کاربر:Khosro/صفحه تمرین فضلالله زاهدی: تفاوت میان نسخهها
اصلاح املا، اصلاح سجاوندی، اصلاح ارقام |
Alireza k h (بحث | مشارکتها) تغییر اسم اردشیر زاهدی به فضلالله زاهدی |
||
| (۳ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۲: | خط ۲: | ||
| اندازه جعبه = | | اندازه جعبه = | ||
| عنوان = | | عنوان = | ||
| نام = | | نام = فضلالله زاهدی | ||
| تصویر = فضلالله زاهدی؛1.JPG | | تصویر = فضلالله زاهدی؛1.JPG | ||
| اندازه تصویر = | | اندازه تصویر = | ||
| عنوان تصویر = سپهبد | | عنوان تصویر = سپهبد فضلالله زاهدی | ||
| زادروز = ۱۲۷۱ | | زادروز = ۱۲۷۱ | ||
| زادگاه = همدان | | زادگاه = همدان | ||
| خط ۳۳: | خط ۳۳: | ||
|| پانویس = | || پانویس = | ||
}} | }} | ||
'''فضلالله | '''فضلالله زاهدی،''' (متولد ۱۲۷۱، همدان - درگذشته ۱۱ شهریور ۱۳۴۲، سوئیس، ژنو)، نظامی و سیاستمدار، بهدلیل ایفای نقش در [[کودتای ۲۸ مرداد|'''کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲''']] علیه دولت ملی '''[[دکتر محمد مصدق]]'''، یکی از جنجالیترین چهرههای دوران پهلوی است. زاهدی، زاده همدان در خانوادهای مالک، پس از آموزش در مدرسه قزاق، بهعنوان افسر ارتش در سرکوب '''[[نهضت جنگل]]''' و [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹|'''کودتای ۱۲۹۹ رضاخان''']] مشارکت کرد و در دهه ۱۳۱۰ مناصب نظامی و سیاسی، از جمله فرماندهی شهربانی، را برعهده داشت. در ۱۳۳۲، با حمایت مالی و لجستیکی آمریکا و بریتانیا (عملیات آژاکس)، او کودتای ۲۸ مرداد را هدایت کرد، مصدق را عزل نمود و دیکتاتوری '''[[محمدرضا پهلوی]]''' را تثبیت کرد. در دوره نخستوزیری (۱۳۳۲–۱۳۳۴)، زاهدی با انعقاد قرارداد کنسرسیوم نفت، که صنعت نفت را از کنترل ملی خارج کرد، و سرکوب گسترده مخالفان، از جمله بازداشت و اعدام فعالان [[جبهه ملی ایران|'''جبهه ملی''']] و [[حزب توده ایران|'''حزب توده''']]، به رژیم پهلوی خدمت کرد. این اقدامات، او را به نمادی از خیانت به [[نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران|'''نهضت ملی شدن صنعت نفت''']] و سرکوب مردم تبدیل نمود. زاهدی با تقویت '''[[ساواک]]''' و تحکیم اقتدار شاه، پایههای استبداد پهلوی را مستحکم کرد، اما افزایش نفوذش، شاه را نگران ساخت. در ۱۳۳۴، تحت فشار شاه و آمریکا، زاهدی استعفا داد و به ژنو تبعید شد؛ جایی که در انزوا زیست و در ۱۳۴۲ درگذشت.<ref name=":0">[https://www.cafetarikh.com/news/48479/%D9%81%D8%B6%D9%84-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B2%D8%A7%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%B4%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%B5%D8%AF%D9%82-%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF فضلالله زاهدی را جانشین مصدق میدانستند - سایت کافه تاریخ]</ref><ref name=":1">[http://tarikhirani.ir/fa/news/6423/%D8%B5%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D8%A8-%DA%A9%D9%88%D8%AF%D8%AA%D8%A7%DB%8C-%DB%B2%DB%B8-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%DA%A9%D8%B4%D9%81-%D8%B4%D8%AF- صورتحساب کودتای ۲۸ مرداد کشف شد؟ - تاریخ ایرانی]</ref><ref name=":2">[https://www.sarpoosh.com/culture-thought/history-civilization/fazlollah-zahedi970116.html فضلالله زاهدی؛ از میدانداری در کودتا تا مرگ در تبعید - سایت سرپوش]</ref> | ||
== زندگی و خاستگاه == | == زندگی و خاستگاه == | ||
| خط ۴۱: | خط ۴۱: | ||
=== تحصیلات و آغاز فعالیت نظامی === | === تحصیلات و آغاز فعالیت نظامی === | ||
[[پرونده:فضلالله زاهدی در لباس قزاقی.JPG|جایگزین=فضلالله زاهدی در دوران رضا خان|بندانگشتی|318x318پیکسل|فضلالله زاهدی در لباس قزاقی دوران رضا خان]] | |||
زاهدی تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مدارس مظفری و الیانس همدان گذراند. در جوانی، تحت تأثیر فضای نظامیگری قزاقها، به مدرسه صاحبمنصبی قزاقخانه پیوست و در رسته سوارهنظام آموزش دید. او در ۱۲۹۳ به تیپ قزاق همدان ملحق شد و پس از یک سال به درجه سروانی رسید. مهارتهای نظامی و انضباط او، توجه فرماندهان روستبار قزاق را جلب کرد. | زاهدی تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مدارس مظفری و الیانس همدان گذراند. در جوانی، تحت تأثیر فضای نظامیگری قزاقها، به مدرسه صاحبمنصبی قزاقخانه پیوست و در رسته سوارهنظام آموزش دید. او در ۱۲۹۳ به تیپ قزاق همدان ملحق شد و پس از یک سال به درجه سروانی رسید. مهارتهای نظامی و انضباط او، توجه فرماندهان روستبار قزاق را جلب کرد. | ||
=== فعالیتهای نظامی در دوره رضاخان === | === فعالیتهای نظامی در دوره رضاخان === | ||
فضلالله زاهدی در دهه ۱۲۹۰ بهعنوان افسر قزاق در سرکوب نهضت جنگل به رهبری [[میرزا | فضلالله زاهدی در دهه ۱۲۹۰ بهعنوان افسر قزاق در سرکوب نهضت جنگل به رهبری '''[[میرزا کوچک خان جنگلی|میرزا کوچکخان]]''' نقش داشت. او که در تیپ قزاق همدان خدمت میکرد، در عملیات نظامی علیه جنگلیها در گیلان شرکت کرد و به دلیل سرسپردگی در ۱۲۹۸ به درجه سرگردی ارتقا یافت. زاهدی در کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹، که به قدرتگیری [[رضاشاه پهلوی|'''رضاخان''']] منجر شد، بهعنوان فرمانده بخشی از نیروهای قزاق در تهران مشارکت داشت. این اقدامات، او را به یکی از افسران مورد اعتماد رضاخان تبدیل کرد. در ۱۳۰۴، پس از تأسیس سلسله پهلوی، زاهدی به فرماندهی تیپ مستقل همدان منصوب شد و در سرکوب شورشهای محلی در کردستان و لرستان نقش ایفا کرد. این خدمات، زمینهساز ترقی سریع او در ارتش شد.<ref name=":0" /> | ||
=== مناصب نظامی و سیاسی پیش از کودتا === | === مناصب نظامی و سیاسی پیش از کودتا === | ||
| خط ۵۰: | خط ۵۱: | ||
== نقش در کودتای ۲۸ مرداد == | == نقش در کودتای ۲۸ مرداد == | ||
[[پرونده:فضلالله زاهدی در کنار کاشانی، وزیر کشور بود.JPG|جایگزین=فضلالله زاهدی در کنار آخوند کاشانی|بندانگشتی|220x220پیکسل|فضلالله زاهدی در کنار آخوند کاشانی]] | |||
=== زمینهسازی و برنامهریزی کودتا === | === زمینهسازی و برنامهریزی کودتا === | ||
| خط ۵۵: | خط ۵۷: | ||
=== اجرای کودتا === | === اجرای کودتا === | ||
[[پرونده:فضلالله زاهدی ظهر ۲۸ مرداد.JPG|جایگزین=فضلالله زاهدی در حال نوشتن پیام پیروزی کودتای ۲۸ مرداد و ارسال آن برای شاه|بندانگشتی|217x217پیکسل|فضلالله زاهدی در حال نوشتن پیام پیروزی کودتای ۲۸ مرداد و ارسال آن برای شاه]] | |||
کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در دو مرحله اجرا شد. در ۲۵ مرداد، تلاش اولیه برای عزل مصدق با فرمان شاه (امضا شده توسط زاهدی) ناکام ماند، زیرا مصدق از فرمان سرپیچی کرد و کودتاگران دستگیر شدند. زاهدی، که در مخفیگاه بود، با هماهنگی سیا، مرحله دوم را در ۲۸ مرداد سازماندهی کرد. منابع نشان میدهند که او با بسیج نیروهای نظامی و اوباش خیابانی، از جمله شعبان جعفری، به رادیو تهران و خانه مصدق حمله کرد. این عملیات، با حمایت مالی آمریکا (حدود یک میلیون دلار)، منجر به سقوط دولت مصدق شد. زاهدی همان روز از رادیو بهعنوان نخستوزیر معرفی شد و دستور بازداشت مصدق و سرکوب طرفدارانش را صادر کرد. این موفقیت، جایگاه او را نزد شاه و قدرتهای خارجی تثبیت کرد. | کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در دو مرحله اجرا شد. در ۲۵ مرداد، تلاش اولیه برای عزل مصدق با فرمان شاه (امضا شده توسط زاهدی) ناکام ماند، زیرا مصدق از فرمان سرپیچی کرد و کودتاگران دستگیر شدند. زاهدی، که در مخفیگاه بود، با هماهنگی سیا، مرحله دوم را در ۲۸ مرداد سازماندهی کرد. منابع نشان میدهند که او با بسیج نیروهای نظامی و اوباش خیابانی، از جمله شعبان جعفری، به رادیو تهران و خانه مصدق حمله کرد. این عملیات، با حمایت مالی آمریکا (حدود یک میلیون دلار)، منجر به سقوط دولت مصدق شد. زاهدی همان روز از رادیو بهعنوان نخستوزیر معرفی شد و دستور بازداشت مصدق و سرکوب طرفدارانش را صادر کرد. این موفقیت، جایگاه او را نزد شاه و قدرتهای خارجی تثبیت کرد. | ||
=== نقش دربار و عوامل داخلی در کودتا === | === نقش دربار و عوامل داخلی در کودتا === | ||
[[پرونده:فضلالله زاهدی یک روز پساز۲۸ مرداد.JPG|جایگزین=فضلالله زاهدی یک روز پساز کودتای ۲۸ مرداد|بندانگشتی|220x220پیکسل|فضلالله زاهدی همراه با اردشیر زاهدی و عدهای از عوامل کودتا، یک روز پساز کودتای ۲۸ مرداد]] | |||
کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، علاوه بر حمایت خارجی، به همکاری گسترده دربار و عوامل داخلی وابسته بود، که فضلالله زاهدی در هماهنگی آنها نقش کلیدی داشت. منابع گزارش میدهند که دربار پهلوی، بهویژه '''[[اشرف پهلوی]]''' و ملکه ثریا، با زاهدی در ارتباط بودند و او را بهعنوان جایگزین مصدق ترویج میکردند. زاهدی با بهرهگیری از شبکهای از سیاستمداران مخالف، مانند احمد قوام و '''[[سید ضیاءالدین طباطبایی]]'''، و گروههای مذهبی، از جمله '''[[سید ابوالقاسم کاشانی]]'''، حمایت داخلی را جلب کرد. او همچنین با استفاده از اوباش سازمانیافته، مانند شعبان جعفری، فضای آشوب را در تهران ایجاد کرد که به توجیه دخالت نظامی کمک کرد. این همکاریها، که با هدایت زاهدی انجام شد، نشاندهنده توانایی او در بسیج عوامل داخلی برای اجرای کودتا بود. با این حال، وابستگی او به دربار و گروههای فرصتطلب، وجههاش را در میان ملیگرایان مخدوش کرد و او را به مهرهای در دست شاه و غرب تبدیل نمود.<ref name=":1" /> | کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، علاوه بر حمایت خارجی، به همکاری گسترده دربار و عوامل داخلی وابسته بود، که فضلالله زاهدی در هماهنگی آنها نقش کلیدی داشت. منابع گزارش میدهند که دربار پهلوی، بهویژه '''[[اشرف پهلوی]]''' و ملکه ثریا، با زاهدی در ارتباط بودند و او را بهعنوان جایگزین مصدق ترویج میکردند. زاهدی با بهرهگیری از شبکهای از سیاستمداران مخالف، مانند احمد قوام و '''[[سید ضیاءالدین طباطبایی]]'''، و گروههای مذهبی، از جمله '''[[سید ابوالقاسم کاشانی]]'''، حمایت داخلی را جلب کرد. او همچنین با استفاده از اوباش سازمانیافته، مانند شعبان جعفری، فضای آشوب را در تهران ایجاد کرد که به توجیه دخالت نظامی کمک کرد. این همکاریها، که با هدایت زاهدی انجام شد، نشاندهنده توانایی او در بسیج عوامل داخلی برای اجرای کودتا بود. با این حال، وابستگی او به دربار و گروههای فرصتطلب، وجههاش را در میان ملیگرایان مخدوش کرد و او را به مهرهای در دست شاه و غرب تبدیل نمود.<ref name=":1" /> | ||
=== پیامدهای کودتا === | === پیامدهای کودتا === | ||
کودتای ۲۸ مرداد، تحت رهبری زاهدی، نهتنها دولت ملی مصدق را سرنگون کرد، بلکه مسیر سیاسی ایران را برای دههها تغییر داد. منابع گزارش میدهند که زاهدی با عزل مصدق، قدرت محمدرضا شاه را احیا کرد و دیکتاتوری پهلوی را تثبیت نمود. بازداشت گسترده فعالان جبهه ملی، حزب توده، و دیگر مخالفان، فضای سیاسی را سرکوب کرد. کودتا همچنین صنعت نفت ایران را تحت کنترل کنسرسیوم بینالمللی قرار داد، که به زیان منافع ملی بود. زاهدی، بهعنوان مجری کودتا، از سوی دربار و غرب مورد ستایش قرار گرفت، اما در میان مردم به نمادی از خیانت به نهضت ملی شدن نفت تبدیل شد | کودتای ۲۸ مرداد، تحت رهبری زاهدی، نهتنها دولت ملی مصدق را سرنگون کرد، بلکه مسیر سیاسی ایران را برای دههها تغییر داد. منابع گزارش میدهند که زاهدی با عزل مصدق، قدرت محمدرضا شاه را احیا کرد و دیکتاتوری پهلوی را تثبیت نمود. بازداشت گسترده فعالان جبهه ملی، حزب توده، و دیگر مخالفان، فضای سیاسی را سرکوب کرد. کودتا همچنین صنعت نفت ایران را تحت کنترل کنسرسیوم بینالمللی قرار داد، که به زیان منافع ملی بود. زاهدی، بهعنوان مجری کودتا، از سوی دربار و غرب مورد ستایش قرار گرفت، اما در میان مردم به نمادی از خیانت به نهضت ملی شدن نفت تبدیل شد.<ref name=":2" /> | ||
== نخستوزیری و خدمات به رژیم پهلوی == | == نخستوزیری و خدمات به رژیم پهلوی == | ||
=== نخستوزیری و تثبیت قدرت شاه === | === نخستوزیری و تثبیت قدرت شاه === | ||
[[پرونده:فضلالله زاهدی و محمدرضا شاه.JPG|جایگزین=فضلالله زاهدی و محمدرضا شاه|بندانگشتی|230x230پیکسل|فضلالله زاهدی و محمدرضا شاه]] | |||
فضلالله زاهدی پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، بهعنوان نخستوزیر منصوب شد و تا فروردین ۱۳۳۴ این سمت را حفظ کرد. منابع گزارش میدهند که او با بازسازی اقتدار دربار، قدرت محمدرضا شاه را تقویت کرد. زاهدی با انحلال مجلس هفدهم و برگزاری انتخابات کنترلشده برای مجلس هجدهم، مخالفان سیاسی را حاشیهنشین کرد. او همچنین با تأسیس سازمان اطلاعات و امنیت (ساواک) در ۱۳۳۵، که مقدماتش در دوره او فراهم شد، ابزار سرکوب رژیم را گسترش داد. این اقدامات، دیکتاتوری پهلوی را تثبیت کرد و شاه را از یک پادشاه تشریفاتی به حاکمی مطلقه تبدیل نمود. زاهدی با جلب حمایت آمریکا و بریتانیا، مشروعیت بینالمللی برای دولتش کسب کرد، اما این وابستگی، او را در برابر مردم منفورتر ساخت.<ref name=":2" /> | فضلالله زاهدی پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، بهعنوان نخستوزیر منصوب شد و تا فروردین ۱۳۳۴ این سمت را حفظ کرد. منابع گزارش میدهند که او با بازسازی اقتدار دربار، قدرت محمدرضا شاه را تقویت کرد. زاهدی با انحلال مجلس هفدهم و برگزاری انتخابات کنترلشده برای مجلس هجدهم، مخالفان سیاسی را حاشیهنشین کرد. او همچنین با تأسیس سازمان اطلاعات و امنیت (ساواک) در ۱۳۳۵، که مقدماتش در دوره او فراهم شد، ابزار سرکوب رژیم را گسترش داد. این اقدامات، دیکتاتوری پهلوی را تثبیت کرد و شاه را از یک پادشاه تشریفاتی به حاکمی مطلقه تبدیل نمود. زاهدی با جلب حمایت آمریکا و بریتانیا، مشروعیت بینالمللی برای دولتش کسب کرد، اما این وابستگی، او را در برابر مردم منفورتر ساخت.<ref name=":2" /> | ||
| خط ۸۲: | خط ۸۷: | ||
زاهدی پس از ترک ایران، در ژنو ساکن شد و زندگی منزویای را در پیش گرفت. منابع نشان میدهند که او در تبعید، از سیاست ایران فاصله گرفت و بیشتر وقت خود را صرف مدیریت املاک شخصی و روابط خانوادگی کرد. پسرش، '''[[اردشیر زاهدی]]'''، که بعدها دیپلمات برجستهای شد، در این دوره تنها ارتباط او با دربار پهلوی بود. زاهدی از نظر مالی تأمین بود، اما از نظر سیاسی منزوی شد و هیچگاه در تصمیمگیریهای رژیم پهلوی دخالت نکرد. او در محافل ایرانیان خارج از کشور نیز حضوری کمرنگ داشت و بهتدریج از یادها رفت. منابع گزارش میدهند که زاهدی در تبعید، از نقش خود در کودتای ۲۸ مرداد دفاع میکرد، اما این ادعاها تأثیری بر وجهه مخدوش او نداشت.<ref name=":2" /> | زاهدی پس از ترک ایران، در ژنو ساکن شد و زندگی منزویای را در پیش گرفت. منابع نشان میدهند که او در تبعید، از سیاست ایران فاصله گرفت و بیشتر وقت خود را صرف مدیریت املاک شخصی و روابط خانوادگی کرد. پسرش، '''[[اردشیر زاهدی]]'''، که بعدها دیپلمات برجستهای شد، در این دوره تنها ارتباط او با دربار پهلوی بود. زاهدی از نظر مالی تأمین بود، اما از نظر سیاسی منزوی شد و هیچگاه در تصمیمگیریهای رژیم پهلوی دخالت نکرد. او در محافل ایرانیان خارج از کشور نیز حضوری کمرنگ داشت و بهتدریج از یادها رفت. منابع گزارش میدهند که زاهدی در تبعید، از نقش خود در کودتای ۲۸ مرداد دفاع میکرد، اما این ادعاها تأثیری بر وجهه مخدوش او نداشت.<ref name=":2" /> | ||
=== مرگ | === مرگ در اثر سکته قلبی === | ||
فضلالله زاهدی در ۱۱ شهریور ۱۳۴۲ بر اثر سکته قلبی در ژنو درگذشت. منابع گزارش میدهند که مرگ او در ایران بازتاب محدودی داشت و نشریات، تحت کنترل رژیم پهلوی، تنها به ذکر خدماتش به شاه بسنده کردند. میراث زاهدی، بهدلیل نقشش در کودتای ۲۸ مرداد و سرکوب نهضت ملی، | فضلالله زاهدی در ۱۱ شهریور ۱۳۴۲ بر اثر سکته قلبی در ژنو درگذشت. منابع گزارش میدهند که مرگ او در ایران بازتاب محدودی داشت و نشریات، تحت کنترل رژیم پهلوی، تنها به ذکر خدماتش به شاه بسنده کردند. میراث زاهدی، بهدلیل نقشش در کودتای ۲۸ مرداد و سرکوب نهضت ملی، حافظه تاریخی ایرانیان ثبت شده است. کودتای ۲۸ مرداد، قرارداد کنسرسیوم، و سرکوب مخالفان، زاهدی را به چهرهای منفور در تاریخ ایران تبدیل کرده است.<ref name=":3" /> | ||
== منابع == | == منابع: == | ||