کاربر:Khosro/صفحه تمرین NOINDEX: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش برچسبها: برگرداندهشده ویرایشگر دیداری |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۱۴۵ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
[[پرونده:برای صفحه تمرین.jpg|بندانگشتی| | [[پرونده:برای صفحه تمرین.jpg|بندانگشتی|1148x1148پیکسل]] | ||
{{جعبه اطلاعات سیاستمدار | |||
| نام = محمدتقی شریعتی | |||
| تصویر = محمدتقی شریعتی.jpg | |||
| شرح تصویر = محمدتقی شریعتی مزینانی، استاد شریعتی و پدر روشنفکری دینی | |||
| نام کامل = | |||
| معروف به = استاد شریعتی، پدر روشنفکری دینی، سقراط خراسان | |||
| نام مستعار = | |||
| زادروز = ۱۲۸۶ خورشیدی | |||
| شهر تولد = مزینان، داورزن سبزوار | |||
| کشور تولد = ایران | |||
| تاریخ مرگ = ۳۱ فروردین ۱۳۶۶ | |||
| شهر مرگ = مشهد (دفن در حرم امام رضا (ع)) | |||
| کشور مرگ = ایران | |||
| نام همسر = | |||
| فرزندان = دکتر علی شریعتی (و سایر فرزندان) | |||
| خویشاوندان سرشناس = | |||
| تحصیلات = علوم دینی شامل ادبیات عرب، فقه، اصول، فلسفه و منطق | |||
| دین = اسلام | |||
| حزب سیاسی = | |||
| سمت = مؤسس و رهبر کانون نشر حقایق اسلامی، معلم و مبلغ دینی | |||
| پستهای قبلی = معلم مدارس ملی و دولتی، سخنران و مفسر قرآن و نهجالبلاغه | |||
| فعالیتها = تأسیس کانون نشر حقایق اسلامی (۱۳۲۲)، مقابله با تبلیغات کمونیستی، رهبری مبارزات نهضت ملی نفت در خراسان، فعالیتهای سیاسی علیه رژیم پهلوی، تألیف آثار دینی و تفسیری | |||
| قبل از = | |||
| بعد از = | |||
| وبگاه رسمی = | |||
| امضا = | |||
| زیرنویس = | |||
}} | |||
'''محمدتقی شریعتی مزینانی'''، (متولد ۱۲۸۶، مزینان سبزوار - درگذشته ۳۱ فروردین ۱۳۶۶، مشهد) مشهور به استاد شریعتی و پدر روشنفکری دینی بود. او در سال ۱۲۸۶ خورشیدی در روستای مزینان از توابع سبزوار (داورزن) در خانوادهای روحانی و سادات حسنی به دنیا آمد. پدرش شیخ محمود و جدش آخوند ملاقربانعلی از شاگردان برجسته حاج ملاهادی سبزواری، حکیم و فیلسوف شهیر، بود. طایفه مادری وی نیز از روحانیون بودند و مناصب دینی منطقه مزینان حدود یک قرن در اختیار اجداد او قرار داشت. محمدتقی شریعتی خواندن و نوشتن را در مکتبخانه محل آموخت و مقدمات صرف و نحو را نزد پدر و عمویش شیخ حسن مزینانی فراگرفت. در سن ۱۴ یا ۱۵ سالگی با اصرار شدید و هزینه ۸۰ ریال به مشهد مهاجرت کرد و ادبیات عرب، فقه، اصول، فلسفه و منطق را با دقت فراوان نزد استادانی چون ادیب نیشابوری اول و دوم، حاج میرزا حسن ارتضاء، میرزا مهدی اصفهانی، آیتالله فقیه سبزواری، حاج شیخ محمود حلبی، حاج میرزا احمد مدرس یزدی و دیگران آموخت. او بسیاری از کتب را دو بار و نزد اساتید مختلف خواند تا پایه علمی محکمی بسازد. | |||
در [[ | استاد محمدتقی شریعتی از سال ۱۳۰۹ خورشیدی تدریس را آغاز کرد و با حقوق ناچیز در مدارس ملی و دولتی مشغول شد، زیرا از ارتزاق از مشاغل دینی پرهیز داشت. در دوران دیکتاتوری [[رضاشاه پهلوی|رضاشاه]]، جلسات خصوصی برگزار کرد و مقالات دینی نوشت. پس از شهریور ۱۳۲۰ و رواج تبلیغات [[حزب توده ایران|حزب توده]]، جلسات تفسیر قرآن و سخنرانیهای سیار ترتیب داد و در سال ۱۳۲۲ کانون نشر حقایق اسلامی را در مشهد تأسیس نمود تا حقایق دینی را از خرافات بزداید، بر قرآن و نهجالبلاغه تأکید کند و با کمونیسم مقابله نماید. کانون نسلی چون [[دکتر علی شریعتی]]، [[طاهر احمدزاده]] و محمدرضا حکیمی را پرورش داد. در [[نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران|نهضت ملی شدن صنعت نفت]]، رهبری مبارزات ضد استعماری در خراسان را بر عهده گرفت، به نهضت مقاومت ملی پیوست و در تشکیل [[جمعیت مؤتلفه اسلامی]] در مشهد نقش داشت. وی چندین بار به دلیل فعالیتهای سیاسی زندانی و شکنجه شد. | ||
پس از | آثار محمدتقی شریعتی شامل «اصول عقاید و اخلاق تربیتی»، «اصول عقاید شریعتی»، «شرعیات شریعتی»، «عباسه خواهر هارون»، «کارنامه کانون»، «فائده و لزوم دین»، «تفسیر نوین» (جزء ۲۸ تا ۳۰ قرآن)، «امامت در نهجالبلاغه»، ترجمه «مبانی اقتصادی در اسلام» و مقالات متعدد است. شیوه تفسیری وی نواندیشانه، اجتماعی و مبتنی بر عقل بود. پس از [[انقلاب ضد سلطنتی|انقلاب ضدسلطنتی ۱۳۵۷]] به تهران آمد، در معرفی اسلام انقلابی تلاش کرد و برای مجلس خبرگان نامزد شد اما انصراف داد. وی بیش از ۶۰ سال به تدریس و تبلیغ پرداخت و در بهار ۱۳۶۶ خورشیدی درگذشت و در حرم امام رضا (ع) دفن شد. علامه جعفری و دیگران از وی به عنوان شخصیت وارسته و محقق یاد کردهاند.<ref name=":0">[http://drshariati.org/?p=3870 زندگینامهٔ محمدتقی شریعتی به قلم خودش - بنیاد فرهنگی دکتر علی شریعتی]</ref><ref name=":1">[https://shirazu.ac.ir/-/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%D8%A6-%D9%88-%D8%A7%D8%AB%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF%D8%AA%D9%82%D8%A6-%D8%B4%D8%B1%D8%A6%D8%B9%D8%AA%D8%A6%D8%9B-%D8%B3%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B7-%D8%AE%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D9%86 زندگی و آثار محمدتقی شریعتی؛ سقراط خراسان - دانشگاه شیراز]</ref><ref name=":2">[https://www.edub.ir/education/view/17321:%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87+%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF+%D8%AA%D9%82%DB%8C+%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%B9%D8%AA%DB%8C+%D9%85%D8%B2%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%86%DB%8C درباره محمد تقی شریعتی مزینانی - بانک مقالات ایران]</ref> | ||
== تولد و پیشینه خانوادگی == | |||
محمدتقی شریعتی مزینانی در سال ۱۲۸۶ خورشیدی در روستای مزینان از توابع سبزوار (داورزن) در خانوادهای روحانی به دنیا آمد. پدر وی شیخ محمود و جدش آخوند ملاقربانعلی از شاگردان برجسته حاج ملاهادی سبزواری، حکیم و فیلسوف شهیر، بود. طایفه مادری وی نیز از روحانیون و سادات حسنی بودند. همه اجداد و اقوام او عالمان دین بودند و مناصب دینی منطقه مزینان برای حدود یک قرن در اختیار آنان قرار داشت. آثار تربیت و تعلیم آنان همچنان در میان اهالی محسوس است و هیچ ذخیرهای جز نام نیک از خود به جا نگذاشتند.<ref name=":0" /> | |||
== | === ویژگیهای خانوادگی و محیط زادگاه === | ||
خانواده شریعتی پرهیزکار و سختکوش بود و محیط مزینان با موقعیت تاریخی خود، زمینهای برای رشد علمی و دینی فراهم میکرد. پدربزرگ وی از شاگردان برجسته حکیم سبزواری بود و این میراث فکری بر نسلهای بعدی تأثیر گذاشت.<ref name=":2" /> | |||
== | == تحصیلات اولیه و مهاجرت به مشهد == | ||
در | [[پرونده:جوانی محمدتقی شریعتی.jpg|جایگزین=جوانی محمدتقی شریعتی|بندانگشتی|260x260پیکسل|جوانی محمدتقی شریعتی]] | ||
محمدتقی شریعتی خواندن و نوشتن را در مکتبخانه محل آموخت و مقدمات صرف و نحو را در مدرسه مزینان و نزد پدر و عمویش شیخ حسن مزینانی فراگرفت. در سن ۱۴ یا ۱۵ سالگی، با اصرار شدید و با هزینه ۸۰ ریال، به مشهد مهاجرت کرد و پس از ۹ روز سفر با گاری مسافری وارد شهر شد. از ابتدا آرزوی مبلغ دینی شدن داشت و بر ادبیات عرب به عنوان پایه علوم دینی تأکید ورزید.<ref name=":0" /> | |||
== | == اساتید و استفادههای علمی == | ||
مهدی | محمدتقی شریعتی از اساتیدی مانند ادیب نیشابوری اول، حاجی محقق مدرس نوغانی، آقا میرزا ابوالقاسم الهی، میرزا مهدی ابن آقا بزرگ حکیم، میرزا مهدی اصفهانی، شیخ محمدرضا زنجانی و حاج میرزا حسن ارتضاء، و همچنین ادیب نیشابوری دوم، حاج شیخ محمود حلبی، حاج میرزا احمد مدرس یزدی، حاج شیخ کاظم دهقانی، حاج شیخ هاشم مدرس قزوینی و آیتالله فقیه سبزواری استفاده برد. او از بسیاری علما و حجج اسلام نیز بهره گرفت. | ||
=== | === روش مطالعه و دقت علمی === | ||
کتب ادبی مانند حاشیه ملاعبدالله، لآلی، منفی و مطول را با دقت کامل و گاهی دو بار نزد استادان مختلف خواند و تدریس کرد. حتی مکاسب را دو بار نزد حاج میرزا حسن ارتضاء و آیتالله فقیه سبزواری آموخت. سپس به فقه، اصول و فلسفه پرداخت، اما تدریس ادبیات و منطق را ادامه داد. او در ایام تعطیل به تفسیر، اعتقادات، مقامات حریری و خلاصةالحساب شیخ بهائی میپرداخت.<ref name=":0" /> | |||
== | == شرایط اقتصادی و فعالیت و تبلیغ در دوران رضاشاه == | ||
در | محمدتقی شریعتی از سال ۱۳۰۹ خورشیدی تدریس را آغاز کرد و چند سال بعد به طور رسمی در اداره فرهنگ استخدام شد. در بحبوحه دیکتاتوری رضاشاه، با حقوق ناچیز در مدارس ملی و دولتی تدریس کرد و از مشاغل دینی برای ارتزاق پرهیز داشت. خدمات تبلیغی در کلاسها و نوشتن مقالات دینی در شرایط سختگیری و استهزا انجام داد. پس از بحران اقتصادی ۱۳۲۰، مدارس ملی بیرونق شد و وی به مدارس دولتی منتقل گردید، اما جلسات خصوصی برای محصلین علاقمند برگزار کرد تا افکار آنان را در برابر تبلیغات دیگران حفظ کند. درآمد وی از ۲۰۰–۳۰۰ تومان ماهانه به ۱۱۱ تومان در سال ۱۳۲۳ کاهش یافت، در حالی که قیمتها افزایش یافت، اما درس خارج را تعطیل کرد و اوقات را به مطالعه برای جلسات تبلیغی اختصاص داد.<ref name=":0" /> | ||
== | == فعالیتهای تبلیغی و مقابله با تبلیغات کمونیستی == | ||
پس از شهریور ۱۳۲۰ و باز شدن فضای سیاسی، تبلیغات ضد دینی توسط حزب توده شدت گرفت و حملاتی به اساس مذهب، ملیت، مقدسات و مفاخر ملی صورت پذیرفت. محمدتقی شریعتی در واکنش به این تبلیغات مسموم، ساعات درسی خود را افزایش داد و حتی ۱۲ ساعت درس مجانی اضافه کرد تا به کلاسهای بالاتر دبیرستانها و دانشسرا برسد. وی برای مبارزه آگاهانه، تمام کتابها، نوشتهها و مجلات مرتبط با فلسفه کمونیسم را مطالعه کرد، که منجر به سالهای بیخوابی شد و شبانهروز بیش از چهار ساعت خواب نداشت. جلسات تفسیر قرآن و سخنرانیهای سیار در منازل برگزار کرد تا جوانان را از انحراف حفظ نماید و بیپایگی مرام کمونیسم را نشان دهد. این جلسات خصوصی برای محصلین علاقمند، مقدمهای برای تشکیل نهاد منظمتر گردید.<ref name=":0" /><ref name=":2" /> | |||
=== | == تأسیس کانون نشر حقایق اسلامی == | ||
== | === اهداف و برنامههای کانون === | ||
در سال ۱۳۲۲ کانون نشر حقایق اسلامی را در مشهد تأسیس کرد تا روح متعالی اسلام را گسترش دهد، خرافات را بزداید و با آموزههای مارکسیستی مقابله کند. هدف کانون، تربیت نسلی بود که اسلام را به صورت ناب بشناسد و با تبلیغات مخالف مقابله کند. | |||
=== | === فعالیتها و پرورش نسل جدید === | ||
فعالیتها شامل جلسات هفتگی تفسیر قرآن و نهجالبلاغه، نشریات جزوهای و سخنرانی بود. کانون با حمایت آیتالله بروجردی فعالیت کرد اما با مخالفت سنتیها و چپها مواجه شد. کانون به مرکز فعالیتهای دینی و سیاسی تبدیل شد و نسلی چون دکتر علی شریعتی، طاهر احمدزاده، کاظم اخوان مرعشی و محمدرضا حکیمی را پرورش داد. فعالیتها شامل جلسات هفتگی تفسیر قرآن و نهجالبلاغه بود که هزاران جوان را جذب کرد. نسلی برجسته را پرورش داد و در دهههای بعد سیاسیتر گردید.<ref name=":1" /> | |||
== | == نقش در نهضت ملی شدن نفت و فعالیتهای سیاسی == | ||
در دوران نهضت ملی شدن نفت (از سال ۱۳۲۹ خورشیدی)، محمدتقی شریعتی رهبری مبارزات ضد استعماری در خراسان را بر عهده گرفت. وی با سازماندهی جلسات و سخنرانیها، مردم را به حمایت از ملی شدن صنعت نفت فراخواند و کانون نشر حقایق اسلامی را به پایگاه این مبارزات تبدیل کرد. پس از [[کودتای ۲۸ مرداد|کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲]]، به نهضت مقاومت ملی پیوست و فعالیتهای زیرزمینی را ادامه داد. در این دوره، کانون با فشار رژیم پهلوی مواجه شد و چندین بار تعطیل گردید، اما وی با پافشاری بر اصول، جلسات را حفظ کرد.<ref name=":0" /> | |||
=== | === فعالیتهای سیاسی در دهههای ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ === | ||
در دهه ۱۳۳۰، استاد محمدتقی شریعتی در تشکیل جمعیت مؤتلفه اسلامی در مشهد نقش کلیدی ایفا کرد و با نیروهای انقلابی همکاری نمود. وی چندین بار به دلیل سخنرانیهای ضد رژیم پهلوی دستگیر، زندانی و شکنجه شد، اما از مواضع خود عقبنشینی نکرد. در دهه ۱۳۴۰، با آغاز فعالیتهای دکتر علی شریعتی در حسینیه ارشاد تهران، کانون نشر حقایق اسلامی در مشهد را احیا کرد و جلسات تفسیر قرآن و نهجالبلاغه را با تمرکز بر جنبههای اجتماعی و انقلابی اسلام برگزار نمود. این فعالیتها هزاران جوان را جذب کرد و کانون به مرکز تربیت نیروهای مذهبی-سیاسی تبدیل شد.<ref name=":1" /> | |||
== فعالیتهای | == فعالیتهای سیاسی در دهههای بعدی == | ||
[[پرونده:محمدتقی شریعتی، علی شریعتی.jpg|جایگزین=محمدتقی شریعتی و دکتر علی شریعتی|بندانگشتی|260x260پیکسل|محمدتقی شریعتی و دکتر علی شریعتی]] | |||
=== | === دهه ۱۳۳۰ و تشکیل مؤتلفه === | ||
در دهه ۱۳۳۰، استاد محمدتقی شریعتی در تشکیل جمعیت مؤتلفه اسلامی در مشهد نقش کلیدی ایفا کرد و با نیروهای انقلابی همکاری نمود. وی چندین بار به دلیل سخنرانیهای ضد رژیم پهلوی دستگیر، زندانی و شکنجه شد، اما از مواضع خود عقبنشینی نکرد. | |||
=== دهه ۱۳۴۰ و همراستایی با علی شریعتی === | |||
در دهه ۱۳۴۰، با آغاز فعالیتهای دکتر علی شریعتی در حسینیه ارشاد تهران، کانون نشر حقایق اسلامی در مشهد را احیا کرد و جلسات تفسیر قرآن و نهجالبلاغه را با تمرکز بر جنبههای اجتماعی و انقلابی اسلام برگزار نمود. این فعالیتها هزاران جوان را جذب کرد و کانون به مرکز تربیت نیروهای مذهبی-سیاسی تبدیل شد. پس از دستگیری علی شریعتی در ۱۳۵۲، استاد حمایت کرد و در معرفی اسلام ناب تلاش ورزید. کانون در این دوره، مرکز تربیت نیروهای انقلابی شد و استاد محمدتقی شریعتی به عنوان پدر روشنفکری دینی شناخته گردید.<ref name=":1" /> | |||
== شیوه تفسیری و ویژگیهای فکری == | |||
== | === رویکرد نوین به تفسیر قرآن === | ||
شیوه تفسیر قرآن استاد محمدتقی شریعتی نوین و مبتنی بر رویکرد اجتماعی بود. وی قرآن را کتاب هدایت برای زندگی فردی و جمعی میدانست و بر حذف خرافات و تأکید بر عقل و علم تمرکز داشت. او در جلسات کانون، تفسیر جزء ۳۰ قرآن را با روشی نو ارائه کرد که جنبههای اخلاقی، اجتماعی و سیاسی آیات را برجسته مینمود.<ref name=":0" /> | |||
=== | === تأکید بر نهجالبلاغه و ویژگیهای علمی === | ||
استاد محمدتقی شریعتی نهجالبلاغه را نیز به عنوان منبع اصلی امامت و حکومت اسلامی تفسیر میکرد. ویژگیهای علمی وی شامل دقت در مطالعه متون، تکرار درسها برای تسلط کامل و مقابله علمی با ایدئولوژیهای مخالف بود. وی اسلام را دین آزادی و عدالت میدانست و با استبداد مبارزه کرد. ویژگیهای فکری وی شامل وارستگی، تحقیق و تبلیغ مداوم بود.<ref name=":1" /> | |||
== | == آثار و تألیفات == | ||
[[پرونده:محمدتقی شریعتی3.jpg|جایگزین=محمدتقی شریعتی|بندانگشتی|260x260پیکسل|محمدتقی شریعتی]] | |||
استاد محمدتقی شریعتی آثار متعددی تألیف و ترجمه کرد که عمدتاً بر عقاید، اخلاق، تفسیر و مسائل اجتماعی اسلام تمرکز داشت. برخی از تألیفات وی عبارتند از: | |||
* اصول عقاید و اخلاق تربیتی | |||
* اصول عقاید شریعتی | |||
* شرعیات شریعتی | |||
* عباسه خواهر هارون | |||
* کارنامه کانون | |||
* فائده و لزوم دین | |||
* تفسیر نوین (تفسیر جزء ۲۸ تا ۳۰ قرآن) | |||
* امامت در نهجالبلاغه | |||
* نیایش | |||
او همچنین مقالات پراکندهای از خود بر جا گذاشت. | |||
=== | === ترجمهها و تمرکز محتوایی === | ||
ترجمههای محمدتقی شریعتی شامل مبانی اقتصادی در اسلام (از نویسندگان عرب) و کتابهایی در حوزه فلسفه تاریخ و اقتصاد اسلامی است. این آثار با زبانی ساده و مستند به قرآن و احادیث نوشته شده و هدف اصلی آنان معرفی اسلام ناب و اجتماعی بود. شیوه آثار وی نواندیشانه و بر پایه قرآن و نهجالبلاغه بود. وی بیش از ۶۰ سال به تألیف پرداخت و آثارش در معرفی اسلام اجتماعی مؤثر بود.<ref name=":2" /> | |||
== | == فعالیتها پس از انقلاب == | ||
[[پرونده:محمدتقی جعفری، پدر طالقانی.jpg|جایگزین=محمدتقی جعفری، پدر طالقانی و احسان شریعتی|بندانگشتی|283x283پیکسل|محمدتقی جعفری، پدر طالقانی و احسان شریعتی]] | |||
پس از پیروزی انقلاب ضدسلطنتی در سال ۱۳۵۷، استاد محمدتقی شریعتی به تهران مهاجرت کرد و در معرفی اسلام انقلابی و اجتماعی تلاش ورزید. وی سخنرانیهای متعددی ایراد کرد و در تربیت نیروهای جوان شرکت داشت. | |||
== منابع | === نامزدی مجلس خبرگان و انصراف === | ||
محمدتقی شریعتی برای انتخابات [[مجلس خبرگان]] قانون اساسی نامزد شد، اما به دلیل کهولت سن و مشکلات جسمی انصراف داد. در سالهای پایانی عمر، به مطالعه و مشاوره دینی پرداخت و از فعالیتهای گسترده پرهیز کرد.<ref name=":0" /> | |||
== درگذشت و میراث == | |||
محمدتقی شریعتی در ۳۱ فروردین ۱۳۶۶، درگذشت و پیکر وی با حضور گسترده مردم، علما و شاگردان در حرم امام رضا (ع) در مشهد به خاک سپرده شد. مراسم تشییع وی نشاندهنده تأثیر عمیق فعالیتهای بیش از ۶۰ سالهاش در تدریس، تبلیغ و مبارزه بود. | |||
=== نقل قولها و تأثیر بر دیگران === | |||
علامه محمدتقی جعفری وی را شخصیتی وارسته و محقق توصیف کرد و دیگران نیز از وی به عنوان استادی برجسته یاد نمودند. میراث وی در پرورش نسلی از روشنفکران دینی و انقلابی، از جمله دکتر علی شریعتی، و تأکید بر اسلام ناب و عاری از خرافات باقی ماندهاست.<ref name=":1" /> | |||
== منابع == | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲۹ دسامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۷:۱۱
 محمدتقی شریعتی مزینانی، استاد شریعتی و پدر روشنفکری دینی | |
| شناسنامه | |
|---|---|
| معروف به | استاد شریعتی، پدر روشنفکری دینی، سقراط خراسان |
| زادروز | ۱۲۸۶ خورشیدی |
| زادگاه | مزینان، داورزن سبزوار، ایران |
| تاریخ مرگ | ۳۱ فروردین ۱۳۶۶ |
| محل مرگ | مشهد (دفن در حرم امام رضا (ع))، ایران |
| فرزندان | دکتر علی شریعتی (و سایر فرزندان) |
| تحصیلات | علوم دینی شامل ادبیات عرب، فقه، اصول، فلسفه و منطق |
| دین | اسلام |
| اطلاعات سیاسی | |
| سمت | مؤسس و رهبر کانون نشر حقایق اسلامی، معلم و مبلغ دینی |
| سمتهای پیشین | معلم مدارس ملی و دولتی، سخنران و مفسر قرآن و نهجالبلاغه |
| فعالیتها | تأسیس کانون نشر حقایق اسلامی (۱۳۲۲)، مقابله با تبلیغات کمونیستی، رهبری مبارزات نهضت ملی نفت در خراسان، فعالیتهای سیاسی علیه رژیم پهلوی، تألیف آثار دینی و تفسیری |
محمدتقی شریعتی مزینانی، (متولد ۱۲۸۶، مزینان سبزوار - درگذشته ۳۱ فروردین ۱۳۶۶، مشهد) مشهور به استاد شریعتی و پدر روشنفکری دینی بود. او در سال ۱۲۸۶ خورشیدی در روستای مزینان از توابع سبزوار (داورزن) در خانوادهای روحانی و سادات حسنی به دنیا آمد. پدرش شیخ محمود و جدش آخوند ملاقربانعلی از شاگردان برجسته حاج ملاهادی سبزواری، حکیم و فیلسوف شهیر، بود. طایفه مادری وی نیز از روحانیون بودند و مناصب دینی منطقه مزینان حدود یک قرن در اختیار اجداد او قرار داشت. محمدتقی شریعتی خواندن و نوشتن را در مکتبخانه محل آموخت و مقدمات صرف و نحو را نزد پدر و عمویش شیخ حسن مزینانی فراگرفت. در سن ۱۴ یا ۱۵ سالگی با اصرار شدید و هزینه ۸۰ ریال به مشهد مهاجرت کرد و ادبیات عرب، فقه، اصول، فلسفه و منطق را با دقت فراوان نزد استادانی چون ادیب نیشابوری اول و دوم، حاج میرزا حسن ارتضاء، میرزا مهدی اصفهانی، آیتالله فقیه سبزواری، حاج شیخ محمود حلبی، حاج میرزا احمد مدرس یزدی و دیگران آموخت. او بسیاری از کتب را دو بار و نزد اساتید مختلف خواند تا پایه علمی محکمی بسازد.
استاد محمدتقی شریعتی از سال ۱۳۰۹ خورشیدی تدریس را آغاز کرد و با حقوق ناچیز در مدارس ملی و دولتی مشغول شد، زیرا از ارتزاق از مشاغل دینی پرهیز داشت. در دوران دیکتاتوری رضاشاه، جلسات خصوصی برگزار کرد و مقالات دینی نوشت. پس از شهریور ۱۳۲۰ و رواج تبلیغات حزب توده، جلسات تفسیر قرآن و سخنرانیهای سیار ترتیب داد و در سال ۱۳۲۲ کانون نشر حقایق اسلامی را در مشهد تأسیس نمود تا حقایق دینی را از خرافات بزداید، بر قرآن و نهجالبلاغه تأکید کند و با کمونیسم مقابله نماید. کانون نسلی چون دکتر علی شریعتی، طاهر احمدزاده و محمدرضا حکیمی را پرورش داد. در نهضت ملی شدن صنعت نفت، رهبری مبارزات ضد استعماری در خراسان را بر عهده گرفت، به نهضت مقاومت ملی پیوست و در تشکیل جمعیت مؤتلفه اسلامی در مشهد نقش داشت. وی چندین بار به دلیل فعالیتهای سیاسی زندانی و شکنجه شد.
آثار محمدتقی شریعتی شامل «اصول عقاید و اخلاق تربیتی»، «اصول عقاید شریعتی»، «شرعیات شریعتی»، «عباسه خواهر هارون»، «کارنامه کانون»، «فائده و لزوم دین»، «تفسیر نوین» (جزء ۲۸ تا ۳۰ قرآن)، «امامت در نهجالبلاغه»، ترجمه «مبانی اقتصادی در اسلام» و مقالات متعدد است. شیوه تفسیری وی نواندیشانه، اجتماعی و مبتنی بر عقل بود. پس از انقلاب ضدسلطنتی ۱۳۵۷ به تهران آمد، در معرفی اسلام انقلابی تلاش کرد و برای مجلس خبرگان نامزد شد اما انصراف داد. وی بیش از ۶۰ سال به تدریس و تبلیغ پرداخت و در بهار ۱۳۶۶ خورشیدی درگذشت و در حرم امام رضا (ع) دفن شد. علامه جعفری و دیگران از وی به عنوان شخصیت وارسته و محقق یاد کردهاند.[۱][۲][۳]
تولد و پیشینه خانوادگی
محمدتقی شریعتی مزینانی در سال ۱۲۸۶ خورشیدی در روستای مزینان از توابع سبزوار (داورزن) در خانوادهای روحانی به دنیا آمد. پدر وی شیخ محمود و جدش آخوند ملاقربانعلی از شاگردان برجسته حاج ملاهادی سبزواری، حکیم و فیلسوف شهیر، بود. طایفه مادری وی نیز از روحانیون و سادات حسنی بودند. همه اجداد و اقوام او عالمان دین بودند و مناصب دینی منطقه مزینان برای حدود یک قرن در اختیار آنان قرار داشت. آثار تربیت و تعلیم آنان همچنان در میان اهالی محسوس است و هیچ ذخیرهای جز نام نیک از خود به جا نگذاشتند.[۱]
ویژگیهای خانوادگی و محیط زادگاه
خانواده شریعتی پرهیزکار و سختکوش بود و محیط مزینان با موقعیت تاریخی خود، زمینهای برای رشد علمی و دینی فراهم میکرد. پدربزرگ وی از شاگردان برجسته حکیم سبزواری بود و این میراث فکری بر نسلهای بعدی تأثیر گذاشت.[۳]
تحصیلات اولیه و مهاجرت به مشهد
محمدتقی شریعتی خواندن و نوشتن را در مکتبخانه محل آموخت و مقدمات صرف و نحو را در مدرسه مزینان و نزد پدر و عمویش شیخ حسن مزینانی فراگرفت. در سن ۱۴ یا ۱۵ سالگی، با اصرار شدید و با هزینه ۸۰ ریال، به مشهد مهاجرت کرد و پس از ۹ روز سفر با گاری مسافری وارد شهر شد. از ابتدا آرزوی مبلغ دینی شدن داشت و بر ادبیات عرب به عنوان پایه علوم دینی تأکید ورزید.[۱]
اساتید و استفادههای علمی
محمدتقی شریعتی از اساتیدی مانند ادیب نیشابوری اول، حاجی محقق مدرس نوغانی، آقا میرزا ابوالقاسم الهی، میرزا مهدی ابن آقا بزرگ حکیم، میرزا مهدی اصفهانی، شیخ محمدرضا زنجانی و حاج میرزا حسن ارتضاء، و همچنین ادیب نیشابوری دوم، حاج شیخ محمود حلبی، حاج میرزا احمد مدرس یزدی، حاج شیخ کاظم دهقانی، حاج شیخ هاشم مدرس قزوینی و آیتالله فقیه سبزواری استفاده برد. او از بسیاری علما و حجج اسلام نیز بهره گرفت.
روش مطالعه و دقت علمی
کتب ادبی مانند حاشیه ملاعبدالله، لآلی، منفی و مطول را با دقت کامل و گاهی دو بار نزد استادان مختلف خواند و تدریس کرد. حتی مکاسب را دو بار نزد حاج میرزا حسن ارتضاء و آیتالله فقیه سبزواری آموخت. سپس به فقه، اصول و فلسفه پرداخت، اما تدریس ادبیات و منطق را ادامه داد. او در ایام تعطیل به تفسیر، اعتقادات، مقامات حریری و خلاصةالحساب شیخ بهائی میپرداخت.[۱]
شرایط اقتصادی و فعالیت و تبلیغ در دوران رضاشاه
محمدتقی شریعتی از سال ۱۳۰۹ خورشیدی تدریس را آغاز کرد و چند سال بعد به طور رسمی در اداره فرهنگ استخدام شد. در بحبوحه دیکتاتوری رضاشاه، با حقوق ناچیز در مدارس ملی و دولتی تدریس کرد و از مشاغل دینی برای ارتزاق پرهیز داشت. خدمات تبلیغی در کلاسها و نوشتن مقالات دینی در شرایط سختگیری و استهزا انجام داد. پس از بحران اقتصادی ۱۳۲۰، مدارس ملی بیرونق شد و وی به مدارس دولتی منتقل گردید، اما جلسات خصوصی برای محصلین علاقمند برگزار کرد تا افکار آنان را در برابر تبلیغات دیگران حفظ کند. درآمد وی از ۲۰۰–۳۰۰ تومان ماهانه به ۱۱۱ تومان در سال ۱۳۲۳ کاهش یافت، در حالی که قیمتها افزایش یافت، اما درس خارج را تعطیل کرد و اوقات را به مطالعه برای جلسات تبلیغی اختصاص داد.[۱]
فعالیتهای تبلیغی و مقابله با تبلیغات کمونیستی
پس از شهریور ۱۳۲۰ و باز شدن فضای سیاسی، تبلیغات ضد دینی توسط حزب توده شدت گرفت و حملاتی به اساس مذهب، ملیت، مقدسات و مفاخر ملی صورت پذیرفت. محمدتقی شریعتی در واکنش به این تبلیغات مسموم، ساعات درسی خود را افزایش داد و حتی ۱۲ ساعت درس مجانی اضافه کرد تا به کلاسهای بالاتر دبیرستانها و دانشسرا برسد. وی برای مبارزه آگاهانه، تمام کتابها، نوشتهها و مجلات مرتبط با فلسفه کمونیسم را مطالعه کرد، که منجر به سالهای بیخوابی شد و شبانهروز بیش از چهار ساعت خواب نداشت. جلسات تفسیر قرآن و سخنرانیهای سیار در منازل برگزار کرد تا جوانان را از انحراف حفظ نماید و بیپایگی مرام کمونیسم را نشان دهد. این جلسات خصوصی برای محصلین علاقمند، مقدمهای برای تشکیل نهاد منظمتر گردید.[۱][۳]
تأسیس کانون نشر حقایق اسلامی
اهداف و برنامههای کانون
در سال ۱۳۲۲ کانون نشر حقایق اسلامی را در مشهد تأسیس کرد تا روح متعالی اسلام را گسترش دهد، خرافات را بزداید و با آموزههای مارکسیستی مقابله کند. هدف کانون، تربیت نسلی بود که اسلام را به صورت ناب بشناسد و با تبلیغات مخالف مقابله کند.
فعالیتها و پرورش نسل جدید
فعالیتها شامل جلسات هفتگی تفسیر قرآن و نهجالبلاغه، نشریات جزوهای و سخنرانی بود. کانون با حمایت آیتالله بروجردی فعالیت کرد اما با مخالفت سنتیها و چپها مواجه شد. کانون به مرکز فعالیتهای دینی و سیاسی تبدیل شد و نسلی چون دکتر علی شریعتی، طاهر احمدزاده، کاظم اخوان مرعشی و محمدرضا حکیمی را پرورش داد. فعالیتها شامل جلسات هفتگی تفسیر قرآن و نهجالبلاغه بود که هزاران جوان را جذب کرد. نسلی برجسته را پرورش داد و در دهههای بعد سیاسیتر گردید.[۲]
نقش در نهضت ملی شدن نفت و فعالیتهای سیاسی
در دوران نهضت ملی شدن نفت (از سال ۱۳۲۹ خورشیدی)، محمدتقی شریعتی رهبری مبارزات ضد استعماری در خراسان را بر عهده گرفت. وی با سازماندهی جلسات و سخنرانیها، مردم را به حمایت از ملی شدن صنعت نفت فراخواند و کانون نشر حقایق اسلامی را به پایگاه این مبارزات تبدیل کرد. پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، به نهضت مقاومت ملی پیوست و فعالیتهای زیرزمینی را ادامه داد. در این دوره، کانون با فشار رژیم پهلوی مواجه شد و چندین بار تعطیل گردید، اما وی با پافشاری بر اصول، جلسات را حفظ کرد.[۱]
فعالیتهای سیاسی در دهههای ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰
در دهه ۱۳۳۰، استاد محمدتقی شریعتی در تشکیل جمعیت مؤتلفه اسلامی در مشهد نقش کلیدی ایفا کرد و با نیروهای انقلابی همکاری نمود. وی چندین بار به دلیل سخنرانیهای ضد رژیم پهلوی دستگیر، زندانی و شکنجه شد، اما از مواضع خود عقبنشینی نکرد. در دهه ۱۳۴۰، با آغاز فعالیتهای دکتر علی شریعتی در حسینیه ارشاد تهران، کانون نشر حقایق اسلامی در مشهد را احیا کرد و جلسات تفسیر قرآن و نهجالبلاغه را با تمرکز بر جنبههای اجتماعی و انقلابی اسلام برگزار نمود. این فعالیتها هزاران جوان را جذب کرد و کانون به مرکز تربیت نیروهای مذهبی-سیاسی تبدیل شد.[۲]
فعالیتهای سیاسی در دهههای بعدی
دهه ۱۳۳۰ و تشکیل مؤتلفه
در دهه ۱۳۳۰، استاد محمدتقی شریعتی در تشکیل جمعیت مؤتلفه اسلامی در مشهد نقش کلیدی ایفا کرد و با نیروهای انقلابی همکاری نمود. وی چندین بار به دلیل سخنرانیهای ضد رژیم پهلوی دستگیر، زندانی و شکنجه شد، اما از مواضع خود عقبنشینی نکرد.
دهه ۱۳۴۰ و همراستایی با علی شریعتی
در دهه ۱۳۴۰، با آغاز فعالیتهای دکتر علی شریعتی در حسینیه ارشاد تهران، کانون نشر حقایق اسلامی در مشهد را احیا کرد و جلسات تفسیر قرآن و نهجالبلاغه را با تمرکز بر جنبههای اجتماعی و انقلابی اسلام برگزار نمود. این فعالیتها هزاران جوان را جذب کرد و کانون به مرکز تربیت نیروهای مذهبی-سیاسی تبدیل شد. پس از دستگیری علی شریعتی در ۱۳۵۲، استاد حمایت کرد و در معرفی اسلام ناب تلاش ورزید. کانون در این دوره، مرکز تربیت نیروهای انقلابی شد و استاد محمدتقی شریعتی به عنوان پدر روشنفکری دینی شناخته گردید.[۲]
شیوه تفسیری و ویژگیهای فکری
رویکرد نوین به تفسیر قرآن
شیوه تفسیر قرآن استاد محمدتقی شریعتی نوین و مبتنی بر رویکرد اجتماعی بود. وی قرآن را کتاب هدایت برای زندگی فردی و جمعی میدانست و بر حذف خرافات و تأکید بر عقل و علم تمرکز داشت. او در جلسات کانون، تفسیر جزء ۳۰ قرآن را با روشی نو ارائه کرد که جنبههای اخلاقی، اجتماعی و سیاسی آیات را برجسته مینمود.[۱]
تأکید بر نهجالبلاغه و ویژگیهای علمی
استاد محمدتقی شریعتی نهجالبلاغه را نیز به عنوان منبع اصلی امامت و حکومت اسلامی تفسیر میکرد. ویژگیهای علمی وی شامل دقت در مطالعه متون، تکرار درسها برای تسلط کامل و مقابله علمی با ایدئولوژیهای مخالف بود. وی اسلام را دین آزادی و عدالت میدانست و با استبداد مبارزه کرد. ویژگیهای فکری وی شامل وارستگی، تحقیق و تبلیغ مداوم بود.[۲]
آثار و تألیفات
استاد محمدتقی شریعتی آثار متعددی تألیف و ترجمه کرد که عمدتاً بر عقاید، اخلاق، تفسیر و مسائل اجتماعی اسلام تمرکز داشت. برخی از تألیفات وی عبارتند از:
- اصول عقاید و اخلاق تربیتی
- اصول عقاید شریعتی
- شرعیات شریعتی
- عباسه خواهر هارون
- کارنامه کانون
- فائده و لزوم دین
- تفسیر نوین (تفسیر جزء ۲۸ تا ۳۰ قرآن)
- امامت در نهجالبلاغه
- نیایش
او همچنین مقالات پراکندهای از خود بر جا گذاشت.
ترجمهها و تمرکز محتوایی
ترجمههای محمدتقی شریعتی شامل مبانی اقتصادی در اسلام (از نویسندگان عرب) و کتابهایی در حوزه فلسفه تاریخ و اقتصاد اسلامی است. این آثار با زبانی ساده و مستند به قرآن و احادیث نوشته شده و هدف اصلی آنان معرفی اسلام ناب و اجتماعی بود. شیوه آثار وی نواندیشانه و بر پایه قرآن و نهجالبلاغه بود. وی بیش از ۶۰ سال به تألیف پرداخت و آثارش در معرفی اسلام اجتماعی مؤثر بود.[۳]
فعالیتها پس از انقلاب
پس از پیروزی انقلاب ضدسلطنتی در سال ۱۳۵۷، استاد محمدتقی شریعتی به تهران مهاجرت کرد و در معرفی اسلام انقلابی و اجتماعی تلاش ورزید. وی سخنرانیهای متعددی ایراد کرد و در تربیت نیروهای جوان شرکت داشت.
نامزدی مجلس خبرگان و انصراف
محمدتقی شریعتی برای انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی نامزد شد، اما به دلیل کهولت سن و مشکلات جسمی انصراف داد. در سالهای پایانی عمر، به مطالعه و مشاوره دینی پرداخت و از فعالیتهای گسترده پرهیز کرد.[۱]
درگذشت و میراث
محمدتقی شریعتی در ۳۱ فروردین ۱۳۶۶، درگذشت و پیکر وی با حضور گسترده مردم، علما و شاگردان در حرم امام رضا (ع) در مشهد به خاک سپرده شد. مراسم تشییع وی نشاندهنده تأثیر عمیق فعالیتهای بیش از ۶۰ سالهاش در تدریس، تبلیغ و مبارزه بود.
نقل قولها و تأثیر بر دیگران
علامه محمدتقی جعفری وی را شخصیتی وارسته و محقق توصیف کرد و دیگران نیز از وی به عنوان استادی برجسته یاد نمودند. میراث وی در پرورش نسلی از روشنفکران دینی و انقلابی، از جمله دکتر علی شریعتی، و تأکید بر اسلام ناب و عاری از خرافات باقی ماندهاست.[۲]