کاربر:Alireza k h/صفحه تمرین: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
جزبدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
(۸ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{جعبه اطلاعات رویداد تاریخی
{{جعبه زندگینامه
|نام رویداد=شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی در سوئیس به اتهام جنایت علیه بشریت
| اندازه جعبه =
|تصویر=ویلیام بوردون.jpg
| عنوان = محمد پاکپور
|عرض تصویر=۳۵۰
| نام = محمد پاکپور
|توضیح تصویر=تصویر کاظم غریب‌آبادی در نشست‌های بین‌المللی (تصویر نمادین)
| تصویر = محمد پاکپور.jpg
|عناوین دیگر=شکایت کیفری در سوئیس علیه معاون وزیر خارجه رژیم ایران به اتهام جنایت علیه بشریت
| اندازه تصویر = ۲۴۰px
|عاملان=رضا شمیرانی (شاکی ایرانی-سوئیسی)، وکلای فرانسوی ویلیام بوردون و فیلیپین واگانی، مقامات قضایی سوئیس
| عنوان تصویر = محمد پاکپور
|مکان=سوئیس (دادگاه‌های فدرال سوئیس، ژنو)
| زادروز = {{تاریخ تولد|۱۳۴۰|||گاه‌شمار=خورشیدی}}
|زمان=۲۶ فوریه ۲۰۲۶ (۷ اسفند ۱۴۰۴)
| زادگاه = [[اراک]]، [[ایران]]
|نتیجه=ثبت شکایت کیفری بر اساس اصل صلاحیت قضایی جهانی، درخواست بازداشت فوری غریب‌آبادی، آغاز بررسی اولیه توسط مقامات قضایی سوئیس، و فشار حقوقی بین‌المللی برای پاسخگویی مقامات رژیم ایران در قبال سرکوب اعتراضات ۱۴۰۱ و جنایات علیه بشریت
| تاریخ مرگ = {{تاریخ مرگ|۱۴۰۴|۱۲|۹|گاه‌شمار=خورشیدی}}
| مکان مرگ = [[تهران]]، [[ایران]]
| عرض جغرافیایی محل دفن =
| طول جغرافیایی محل دفن =
| latd =
| latm =
| lats =
| latNS = N
| longd =
| longm =
| longs =
| longEW = E
| محل زندگی = اراک (تا پیش از انقلاب)، تهران و مناطق عملیاتی (از ۱۳۵۸)
| ملیت = ایرانی
| نژاد =
| تابعیت =
| تحصیلات = کارشناسی ارشد جغرافیا، دکتری جغرافیای سیاسی
| دانشگاه = [[دانشگاه تهران]] (کارشناسی ارشد)، [[دانشگاه تربیت مدرس]] (دکتری)
| پیشه = نظامی
| سال‌های فعالیت = ۱۳۵۸ – ۱۴۰۴
| کارفرما =
| نهاد = [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]]
| نماینده =
| شناخته‌شده برای = فرماندهی عملیات سرکوب داخلی، درگیری‌های مرزی، وفاداری به رژیم ولایت فقیه، نقش در سرکوب اعتراضات مردمی
| نقش‌های برجسته = فرمانده کل [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]] (۱۴۰۴)، فرمانده [[نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی]] (۱۳۸۸–۱۴۰۴)، فرمانده لشکرهای ۸ نجف و ۳۱ عاشورا
| سبک =
| تأثیرگذاران =
| تأثیرپذیرفتگان =
| شهر خانگی = اراک
| تلویزیون =
| لقب = سرلشکر پاسدار
| حزب =
| جنبش =
| مخالفان = اپوزیسیون ایران، سازمان‌های حقوق بشری، اقلیت‌های قومی، معترضان مردمی
| هیئت =
| دین = اسلام
| مذهب = شیعه
| منصب =
| مکتب =
| آثار = پایان‌نامه دکتری: الگوی مناسب برای ایجاد امنیت پایدار در مناطق قومی ایران (مورد مطالعه استان سیستان و بلوچستان)
| خویشاوندان سرشناس =
| فرزندان =
| جوایز = [[نشان فتح]] (درجه ۱)
| امضا =
| اندازه امضا =
| وبگاه =
| پانویس =
}}
}}
'''شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی،''' پرونده‌ای حقوقی است که در ۲۶ فوریه ۲۰۲۶ (۷ اسفند ۱۴۰۴) در نظام قضایی سوئیس ثبت شد. این شکایت توسط وکیل برجسته فرانسوی ویلیام بوردون و همکارش فیلیپین واگانی به نمایندگی از رضا شمیرانی، شهروند ایرانی-سوئیسی که سال‌ها در زندان‌های رژیم به دلیل فعالیت‌های سیاسی هواداری از [[سازمان مجاهدین خلق ایران]] زندانی و شکنجه شده بود، تنظیم گردید. این شکایت علیه کاظم غریب‌آبادی به اتهام جنایت علیه بشریت به ثبت رسیده است..<ref name=":0">[https://news.mojahedin.org/i/%D9%88%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D9%85-%D8%A8%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%88%D9%86-%D9%88%DA%A9%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D8%B1%D8%AC%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%88%DB%8C-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%DA%A9%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%82%D8%B6%D8%A7%DB%8C%DB%8C%D9%87-%D8%B3%D9%88%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%DA%AF%D8%B1%D8%AF-%DA%A9%DB%8C%D9%81%D8%B1%DB%8C-%D8%BA%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B3%D9%81%D8%B1%D8%B4-%DA%98%D9%86%D9%88 ویلیام بوردون وکیل برجسته فرانسوی با ثبت شکایت در قضاییه سوئیس خواستار پیگرد کیفری غریب آبادی در سفرش به ژنو شد]</ref><ref name=":1">[https://www.iranintl.com/en/202602261692 Iran deputy FM faces crimes against humanity complaint in Switzerland]</ref>


== زمینه‌ها و دلایل ==
در ۲۶ فوریه ۲۰۲۶ (۷ اسفند ۱۴۰۴)، شکایتی کیفری در سوئیس علیه کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه رژیم ایران، به اتهام جنایت علیه بشریت ثبت شد. این شکایت توسط وکیل فرانسوی ویلیام بوردون و همکارش فیلیپین واگانی به نمایندگی از رضا شمیرانی، شهروند ایرانی-سوئیسی که سال‌ها در زندان‌های رژیم به دلیل فعالیت‌های سیاسی زندانی و شکنجه شده بود، تنظیم گردید. اتهامات شامل مشارکت در سرکوب سیستماتیک اعتراضات ۱۴۰۱، بازداشت‌های خودسرانه، شکنجه، قتل‌های فراقضایی و خشونت جنسی است. شکایت بر اساس اصل صلاحیت قضایی جهانی سوئیس مطرح شد و خواستار بازداشت فوری غریب‌آبادی گردید که همزمان در ژنو حضور داشت. این پرونده نمونه‌ای از تلاش‌های حقوقی بین‌المللی برای پایان دادن به مصونیت مقامات ارشد رژیم ایران است و می‌تواند مقدمه‌ای برای پیگردهای قضایی بیشتر باشد.<ref name=":0" /><ref name=":1" />


==ثبت شکایت==
'''محمد پاکپور''' (۱۳۴۰ – ۹ اسفند ۱۴۰۴)<ref name="foo">{{cite news |title=Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel |url=https://www.ndtv.com/world-news/iran-news-iran-israel-news-top-iran-irgc-commander-mohammad-pakpour-killed-in-strikes-israel-11149625 |access-date=28 February 2026 |work=NDTV News Desk}}</ref><ref name=":0">{{Cite tweet |number=2027690708522479871 |user=ELINTNews |title=#BREAKING: @AmitSegal reports the assessments in Israel is that there is a “a good chance” that Ali Shamkhani, advisor to Khamenei and the official responsible for the nuclear program, has been killed in strikes. |author=ELINT News |access-date=28 February 2026 |url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |date=2026 |title=@AmitSegal reports the assessments in Israel is that there is a “a good chance” that Ali Shamkhani, advisor to Khamenei and the official responsible for the nuclear program, has been killed in strikes |url=https://iran.liveuamap.com/en/2026/28-february-10-amitsegal-reports-the-assessments-in-israel |url-status=live |access-date=28 February 2026 |website=[[Liveuamap]]}}</ref> یکی از سرلشکران بدنام سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بود که نقش کلیدی در سرکوب جنبش‌های مردمی، حمایت از تروریسم منطقه‌ای و نقض گسترده حقوق بشر ایفا می‌کرد. او از ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ تا زمان کشته شدن در ۹ اسفند ۱۴۰۴، به‌عنوان هشتمین فرمانده کل سپاه پاسداران فعالیت داشت<ref>{{یادکرد وب |نام خانوادگی= |نام= |عنوان= با حکم رهبر انقلاب صورت گرفت: سردار محمد پاکپور فرمانده کل سپاه پاسداران شد|نشانی= https://www.sharghdaily.com/بخش-سیاست-6/1020944-با-حکم-رهبر-انقلاب-صورت-گرفت-سردار-محمد-پاکپور-فرمانده-کل-سپاه-پاسداران-شد|بازبینی= |اثر= |تاریخ= ۲۳ خرداد ۱۴۰۴|ناشر= [[شرق (روزنامه)|شرق]]|نشانی بایگانی= |تاریخ بایگانی= |کد زبان=}}</ref>، دوره‌ای که با تشدید تهدیدات علیه آزادی‌خواهان داخلی و مخالفان خارجی همراه بود.
شکایت بر اساس اصل صلاحیت قضایی جهانی سوئیس مطرح شد که به دادگاه‌های این کشور اجازه می‌دهد بدون نیاز به ارتباط سرزمینی مستقیم، به جرایم سنگین بین‌المللی از جمله جنایت علیه بشریت رسیدگی کنند. شاکی رضا شمیرانی بین سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۷۰ به مدت حدود ده سال زندانی بوده و پس از آزادی به سوئیس پناهنده شده است. وکلا تأکید کردند که غریب‌آبادی در زمان سرکوب اعتراضات ۱۴۰۱  دارای مناصب کلیدی قضایی و تحقیقاتی بوده و نقش مهمی در طراحی و اجرای سیاست‌های سرکوب ایفا کرده است.<ref name=":0" /><ref name=":2">[https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/crimes-against-humanity-complaint-filed-in-switzerland-against-iran-deputy-minister/ Crimes against humanity complaint filed in Switzerland against Iran deputy minister]</ref>
==اتهامات اصلی==
اتهامات مطرح‌شده شامل مشارکت مستقیم یا غیرمستقیم در ارتکاب جنایات علیه بشریت طی سرکوب اعتراضات ۱۴۰۱ است. این اتهامات عبارتند از:


بازداشت‌های خودسرانه گسترده
پاکپور، که دانش‌آموخته کارشناسی ارشد جغرافیا از دانشگاه تهران و دکتری جغرافیای سیاسی از دانشگاه تربیت مدرس بود، از ابتدای انقلاب ۱۳۵۷ به عنوان یکی از مهره‌های کلیدی رژیم عمل کرد. او در جنگ ایران و عراق فرماندهی یگان زرهی سپاه را برعهده داشت و در عملیات‌های متعدد شرکت کرد، اما سابقه او بیشتر با سرکوب داخلی و حمایت از گروه‌های تروریستی گره خورده است. پاکپور در طول سال‌ها فرماندهی بر لشکرهای مختلف سپاه، نقش محوری در کشتار معترضان و سرکوب اقلیت‌های قومی ایفا کرد، که این اقدامات او را به یکی از نمادهای خشونت رژیم تبدیل کرد.
او از ۱۳۷۶ تا ۱۳۷۹ فرمانده لشکر ۸ نجف بود، از ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۲ فرمانده لشکر ۳۱ عاشورا، از ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۷ رئیس ستاد نیروی زمینی سپاه، از ۱۳۸۷ تا ۱۳۸۸ معاون عملیات سپاه پاسداران، و از ۱۳۸۸ تا ۱۴۰۴ فرمانده نیروی زمینی سپاه پاسداران<ref>{{یادکرد وب |نویسنده = |نشانی= https://www.tasnimnews.com/fa/keyword/1685/سردار-پاکپور |عنوان= معرفی سردار پاکپور| ناشر =[[خبرگزاری تسنیم]] |تاریخ = |تاریخ بازبینی=}}</ref>. در این دوره‌ها، پاکپور مسئول مستقیم عملیات‌های سرکوب در مناطق مرزی، به ویژه علیه کردها و بلوچ‌ها بود، و همچنین در حمایت از شبه‌نظامیان شیعه در عراق و سوریه نقش داشت. انتصاب او به فرماندهی کل سپاه پس از کشته شدن حسین سلامی در جنگ ۱۴۰۴، نشان‌دهنده ادامه سیاست‌های سرکوبگرانه رژیم بود، اما عمر کوتاه این سمت با کشته شدن او در حملات آمریکا و اسرائیل به پایان رسید.
پاکپور نه تنها در داخل ایران به عنوان یکی از عوامل اصلی نقض حقوق بشر شناخته می‌شد، بلکه در سطح بین‌المللی نیز به دلیل حمایت از تروریسم تحریم شده بود. او در سرکوب اعتراضات آبان ۱۳۹۸ نقش کلیدی داشت و اتحادیه اروپا او را به همین دلیل تحریم کرد<ref name=":0"/>. مرگ او در حملات مشترک آمریکا و اسرائیل، که بخشی از پاسخ به تهدیدات هسته‌ای و تروریستی رژیم بود، پایان یکی از تاریک‌ترین چهره‌های نظامی جمهوری اسلامی را رقم زد<ref>{{یادکرد وب|عنوان=کشته شدن فرمانده کل سپاه؛ محمد پاکپور که بود؟|نشانی=https://www.bbc.com/persian/articles/cwy8vkl3j70o|وبگاه=BBC News فارسی|تاریخ=2026-03-01|بازبینی=2026-03-01|کد زبان=fa}}</ref>.
== زندگی ==
[[پرونده:Pakpour-2017 Tehran attacks.jpg|بندانگشتی|200px|پاکپور پس از [[حملات ۱۳۹۶ تهران|حمله داعش به مجلس]]]]
محمد پاکپور در سال ۱۳۴۰ در شهر اراک، در دوران حکومت پهلوی، زاده شد. کودکی و نوجوانی او در محیطی گذشت که با انقلاب ۱۳۵۷ دگرگون شد. او از همان روزهای نخست انقلاب، به عنوان یکی از جوانان رادیکال، به سپاه پاسداران پیوست و در سرکوب شورش‌های کردستان در سال‌های ۱۳۵۸–۱۳۵۹ شرکت کرد<ref>{{یادکرد وب|عنوان=نشان فتح چیست و کدام فرماندهان مفتخر به دریافت آن شده‌اند؟|نشانی=https://www.mashreghnews.ir/news/278207/نشان-فتح-چیست-و-کدام-فرماندهان-مفتخر-به-دریافت-آن-شده-اند|وبگاه=مشرق نیوز|تاریخ=2014-01-18|بازبینی=2023-12-11|کد زبان=fa}}</ref>. این دوره، که با کشتار گسترده غیرنظامیان همراه بود، نخستین تجربه او در سرکوب اقلیت‌های قومی بود و او را به یکی از چهره‌های بدنام در میان کردهای ایران تبدیل کرد.
در طول جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷)، پاکپور فرماندهی یگان زرهی سپاه را برعهده داشت و در عملیات‌های متعددی شرکت کرد. او در این جنگ مجروح شد، اما این مجروحیت بیشتر به عنوان ابزاری برای تبلیغ ایدئولوژیک رژیم استفاده شد تا نشان‌دهنده فداکاری واقعی. پس از جنگ، پاکپور به تحصیلات دانشگاهی روی آورد و کارشناسی ارشد جغرافیا از دانشگاه تهران و دکتری جغرافیای سیاسی از دانشگاه تربیت مدرس گرفت. پایان‌نامه او بر امنیت پایدار در مناطق قومی تمرکز داشت، اما در عمل، سیاست‌های او منجر به ناامنی و سرکوب بیشتر در استان‌هایی مانند سیستان و بلوچستان شد<ref>{{یادکرد وب|عنوان=Profile: محمد پاکپور – چهره جنایت|نشانی=https://facesofcrime.org/fa/profile/106|وبگاه=چهره جنایت|بازبینی=2026-03-01|کد زبان=fa}}</ref>.
در سال ۱۳۹۶، پاکپور فرماندهی یگان تکاور صابرین در حملات داعش به مجلس شورای اسلامی را برعهده داشت<ref name="Tasnim1">{{cite news|title=اقدام به‌موقع نیروهای ویژه سپاه در مجلس/ تروریست‌ها چگونه در عملیات ضربتی سپاه کشته شدند + تصاویر|url=https://www.tasnimnews.com/fa/news/1396/03/17/1430094/اقدام-به-موقع-نیروهای-ویژه-سپاه-در-مجلس-تروریست-ها-چگونه-در-عملیات-ضربتی-سپاه-کشته-شدند-تصاویر|accessdate=8 ژوئن 2017|work=خبرگزاری تسنیم}}</ref>. این عملیات، که با کشته شدن چندین غیرنظامی همراه بود، نشان‌دهنده رویکرد خشن او در مقابله با تهدیدات بود. پاکپور همچنین در جنگ ایران و عراق ۲۰۱۳–۲۰۱۷ شرکت داشت و در بازپس‌گیری فلوجه در سال ۲۰۱۶ نقش ایفا کرد، جایی که نیروهای تحت فرمان او متهم به جنایات جنگی علیه سنی‌ها شدند<ref>{{یادکرد وب|عنوان=Mohammad Pakpour - Counter Extremism Project|نشانی=https://www.counterextremism.com/extremists/mohammad-pakpour|وبگاه=Counter Extremism Project|بازبینی=2026-03-01|کد زبان=en}}</ref>.
در سال‌های اخیر، پاکپور به عنوان یکی از حامیان اصلی سیاست‌های سرکوبگرانه رژیم عمل کرد و در سرکوب اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ نقش داشت. او همچنین در تهدید اقلیم کردستان و حمایت از شبه‌نظامیان شیعه در سوریه و عراق فعال بود<ref>{{یادکرد وب|عنوان=در مورد سرلشکر محمد پاکپور در ویکی تابناک بیشتر بخوانید|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/tags/320962/1/%D8%B3%D8%B1%D9%84%D8%B4%DA%A9%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1|وبگاه=تابناک|بازبینی=2026-03-01|کد زبان=fa}}</ref>. مرگ او در حملات اسفند ۱۴۰۴ آمریکا و اسرائیل به ایران، که بخشی از پاسخ به برنامه هسته‌ای و تروریستی رژیم بود، پایان دوران یکی از سرکوبگران اصلی را رقم زد<ref>{{یادکرد وب|عنوان=علی شمخانی و محمد پاکپور در حمله اسرائیل کشته شدند|نشانی=https://www.aa.com.tr/fa/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D8%AE%D8%A7%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86/%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF-%D9%BE%D8%A7%DA%A9%D9%BE%D9%88%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%B1%D8%A7%D8%A6%DB%8C%D9%84-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF%D9%86%D8%AF/3844544|وبگاه=آنادولو|تاریخ=2026-03-01|بازبینی=2026-03-01|کد زبان=fa}}</ref>.
== سوابق نظامی ==
پاکپور از سال ۱۳۵۸ وارد سپاه پاسداران شد و در طول سال‌ها سمت‌های متعددی برعهده داشت که اغلب با سرکوب داخلی و خارجی همراه بود:


شکنجه و رفتارهای غیرانسانی یا تحقیرآمیز
فرمانده یگان زرهی سپاه در جنگ ایران و عراق، جایی که نیروهای تحت فرمان او متهم به جنایات جنگی بودند.
فرمانده قرارگاه نصرت، که مسئول عملیات در مناطق مرزی بود و در سرکوب کردها نقش داشت.
معاون عملیات سپاه پاسداران (۱۳۸۷–۱۳۸۸)، دوره‌ای که با برنامه‌ریزی برای سرکوب اعتراضات ۱۳۸۸ همراه بود.
فرمانده لشکر ۸ نجف (۱۳۷۶–۱۳۷۹)، که در عملیات‌های داخلی علیه مخالفان استفاده می‌شد.
فرمانده لشکر ۳۱ عاشورا (۱۳۷۹–۱۳۸۲)، مسئول سرکوب در شمال غرب ایران.
رئیس ستاد نیروی زمینی سپاه (۱۳۸۲–۱۳۸۷)، جایی که سیاست‌های سرکوبگرانه را تدوین کرد.
فرمانده نیروی زمینی سپاه پاسداران (۱۳۸۸–۱۴۰۴)، طولانی‌ترین دوره او که با سرکوب اعتراضات آبان ۱۳۹۸ و حمایت از تروریسم در سوریه همراه بود<ref>{{یادکرد وب|عنوان=Mohammad Pakpour: IRGC Major General Brings Hardline Mindset|نشانی=https://greydynamics.com/major-general-mohammad-pakpour-new-irgc-chief|وبگاه=Grey Dynamics|بازبینی=2026-03-01|کد زبان=en}}</ref>.
فرمانده کل سپاه پاسداران (۱۴۰۴)، که با تهدیدات علیه آمریکا و اسرائیل و سرکوب داخلی همراه بود<ref>{{یادکرد وب|عنوان=Mohammad Pakpour appointed as IRGC commander after Salami killed|نشانی=https://www.iranintl.com/en/202506135218|وبگاه=Iran International|تاریخ=2025-06-13|بازبینی=2026-03-01|کد زبان=en}}</ref>.


قتل‌های فراقضایی و خشونت جنسی
در این سوابق، پاکپور مسئول عملیات‌هایی بود که منجر به کشته شدن هزاران غیرنظامی شد، از جمله در اعتراضات ژانویه ۱۴۰۴<ref>{{یادکرد وب|عنوان=رسانه‌های ایران خبر کشته شدن سرلشکر محمد پاکپور، فرمانده کل سپاه پاسداران، را تائید کردند|نشانی=https://www.instagram.com/p/DVVHzf8Fkx1|وبگاه=Instagram|تاریخ=2026-03-01|بازبینی=2026-03-01|کد زبان=fa}}</ref>.
 
== نقش در سرکوب اعتراضات و نقض حقوق بشر ==
آگاهی کامل از جرایم و عدم اقدام برای پیشگیری، بلکه تشویق یا توجیه آنها (به‌ویژه در اظهارات غریب‌آبادی در نشست‌های سازمان ملل در آذر ۱۴۰۱ که کشتار معترضان را توجیه کرد)
پاکپور یکی از معماران اصلی سرکوب اعتراضات مردمی در ایران بود. در اعتراضات آبان ۱۳۹۸، نیروهای تحت فرمان او هزاران معترض را کشتند و زخمی کردند، که این اقدامات او را به تحریم‌های بین‌المللی کشاند<ref name=":0">{{یادکرد وب|عنوان=اتحادیه اروپا فرماندهان سپاه، بسیج و پلیس را به‌دلیل سرکوب اعتراضات ۹۸ تحریم کرد|نشانی=https://www.radiofarda.com/a/31199688.html|وبگاه=رادیو فردا|بازبینی=2021-04-13|کد زبان=fa}}</ref>. او همچنین در سرکوب اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ نقش داشت و مسئول کشتار ده‌ها هزار ایرانی بود<ref>{{یادکرد وب|عنوان=سردار محمد پاکپور، فرمانده سپاه پاسداران، به هلاکت رسید|نشانی=https://x.com/farhad_mottaghi/status/2027699399405801810|وبگاه=X (Twitter)|تاریخ=2026-02-28|بازبینی=2026-03-01|کد زبان=fa}}</ref>.
 
در مناطق قومی، پاکپور سیاست‌های سرکوبگرانه علیه کردها و بلوچ‌ها را پیش برد و در درگیری‌های غرب ایران (۲۰۱۶–اکنون) نقش داشت، که منجر به کشته شدن غیرنظامیان شد<ref>{{یادکرد وب|عنوان=محمد پاکپور بە درک واصل شد|نشانی=https://x.com/Mardinabdollahi/status/2027707858507231430|وبگاه=X (Twitter)|تاریخ=2026-02-28|بازبینی=2026-03-01|کد زبان=fa}}</ref>. او همچنین در حمایت از گروه‌های تروریستی مانند حزب‌الله و حوثی‌ها فعال بود، که این اقدامات رژیم را به انزوای بین‌المللی کشاند.
وکلا به گزارش هیئت مستقل بین‌المللی تحقیق سازمان ملل اشاره کردند که وقایع را مصداق جنایت علیه بشریت دانسته است.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" />
== نقش در سیاست خارجی و تروریسم ==
==درخواست‌های وکلا==
به عنوان فرمانده نیروی زمینی سپاه، پاکپور حمایت از شبه‌نظامیان شیعه در عراق و سوریه را هدایت کرد و در جنگ داخلی سوریه نیروهای ایرانی را به کشتار سنی‌ها واداشت<ref>{{یادکرد وب|عنوان=Mohammad Pakpour - Counter Extremism Project|نشانی=https://www.counterextremism.com/extremists/mohammad-pakpour|وبگاه=Counter Extremism Project|بازبینی=2026-03-01|کد زبان=en}}</ref>. او همچنین در تهدید اسرائیل و آمریکا فعال بود و در نامه‌ای پس از انتصاب به فرماندهی کل سپاه، تهدید به باز کردن درهای جهنم کرد<ref>{{یادکرد وب|عنوان=فرمانده جدید سپاه پاسداران، محمد پاکپور، در نامه‌ای به (آیت‌الله) خامنه‌ای|نشانی=https://x.com/mhrezaa2c/status/1933538593131344248|وبگاه=X (Twitter)|تاریخ=2025-06-13|بازبینی=2026-03-01|کد زبان=fa}}</ref>. این سیاست‌ها منجر به تشدید تنش‌های منطقه‌ای شد.
وکلای شاکی خواستار بازداشت فوری غریب‌آبادی شدند، به‌ویژه آنکه وی همزمان با ثبت شکایت برای شرکت در مذاکرات و نشست‌های بین‌المللی در ژنو حضور داشت. آنها تأکید کردند که عدم اقدام مقامات سوئیسی، مبارزه با مصونیت عاملان سنگین‌ترین جرایم بین‌المللی را به شعاری توخالی تبدیل خواهد کرد. شکایت بر پایه شواهد مستند از گزارش‌های سازمان ملل و اسناد بین‌المللی تنظیم شده است.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
== تحریم‌ها ==
==پیامدهای حقوقی و سیاسی==
در ۱۲ آوریل ۲۰۲۱، اتحادیه اروپا پاکپور را به دلیل سرکوب اعتراضات آبان ۱۳۹۸ تحریم کرد<ref name=":0"/>. همچنین، ایالات متحده او را به دلیل حمایت از تروریسم تحریم کرد<ref>{{یادکرد وب|عنوان=Issuance of Executive Order of June 24, 2019, “Imposing Sanctions with Respect to Iran;” Iran-related Designations|نشانی=https://www.treasury.gov/resource-center/sanctions/OFAC-Enforcement/Pages/20190624.aspx|وبگاه=U.S. Department of the Treasury|تاریخ=2019-06-24|بازبینی=2026-03-01|کد زبان=en}}</ref>. این تحریم‌ها دارایی‌های او را مسدود و سفرهایش را ممنوع کرد.
تا اواخر فوریه ۲۰۲۶، مقامات قضایی سوئیس تأیید کرده‌اند که شکایت دریافت و در حال بررسی اولیه است، اما تصمیمی درباره بازداشت یا ادامه روند اعلام نشده. این پرونده نمونه‌ای از تلاش‌های حقوقی بین‌المللی برای پاسخگویی مقامات ارشد رژیم ایران است و می‌تواند مقدمه‌ای برای پیگردهای قضایی بیشتر در کشورهای دیگر باشد. این اقدام فشار بر رژیم ایران را افزایش داده و بحث‌هایی درباره مصونیت مقامات آن را در سطح جهانی زنده کرده است.<ref name=":1" /><ref name=":2" />
== مرگ ==
==جمع‌بندی==
محمد پاکپور در حملات اسفند ۱۴۰۴ آمریکا و اسرائیل به ایران کشته شد. او در جلسه شورای دفاع حضور داشت و همراه با علی شمخانی و دیگران هدف قرار گرفت<ref>{{یادکرد وب|عنوان=Iran's judiciary confirms deaths of IRGC chief Pakpour, top security official Shamkhani|نشانی=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/irans-judiciary-confirms-deaths-of-irgc-chief-pakpour-top-security-official-shamkhani|وبگاه=The Times of Israel|تاریخ=2026-03-01|بازبینی=2026-03-01|کد زبان=en}}</ref><ref>{{یادکرد وب|عنوان=فوری/ علی شمخانی و فرمانده کل سپاه به شهادت رسیدند|نشانی=https://www.khabaronline.ir/news/2188765/%D9%81%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C-%D8%B4%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%88-%D9%81%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D9%87-%DA%A9%D9%84-%D8%B3%D9%BE%D8%A7%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA-%D8%B1%D8%B3%DB%8C%D8%AF%D9%86%D8%AF|وبگاه=خبرآنلاین|تاریخ=2026-03-01|بازبینی=2026-03-01|کد زبان=fa}}</ref>. این حمله بخشی از پاسخ به تهدیدات رژیم بود و مرگ او را به عنوان یکی از نمادهای شکست رژیم جشن گرفتند.
شکایت کیفری علیه کاظم غریب‌آبادی در سوئیس، گامی مهم در مبارزه حقوقی بین‌المللی با مصونیت مقامات رژیم ایران به شمار می‌رود. این پرونده با استناد به اصل صلاحیت قضایی جهانی، بر جنایات علیه بشریت در سرکوب اعتراضات ۱۴۰۱ تمرکز دارد و خواستار پاسخگویی قضایی است. این اقدام نشان‌دهنده عزم شاکیان و وکلا برای پایان دادن به impunity مقامات رژیم است و می‌تواند الگویی برای پرونده‌های مشابه در آینده باشد.
== منابع ==
==منابع==

نسخهٔ ‏۱ مارس ۲۰۲۶، ساعت ۱۲:۱۸

محمد پاکپور
محمد پاکپور
محمد پاکپور
زادروزپارامتر اول اشتباه است! ۱۳۴۰(۱۳۴۰-Missing required parameter 1=month!-00)
اراک، ایران
درگذشت۹ دسامبر ۱۴۰۴(۱۴۰۴-12-0۹)
تهران، ایران
محل زندگیاراک (تا پیش از انقلاب)، تهران و مناطق عملیاتی (از ۱۳۵۸)
ملیتایرانی
تحصیلاتکارشناسی ارشد جغرافیا، دکتری جغرافیای سیاسی
از دانشگاهدانشگاه تهران (کارشناسی ارشد)، دانشگاه تربیت مدرس (دکتری)
پیشهنظامی
سال‌های فعالیت۱۳۵۸ – ۱۴۰۴
نهادسپاه پاسداران انقلاب اسلامی
شناخته‌شده برایفرماندهی عملیات سرکوب داخلی، درگیری‌های مرزی، وفاداری به رژیم ولایت فقیه، نقش در سرکوب اعتراضات مردمی
نقش‌های برجستهفرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (۱۴۰۴)، فرمانده نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (۱۳۸۸–۱۴۰۴)، فرمانده لشکرهای ۸ نجف و ۳۱ عاشورا
شهر خانگیاراک
لقبسرلشکر پاسدار
مخالفاناپوزیسیون ایران، سازمان‌های حقوق بشری، اقلیت‌های قومی، معترضان مردمی
دیناسلام
مذهبشیعه
آثارپایان‌نامه دکتری: الگوی مناسب برای ایجاد امنیت پایدار در مناطق قومی ایران (مورد مطالعه استان سیستان و بلوچستان)
نشان فتح (درجه ۱)


محمد پاکپور (۱۳۴۰ – ۹ اسفند ۱۴۰۴)[۱][۲][۳] یکی از سرلشکران بدنام سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بود که نقش کلیدی در سرکوب جنبش‌های مردمی، حمایت از تروریسم منطقه‌ای و نقض گسترده حقوق بشر ایفا می‌کرد. او از ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ تا زمان کشته شدن در ۹ اسفند ۱۴۰۴، به‌عنوان هشتمین فرمانده کل سپاه پاسداران فعالیت داشت[۴]، دوره‌ای که با تشدید تهدیدات علیه آزادی‌خواهان داخلی و مخالفان خارجی همراه بود.

پاکپور، که دانش‌آموخته کارشناسی ارشد جغرافیا از دانشگاه تهران و دکتری جغرافیای سیاسی از دانشگاه تربیت مدرس بود، از ابتدای انقلاب ۱۳۵۷ به عنوان یکی از مهره‌های کلیدی رژیم عمل کرد. او در جنگ ایران و عراق فرماندهی یگان زرهی سپاه را برعهده داشت و در عملیات‌های متعدد شرکت کرد، اما سابقه او بیشتر با سرکوب داخلی و حمایت از گروه‌های تروریستی گره خورده است. پاکپور در طول سال‌ها فرماندهی بر لشکرهای مختلف سپاه، نقش محوری در کشتار معترضان و سرکوب اقلیت‌های قومی ایفا کرد، که این اقدامات او را به یکی از نمادهای خشونت رژیم تبدیل کرد. او از ۱۳۷۶ تا ۱۳۷۹ فرمانده لشکر ۸ نجف بود، از ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۲ فرمانده لشکر ۳۱ عاشورا، از ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۷ رئیس ستاد نیروی زمینی سپاه، از ۱۳۸۷ تا ۱۳۸۸ معاون عملیات سپاه پاسداران، و از ۱۳۸۸ تا ۱۴۰۴ فرمانده نیروی زمینی سپاه پاسداران[۵]. در این دوره‌ها، پاکپور مسئول مستقیم عملیات‌های سرکوب در مناطق مرزی، به ویژه علیه کردها و بلوچ‌ها بود، و همچنین در حمایت از شبه‌نظامیان شیعه در عراق و سوریه نقش داشت. انتصاب او به فرماندهی کل سپاه پس از کشته شدن حسین سلامی در جنگ ۱۴۰۴، نشان‌دهنده ادامه سیاست‌های سرکوبگرانه رژیم بود، اما عمر کوتاه این سمت با کشته شدن او در حملات آمریکا و اسرائیل به پایان رسید. پاکپور نه تنها در داخل ایران به عنوان یکی از عوامل اصلی نقض حقوق بشر شناخته می‌شد، بلکه در سطح بین‌المللی نیز به دلیل حمایت از تروریسم تحریم شده بود. او در سرکوب اعتراضات آبان ۱۳۹۸ نقش کلیدی داشت و اتحادیه اروپا او را به همین دلیل تحریم کرد[۲]. مرگ او در حملات مشترک آمریکا و اسرائیل، که بخشی از پاسخ به تهدیدات هسته‌ای و تروریستی رژیم بود، پایان یکی از تاریک‌ترین چهره‌های نظامی جمهوری اسلامی را رقم زد[۶].

زندگی

پرونده:Pakpour-2017 Tehran attacks.jpg
پاکپور پس از حمله داعش به مجلس

محمد پاکپور در سال ۱۳۴۰ در شهر اراک، در دوران حکومت پهلوی، زاده شد. کودکی و نوجوانی او در محیطی گذشت که با انقلاب ۱۳۵۷ دگرگون شد. او از همان روزهای نخست انقلاب، به عنوان یکی از جوانان رادیکال، به سپاه پاسداران پیوست و در سرکوب شورش‌های کردستان در سال‌های ۱۳۵۸–۱۳۵۹ شرکت کرد[۷]. این دوره، که با کشتار گسترده غیرنظامیان همراه بود، نخستین تجربه او در سرکوب اقلیت‌های قومی بود و او را به یکی از چهره‌های بدنام در میان کردهای ایران تبدیل کرد. در طول جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷)، پاکپور فرماندهی یگان زرهی سپاه را برعهده داشت و در عملیات‌های متعددی شرکت کرد. او در این جنگ مجروح شد، اما این مجروحیت بیشتر به عنوان ابزاری برای تبلیغ ایدئولوژیک رژیم استفاده شد تا نشان‌دهنده فداکاری واقعی. پس از جنگ، پاکپور به تحصیلات دانشگاهی روی آورد و کارشناسی ارشد جغرافیا از دانشگاه تهران و دکتری جغرافیای سیاسی از دانشگاه تربیت مدرس گرفت. پایان‌نامه او بر امنیت پایدار در مناطق قومی تمرکز داشت، اما در عمل، سیاست‌های او منجر به ناامنی و سرکوب بیشتر در استان‌هایی مانند سیستان و بلوچستان شد[۸]. در سال ۱۳۹۶، پاکپور فرماندهی یگان تکاور صابرین در حملات داعش به مجلس شورای اسلامی را برعهده داشت[۹]. این عملیات، که با کشته شدن چندین غیرنظامی همراه بود، نشان‌دهنده رویکرد خشن او در مقابله با تهدیدات بود. پاکپور همچنین در جنگ ایران و عراق ۲۰۱۳–۲۰۱۷ شرکت داشت و در بازپس‌گیری فلوجه در سال ۲۰۱۶ نقش ایفا کرد، جایی که نیروهای تحت فرمان او متهم به جنایات جنگی علیه سنی‌ها شدند[۱۰]. در سال‌های اخیر، پاکپور به عنوان یکی از حامیان اصلی سیاست‌های سرکوبگرانه رژیم عمل کرد و در سرکوب اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ نقش داشت. او همچنین در تهدید اقلیم کردستان و حمایت از شبه‌نظامیان شیعه در سوریه و عراق فعال بود[۱۱]. مرگ او در حملات اسفند ۱۴۰۴ آمریکا و اسرائیل به ایران، که بخشی از پاسخ به برنامه هسته‌ای و تروریستی رژیم بود، پایان دوران یکی از سرکوبگران اصلی را رقم زد[۱۲].

سوابق نظامی

پاکپور از سال ۱۳۵۸ وارد سپاه پاسداران شد و در طول سال‌ها سمت‌های متعددی برعهده داشت که اغلب با سرکوب داخلی و خارجی همراه بود:

فرمانده یگان زرهی سپاه در جنگ ایران و عراق، جایی که نیروهای تحت فرمان او متهم به جنایات جنگی بودند. فرمانده قرارگاه نصرت، که مسئول عملیات در مناطق مرزی بود و در سرکوب کردها نقش داشت. معاون عملیات سپاه پاسداران (۱۳۸۷–۱۳۸۸)، دوره‌ای که با برنامه‌ریزی برای سرکوب اعتراضات ۱۳۸۸ همراه بود. فرمانده لشکر ۸ نجف (۱۳۷۶–۱۳۷۹)، که در عملیات‌های داخلی علیه مخالفان استفاده می‌شد. فرمانده لشکر ۳۱ عاشورا (۱۳۷۹–۱۳۸۲)، مسئول سرکوب در شمال غرب ایران. رئیس ستاد نیروی زمینی سپاه (۱۳۸۲–۱۳۸۷)، جایی که سیاست‌های سرکوبگرانه را تدوین کرد. فرمانده نیروی زمینی سپاه پاسداران (۱۳۸۸–۱۴۰۴)، طولانی‌ترین دوره او که با سرکوب اعتراضات آبان ۱۳۹۸ و حمایت از تروریسم در سوریه همراه بود[۱۳]. فرمانده کل سپاه پاسداران (۱۴۰۴)، که با تهدیدات علیه آمریکا و اسرائیل و سرکوب داخلی همراه بود[۱۴].

در این سوابق، پاکپور مسئول عملیات‌هایی بود که منجر به کشته شدن هزاران غیرنظامی شد، از جمله در اعتراضات ژانویه ۱۴۰۴[۱۵].

نقش در سرکوب اعتراضات و نقض حقوق بشر

پاکپور یکی از معماران اصلی سرکوب اعتراضات مردمی در ایران بود. در اعتراضات آبان ۱۳۹۸، نیروهای تحت فرمان او هزاران معترض را کشتند و زخمی کردند، که این اقدامات او را به تحریم‌های بین‌المللی کشاند[۲]. او همچنین در سرکوب اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ نقش داشت و مسئول کشتار ده‌ها هزار ایرانی بود[۱۶]. در مناطق قومی، پاکپور سیاست‌های سرکوبگرانه علیه کردها و بلوچ‌ها را پیش برد و در درگیری‌های غرب ایران (۲۰۱۶–اکنون) نقش داشت، که منجر به کشته شدن غیرنظامیان شد[۱۷]. او همچنین در حمایت از گروه‌های تروریستی مانند حزب‌الله و حوثی‌ها فعال بود، که این اقدامات رژیم را به انزوای بین‌المللی کشاند.

نقش در سیاست خارجی و تروریسم

به عنوان فرمانده نیروی زمینی سپاه، پاکپور حمایت از شبه‌نظامیان شیعه در عراق و سوریه را هدایت کرد و در جنگ داخلی سوریه نیروهای ایرانی را به کشتار سنی‌ها واداشت[۱۸]. او همچنین در تهدید اسرائیل و آمریکا فعال بود و در نامه‌ای پس از انتصاب به فرماندهی کل سپاه، تهدید به باز کردن درهای جهنم کرد[۱۹]. این سیاست‌ها منجر به تشدید تنش‌های منطقه‌ای شد.

تحریم‌ها

در ۱۲ آوریل ۲۰۲۱، اتحادیه اروپا پاکپور را به دلیل سرکوب اعتراضات آبان ۱۳۹۸ تحریم کرد[۲]. همچنین، ایالات متحده او را به دلیل حمایت از تروریسم تحریم کرد[۲۰]. این تحریم‌ها دارایی‌های او را مسدود و سفرهایش را ممنوع کرد.

مرگ

محمد پاکپور در حملات اسفند ۱۴۰۴ آمریکا و اسرائیل به ایران کشته شد. او در جلسه شورای دفاع حضور داشت و همراه با علی شمخانی و دیگران هدف قرار گرفت[۲۱][۲۲]. این حمله بخشی از پاسخ به تهدیدات رژیم بود و مرگ او را به عنوان یکی از نمادهای شکست رژیم جشن گرفتند.

منابع

  1. ↑ "Top Iran IRGC Commander Mohammad Pakpour Killed In Strikes: Israel". NDTV News Desk. Retrieved 28 February 2026. 
  2. ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ الگو:Cite tweet خطای یادکرد: برچسب <ref> نامعتبر؛ نام «:0» چندین بار با محتوای متفاوت تعریف شده است
  3. ↑ خطای لوآ در package.lua در خط 80: module 'Module:Citation/CS1/en/Suggestions' not found.
  4. ↑ «با حکم رهبر انقلاب صورت گرفت: سردار محمد پاکپور فرمانده کل سپاه پاسداران شد». شرق، ۲۳ خرداد ۱۴۰۴. 
  5. ↑ «معرفی سردار پاکپور». خبرگزاری تسنیم. 
  6. ↑ «کشته شدن فرمانده کل سپاه؛ محمد پاکپور که بود؟». ۲۰۲۶-۰۳-۰۱. بازبینی‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۰۱. 
  7. ↑ «نشان فتح چیست و کدام فرماندهان مفتخر به دریافت آن شده‌اند؟». ۲۰۱۴-۰۱-۱۸. بازبینی‌شده در ۲۰۲۳-۱۲-۱۱. 
  8. ↑ «Profile: محمد پاکپور – چهره جنایت». بازبینی‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۰۱. 
  9. ↑ "اقدام به‌موقع نیروهای ویژه سپاه در مجلس/ تروریست‌ها چگونه در عملیات ضربتی سپاه کشته شدند + تصاویر". خبرگزاری تسنیم. Retrieved 8 ژوئن 2017.  Check date values in: |access-date= (help)
  10. ↑ “Mohammad Pakpour - Counter Extremism Project”. Retrieved 2026-03-01. 
  11. ↑ «در مورد سرلشکر محمد پاکپور در ویکی تابناک بیشتر بخوانید». بازبینی‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۰۱. 
  12. ↑ «علی شمخانی و محمد پاکپور در حمله اسرائیل کشته شدند». ۲۰۲۶-۰۳-۰۱. بازبینی‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۰۱. 
  13. ↑ “Mohammad Pakpour: IRGC Major General Brings Hardline Mindset”. Retrieved 2026-03-01. 
  14. ↑ “Mohammad Pakpour appointed as IRGC commander after Salami killed”. 2025-06-13. Retrieved 2026-03-01. 
  15. ↑ «رسانه‌های ایران خبر کشته شدن سرلشکر محمد پاکپور، فرمانده کل سپاه پاسداران، را تائید کردند». ۲۰۲۶-۰۳-۰۱. بازبینی‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۰۱. 
  16. ↑ «سردار محمد پاکپور، فرمانده سپاه پاسداران، به هلاکت رسید». ۲۰۲۶-۰۲-۲۸. بازبینی‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۰۱. 
  17. ↑ «محمد پاکپور بە درک واصل شد». ۲۰۲۶-۰۲-۲۸. بازبینی‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۰۱. 
  18. ↑ “Mohammad Pakpour - Counter Extremism Project”. Retrieved 2026-03-01. 
  19. ↑ «فرمانده جدید سپاه پاسداران، محمد پاکپور، در نامه‌ای به (آیت‌الله) خامنه‌ای». ۲۰۲۵-۰۶-۱۳. بازبینی‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۰۱. 
  20. ↑ “Issuance of Executive Order of June 24, 2019, “Imposing Sanctions with Respect to Iran;” Iran-related Designations”. 2019-06-24. Retrieved 2026-03-01. 
  21. ↑ “Iran's judiciary confirms deaths of IRGC chief Pakpour, top security official Shamkhani”. 2026-03-01. Retrieved 2026-03-01. 
  22. ↑ «فوری/ علی شمخانی و فرمانده کل سپاه به شهادت رسیدند». ۲۰۲۶-۰۳-۰۱. بازبینی‌شده در ۲۰۲۶-۰۳-۰۱. 
برگرفته از «https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=کاربر:Alireza_k_h/صفحه_تمرین&oldid=86747»