراضات سراسری دی‌ماه ۱۴۰۴ و یکی از متهمان پروندهٔ موسوم به «میدان علیخانی» در اصفهان بود. او در ارتباط با وقایع ۱۸ دی ۱۴۰۴ در میدان علیخانی بازداشت و در یک پروندهٔ جمعی به دو بار اعدام محکوم شد. حکم او سحرگاه دوشنبه ۱۳ مهر ۱۴۰۵ همراه با علیرضا سپاهی در زندان دستگرد اصفهان اجرا شد.[۱]
شورای ملی مقاومت ایران و رسانه‌های سازمان مجاهدین سن علیرضا رئیسی را هنگام اعدام ۲۱ سال ذکر کرده‌اند؛ برخی منابع حقوق‌بشری او را ۲۲ ساله معرفی کرده‌اند. سال تولد او در منابع مختلف ۱۳۸۳ ثبت شده است و اختلاف در سن احتمالاً به منتشرنشدن روز و ماه دقیق تولد او بازمی‌گردد.[۲]
پروندهٔ میدان علیخانی با گزارش‌هایی دربارهٔ محرومیت متهمان از وکیل انتخابی، محدودیت دسترسی وکلای تسخیری به پرونده، تشکیل جلسات غیرعلنی، شکنجه و اخذ اعترافات اجباری همراه بود. سازمان‌های حقوق‌بشری تأکید کردند که مسئولیت فردی متهمان در این پرونده به‌طور شفاف مشخص نشده و اجرای مجازات مرگ در چنین شرایطی ناقض حق حیات و اصول دادرسی عادلانه است.[۳]
زندگی
علیرضا رئیسی در سال ۱۳۸۳ در اصفهان متولد شد. اطلاعات اندکی دربارهٔ دوران کودکی، تحصیلات، پیشه و زندگی شخصی او در منابع منتشرشده وجود دارد.
او از بستگان نزدیک رامین رئیسی بود؛ جوانی که در جریان اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ در اصفهان جان باخت. منابع حقوق‌بشری نسبت دقیق خانوادگی این دو را مشخص نکرده‌اند.[۴]
پیکر رامین رئیسی در ۲۸ دی ۱۴۰۴ به خانواده‌اش تحویل و در باغ رضوان اصفهان دفن شد. بازداشت علیرضا رئیسی تنها ساعاتی پس از وقایع میدان علیخانی و در همان دوره‌ای صورت گرفت که خانوادهٔ او درگیر سرنوشت رامین رئیسی بود.[۵]
اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴
اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ از ۷ دی با اعتصاب کسبه و بازاریان آغاز شد و طی چند روز به دانشگاه‌ها، محله‌ها و شهرهای مختلف گسترش یافت. نیروهای انتظامی، امنیتی و یگان ویژه برای مقابله با معترضان وارد عمل شدند و شمار زیادی از شهروندان کشته، مجروح یا بازداشت شدند.
در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی، محدودهٔ میدان علیخانی میان ملک‌شهر و خیابان کاوهٔ اصفهان یکی از کانون‌های درگیری بود. مقام‌های جمهوری اسلامی اعلام کردند چهار نیروی بسیج و یگان ویژه به نام‌های حسین رمضانی، محمد همتی، سیدعلی خشوعی و ولی‌الله صفری در این محل کشته شدند.[۶]
در مقابل، گزارش‌هایی از کشته‌شدن معترضان با شلیک مستقیم نیروهای حکومتی در همان محدوده منتشر شد. رسانه‌های سازمان مجاهدین از این رویدادها با عنوان «قیام دی‌ماه» یاد کرده‌اند.
بازداشت
بر پایهٔ گزارش‌های حقوق‌بشری، نیروهای امنیتی حدود ساعت یک بامداد ۱۹ دی ۱۴۰۴، تنها چند ساعت پس از وقایع میدان علیخانی، به خانهٔ علیرضا رئیسی یورش بردند. در جریان این یورش تیراندازی صورت گرفت و او بازداشت شد.[۵]
خانوادهٔ رئیسی حدود ۲۰ روز از محل نگهداری و وضعیت او اطلاعی نداشتند. مشخص نیست او در این مدت در کدام بازداشتگاه و زیر نظر کدام نهاد امنیتی نگهداری می‌شد.
پس از پایان دورهٔ بازجویی، علیرضا رئیسی به زندان دستگرد اصفهان منتقل شد. اطلاعات مستقلی دربارهٔ نحوهٔ بازجویی، مدت نگهداری در سلول انفرادی و دسترسی او به وکیل در نخستین هفته‌های بازداشت منتشر نشده است.
تشکیل پروندهٔ میدان علیخانی
پروندهٔ میدان علیخانی در ابتدا ۵۹ متهم داشت. قوهٔ قضائیه آنان را به مشارکت در اعتراضات و نقش‌داشتن در کشته‌شدن چهار نیروی حکومتی متهم کرد.
در مرحلهٔ بدوی برای ۱۵ متهم حکم اعدام صادر شد. حکم یک نفر در مرجع عالی قضایی نقض و احکام اعدام ۱۴ تن دیگر تأیید شد. سازمان‌های حقوق‌بشری هویت ۱۲ نفر از محکومان را منتشر کردند:
- علیرضا سپاهی
- ابوالفضل سپاهی
- علیرضا رئیسی
- قائم حسینی
- گل‌محمد محمدی
- امیرحسین صفری
- امیرحسین ملکی
- علی دشتی
- امیرحسین ابراهیمی انالوچه
- شروین باقریان
- عرفان اسفندیاری
- ابوالفضل ابراهیمی
علاوه بر محکومان به اعدام، ۲۳ متهم دیگر پرونده به حبس‌هایی بین پنج تا ده سال محکوم شدند.[۲]
اتهام‌ها
قوهٔ قضائیه اتهام‌های علیرضا رئیسی را «محاربه از طریق کشیدن سلاح»، «افساد فی‌الارض» و «اقدام علیه امنیت ملی» اعلام کرد.[۷]
جزئیات مربوط به اقدام مشخص منتسب به رئیسی، نوع سلاح ادعایی، مستندات دادستان و نحوهٔ ارتباط او با مرگ مأموران به‌طور عمومی منتشر نشد. حکم دو بار اعدام نشان می‌دهد دادگاه بیش از یک عنوان اتهامی یا مورد مجازات مرگ برای او در نظر گرفته بود، اما متن کامل رأی در اختیار خانواده و افکار عمومی قرار نگرفت.
رسانه‌های حکومتی اتهام‌ها را به‌صورت کلی و در قالب پروندهٔ جمعی مطرح کردند. منابع مستقل نتوانستند مسئولیت فردی علیرضا رئیسی در وقایع میدان علیخانی را تأیید کنند.
دادگاه
پروندهٔ متهمان میدان علیخانی در دادگاه انقلاب اصفهان و با دخالت مرتضی براتی درچه و محمدرضا توکلی رسیدگی شد.[۲]
به گزارش منابع حقوق‌بشری، رسیدگی قضایی با موارد زیر همراه بود:
- محرومیت متهمان از انتخاب آزادانهٔ وکیل؛
- دسترسی‌نداشتن مؤثر وکلای تسخیری به پرونده؛
- برگزاری جلسات به‌صورت غیرعلنی؛
- عدم امکان دریافت نسخهٔ کامل احکام؛
- بی‌توجهی به شماری از ادلهٔ دفاعی؛
- طرح ادعاهایی دربارهٔ شکنجه و اخذ اظهارات تحت فشار؛
- مشخص‌نشدن مسئولیت فردی هر متهم در پروندهٔ جمعی.[۳][۱]
جلسات اصلی دادگاه در سه نشست کوتاه برگزار شد. سازمان‌های حقوق‌بشری این روند را شتاب‌زده توصیف کردند، به‌ویژه آن‌که پرونده شامل ده‌ها متهم و احکام متعدد اعدام بود.
صدور دو حکم اعدام
علیرضا رئیسی در دادگاه بدوی به دو بار اعدام محکوم شد. حکم او همراه با احکام دیگر متهمان برای بررسی به دیوان عالی کشور ارسال گردید.
در تیر ۱۴۰۵ گزارش شد که دیوان عالی کشور احکام اعدام ۱۲ متهم شناخته‌شدهٔ پرونده را تأیید و پرونده‌ها را برای اجرای حکم به دادگاه انقلاب اصفهان بازگردانده است.[۶]
از میان محکومان، علیرضا سپاهی به چهار بار، ابوالفضل سپاهی به سه بار و علیرضا رئیسی، قائم حسینی و گل‌محمد محمدی هر یک به دو بار اعدام محکوم شده بودند.[۳]
جزئیات تجدیدنظرخواهی یا درخواست احتمالی اعادهٔ دادرسی علیرضا رئیسی در منابع منتشرشده مشخص نیست.
ایرادهای دادرسی
سازمان‌های حقوق‌بشری پروندهٔ علیرضا رئیسی و دیگر متهمان میدان علیخانی را از منظر دادرسی عادلانه مورد انتقاد قرار دادند. مهم‌ترین نگرانی‌ها عبارت بودند از:
دسترسی به وکیل
متهمان از دسترسی مؤثر به وکیل انتخابی محروم بودند. بنا بر اطلاعیهٔ شورای ملی مقاومت، حتی وکلای تسخیری نیز امکان دسترسی کامل به پرونده را نداشتند.[۲]
جلسات غیرعلنی
جلسات دادگاه بدون حضور رسانه‌های مستقل و ناظران حقوق‌بشری برگزار شد. متن کامل کیفرخواست، دفاعیات و احکام نیز منتشر نشد.
اعترافات تحت فشار
گزارش‌هایی دربارهٔ اعمال شکنجه و فشار بر متهمان برای اخذ اعتراف یا تأیید حضور سایر افراد در محل حادثه منتشر شد. تحقیق مستقل و علنی دربارهٔ این ادعاها صورت نگرفت.[۸]
مسئولیت فردی
در گزارش‌های عمومی قوهٔ قضائیه مشخص نشد هر یک از متهمان دقیقاً به چه عملی متهم بوده و چه مدرکی مسئولیت شخصی او را اثبات می‌کند. این موضوع در پرونده‌ای جمعی با چندین حکم اعدام، از محورهای اصلی نگرانی نهادهای حقوق‌بشری بود.
کارزار برای توقف اعدام
پس از تأیید احکام، فعالان حقوق بشر و کارزار «سه‌شنبه‌های نه به اعدام» خواستار توقف اجرای حکم علیرضا رئیسی و دیگر متهمان شدند.
زندانیان شرکت‌کننده در این کارزار، اسامی ۱۲ محکوم پروندهٔ میدان علیخانی را منتشر کردند و از مردم، نهادهای مدنی و سازمان‌های بین‌المللی خواستند مانع اجرای احکام شوند.[۹]
شورای ملی مقاومت ایران نیز در اطلاعیه‌های ۲۸ تیر، ۶ مرداد و ۲۹ مرداد ۱۴۰۵ دربارهٔ خطر اعدام متهمان این پرونده هشدار داد و خواهان مداخلهٔ فوری سازمان ملل شد.[۲]
اعدام دیگر متهمان پرونده
پیش از علیرضا رئیسی، پنج متهم دیگر پروندهٔ میدان علیخانی اعدام شده بودند:
- عرفان اسفندیاری، ۲۸ تیر ۱۴۰۵؛
- گل‌محمد محمدی، ۲۸ تیر ۱۴۰۵؛
- ابوالفضل سپاهی، ۶ مرداد ۱۴۰۵؛
- امیرحسین صفری، ۶ مرداد ۱۴۰۵؛
- قائم حسینی، ۲۹ مرداد ۱۴۰۵.
ابوالفضل سپاهی و امیرحسین صفری در میدان علیخانی و در ملأعام اعدام شدند. این اقدام با اعتراض نهادهای حقوق‌بشری روبه‌رو شد و گزارشگر ویژهٔ سازمان ملل، اعدام علنی را رفتاری ظالمانه، غیرانسانی و تحقیرآمیز توصیف کرد.
انتقال برای اجرای حکم
در ۱۲ مهر ۱۴۰۵، علیرضا رئیسی برای اجرای حکم به سلول انفرادی منتقل شد و خانواده‌اش برای ملاقات آخر فراخوانده شدند.
به گفتهٔ یک منبع نزدیک به خانواده، او روز یکشنبه ۱۲ مهر برای آخرین‌بار اعضای خانواده‌اش را دید. در پایان ملاقات حاضر به جداشدن از آنان نبود و مأموران زندان او را به اجبار از خانواده جدا کردند.[۱]
اعضای خانوادهٔ رئیسی شب پیش از اجرای حکم مقابل زندان دستگرد تجمع کردند و تا واپسین ساعت‌ها پیگیر وضعیت او بودند، اما حکم متوقف نشد.
اعدام
علیرضا رئیسی سحرگاه دوشنبه ۱۳ مهر ۱۴۰۵، برابر با ۵ اکتبر ۲۰۲۶، همراه با علیرضا سپاهی در زندان دستگرد اصفهان به دار آویخته شد.[۲]
قوهٔ قضائیه جمهوری اسلامی اجرای حکم را تأیید کرد. با اعدام این دو، شمار اعدام‌شدگان شناخته‌شدهٔ پروندهٔ میدان علیخانی تا آن تاریخ به هفت نفر رسید.
اعدام آنان چند روز پیش از ۱۰ اکتبر، روز جهانی مبارزه با مجازات اعدام، اجرا شد. شورای ملی مقاومت این زمان‌بندی را مورد توجه قرار داد و اعدام‌ها را اقدامی برای ایجاد هراس در جامعه پس از اعتراضات سراسری دانست.
واکنش‌ها
مریم رجوی
مریم رجوی اعدام علیرضا رئیسی و علیرضا سپاهی را محکوم کرد و آن را نقض قوانین بین‌المللی دانست. او از سازمان ملل، کشورهای عضو و نهادهای مدافع حقوق بشر خواست برای توقف اعدام سایر زندانیان سیاسی و بازداشت‌شدگان اعتراضات اقدام فوری کنند.[۲]
سازمان مجاهدین خلق ایران
رسانه‌های سازمان مجاهدین خلق ایران از رئیسی به‌عنوان زندانی قیام دی‌ماه یاد کردند و اعدام او را بخشی از سیاست سرکوب و ایجاد هراس اجتماعی توسط جمهوری اسلامی دانستند.[۷]
سازمان حقوق بشر هانا
هانا اعلام کرد اجرای اعدام در پرونده‌ای که دربارهٔ استقلال دادگاه، دسترسی به وکیل، نحوهٔ گردآوری ادله و اخذ اظهارات تحت فشار ابهام وجود دارد، نگرانی جدی دربارهٔ سلب خودسرانهٔ حق حیات ایجاد می‌کند.[۳]
هرانا
هرانا با انتشار جزئیات ملاقات آخر و اجرای حکم، بار دیگر به محدودیت وکلا، منتشرنشدن کامل احکام، بی‌توجهی به ادلهٔ دفاعی و ادعاهای شکنجه در پرونده اشاره کرد.[۱]
کانون حقوق بشر ایران
کانون حقوق بشر ایران اعدام رئیسی و سپاهی را ادامهٔ موج اعدام بازداشت‌شدگان اعتراضات دی‌ماه دانست و بر ابهام‌های موجود در روند بازجویی و محاکمه تأکید کرد.[۸]
اختلاف در سن
منابع وابسته به سازمان مجاهدین و شورای ملی مقاومت، علیرضا رئیسی را هنگام اعدام ۲۱ ساله معرفی کرده‌اند. برخی گزارش‌های حقوق‌بشری و رسانه‌ای سن او را ۲۲ سال نوشته‌اند.
تمام این منابع سال تولد او را ۱۳۸۳ اعلام کرده‌اند. با توجه به منتشرنشدن تاریخ کامل تولد، او در ۱۳ مهر ۱۴۰۵ می‌توانسته ۲۱ یا ۲۲ سال داشته باشد. این مقاله به پیروی از اطلاعیهٔ شورای ملی مقاومت، سن او را ۲۱ سال ذکر می‌کند.
جایگاه در روایت اعتراضات دی‌ماه
علیرضا رئیسی در روایت رسانه‌های مخالف جمهوری اسلامی یکی از جوانان اعتراضات دی‌ماه است که در یک پروندهٔ جمعی و بدون دسترسی به معیارهای محاکمهٔ عادلانه به اعدام محکوم شد.
ارتباط خانوادگی او با رامین رئیسی، بازداشت چند ساعت پس از واقعهٔ میدان علیخانی، بی‌خبری ۲۰ روزهٔ خانواده، صدور دو حکم اعدام و نحوهٔ جدایی اجباری از خانواده در ملاقات آخر، از بخش‌های برجستهٔ روایت زندگی و پروندهٔ او به‌شمار می‌رود.
گاه‌شمار زندگی و پرونده
| تاریخ | رویداد |
|---|---|
| ۱۳۸۳ | تولد در اصفهان |
| ۷ دی ۱۴۰۴ | آغاز اعتراضات و اعتصاب‌های سراسری دی‌ماه |
| ۱۸ دی ۱۴۰۴ | وقوع درگیری‌ها در میدان علیخانی اصفهان |
| حدود ساعت یک بامداد ۱۹ دی ۱۴۰۴ | یورش نیروهای امنیتی به خانه و بازداشت |
| دی و بهمن ۱۴۰۴ | حدود ۲۰ روز بی‌خبری خانواده از محل نگهداری او |
| سال ۱۴۰۵ | محاکمه در پروندهٔ جمعی میدان علیخانی و صدور دو حکم اعدام |
| ۱۴ تیر ۱۴۰۵ | گزارش تأیید حکم اعدام در دیوان عالی کشور |
| ۲۸ تیر ۱۴۰۵ | اعدام عرفان اسفندیاری و گل‌محمد محمدی |
| ۶ مرداد ۱۴۰۵ | اعدام علنی ابوالفضل سپاهی و امیرحسین صفری |
| ۲۹ مرداد ۱۴۰۵ | اعدام قائم حسینی |
| ۱۲ مهر ۱۴۰۵ | انتقال به سلول انفرادی و آخرین ملاقات با خانواده |
| ۱۳ مهر ۱۴۰۵ | اعدام همراه با علیرضا سپاهی در زندان دستگرد اصفهان |
جستارهای وابسته
- اعتراضات سراسری دی‌ماه ۱۴۰۴
- پرونده میدان علیخانی
- علیرضا سپاهی
- رامین رئیسی
- ابوالفضل سپاهی
- عرفان اسفندیاری
- گل‌محمد محمدی
- امیرحسین صفری
- قائم حسینی
- زندان دستگرد اصفهان
- اعدام در ایران
- سه‌شنبه‌های نه به اعدام
منابع
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ خبرگزاری هرانا، علیرضا رئیسی اعدام شد، ۱۳ مهر ۱۴۰۵.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ۲٫۶ دبیرخانهٔ شورای ملی مقاومت ایران، اعدام علیرضا سپاهی ۲۴ ساله و علیرضا رئیسی ۲۱ ساله از زندانیان قیام دی‌ماه در اصفهان، ۱۳ مهر ۱۴۰۵.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ سازمان حقوق بشر هانا، اعدام علیرضا سپاهی و علیرضا رئیسی، دو بازداشت‌شدهٔ اعتراضات دی‌ماه، در اصفهان، ۱۳ مهر ۱۴۰۵.
- ↑ سازمان حقوق بشری هه‌نگاو، اصفهان؛ حکم اعدام علیرضا سپاهی و علیرضا رئیسی، از بازداشت‌شدگان اعتراضات دی‌ماه، اجرا شد، ۱۳ مهر ۱۴۰۵.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ایندیپندنت فارسی، صدور حکم یک تا چهار اعدام برای ۱۲ جوان پروندهٔ میدان علیخانی اصفهان، بازدید در ۱۴ مهر ۱۴۰۵.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ایران‌وایر، تایید احکام اعدام ۱۲ متهم پروندهٔ میدان علیخانی در دیوان عالی، بازدید در ۱۴ مهر ۱۴۰۵.
- ↑ ۷٫۰ ۷٫۱ سازمان مجاهدین خلق ایران، اعدام علیرضا سپاهی و علیرضا رئیسی از زندانیان قیام دی‌ماه در زندان دستگرد اصفهان، ۱۳ مهر ۱۴۰۵.
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ کانون حقوق بشر ایران، اعدام علیرضا سپاهی و علیرضا رئیسی؛ ابهام در دادرسی و اعترافات اجباری پروندهٔ میدان علیخانی، ۱۳ مهر ۱۴۰۵.
- ↑ کانون حقوق بشر ایران، یکصد و بیست‌ونهمین هفتهٔ کارزار سه‌شنبه‌های نه به اعدام، بازدید در ۱۴ مهر ۱۴۰۵.