|
|
| (۱۶۷ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد) |
| خط ۱: |
خط ۱: |
| [[پرونده:برای صفحه تمرین.jpg|بندانگشتی|1148x1148px]] | | [[پرونده:برای صفحه تمرین.jpg|بندانگشتی|1148x1148پیکسل]] |
| {{جعبه اطلاعات سیاستمدار | | {{جعبه زندگینامه |
| | نام = مهدی قلیخان هدایت مخبرالسلطنه | | |نام_شخص=رسول و رضا کدیوریان |
| | تصویر = مخبرالسلطنه؛3.jpg | | |تصویر=رضا و رسول کدیوریان1.jpg |
| | شرح تصویر = | | |عرض_تصویر=260px |
| | نام کامل = مهدی قلیخان بن علیقلیخان هدایت | | |توضیح_تصویر=شهید قیام سراسری، رسول و رضا کدیوریان |
| | معروف به = مخبرالسلطنه | | |تاریخ_تولد= |
| | نام مستعار = | | |محل_تولد=کرمانشاه |
| | زادروز = ۱۲۴۳ ه.ش | | |تاریخ_مرگ= |
| | شهر تولد = تهران | | |ملیت= |
| | کشور تولد = | | |محل_مرگ=کرمانشاه |
| | تاریخ مرگ = ۱۳۳۴ ه.ش | | |مدفن=کرمانشاه |
| | شهر مرگ = تهران | | |علت مرگ=شلیک مستقیم نیروهای حکومتی به بدن |
| | کشور مرگ = | | |شناختهشده برای=مردم کرمانشاه و ایران |
| | نام همسر = نیرالملک | | |همسر= |
| | فرزندان = زیبنده، فیضالله، فضلالله، فتحالله، لطفالله، نصرالله | | |والدین= |
| |خویشاوندان سرشناس = علیقلیخان مخبرالدوله (پدر)، رضاقلیخان هدایت (جد) | | |تاریخ تولد=رسول (۱۷-۱۸ ساله)، رضا (۲۰ ساله) |
| | تحصیلات = تحصیلات مقدماتی در تهران؛ ادامه تحصیل در اروپا (سوئیس و آلمان، زبان آلمانی و علوم مدرن) | | |تاریخ مرگ=رسول ۱۳ دی ۱۴۰۴، رضا ۱۴ دی ۱۴۰۴}} |
| | دین = اسلام
| | '''رسول کدیوریان'''، نوجوان کُرد حدود ۱۷-۱۸ ساله، و برادر بزرگترش '''رضا کدیوریان'''، جوان ۲۰ ساله، هر دو اهل کرمانشاه، در جریان [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴|اعتراضات سراسری دی ۱۴۰۴]]، در محله جعفرآباد این شهر با شلیک مستقیم گلوله جنگی نیروهای سرکوبگر حکومتی کشته شدند. رسول در شامگاه ۱۳ دی ۱۴۰۴ در دم یا پس از انتقال به بیمارستان جان باخت و رضا پس از زخمی شدن شدید و کما، در شامگاه ۱۴ دی ۱۴۰۴ در بیمارستان طالقانی کرمانشاه درگذشت. نهادهای امنیتی برای تحویل پیکرها شرایطی مانند معرفی جانباختگان به عنوان بسیجی و پرداخت ۸۰۰ میلیون تومان وضع کردهاند. این رویداد توسط سازمانهای حقوق بشری گزارش شده است.<ref name=":0">[https://hengaw.net/fa/news/2026/01/article-33 کرمانشاه؛ کشته شدن دو براد ۱۷ و ۲۰ ساله با شلیک مستقیم نیروهای حکومتی - سازمان حقوق بشری ههنگاو]</ref><ref name=":1">[https://kurdistanhumanrights.org/fa/news-fa/killing-citizens/2026/01/04/p46140 خبر تکمیلی: کشته شدن دو برادر در کرمانشاه با تیراندازی نیروهای امنیتی - شبکه حقوق بشر کردستان]</ref><ref name=":2">[https://kurdpa.net/fa/news/2026/01/24 کرمانشاه؛ تایید قتل حکومتی دو برادر «رسول و رضا کدیوریان» و عدم تحویل جنازهها برای اعلام بسیج حکومتی - کردپا]</ref> |
| | حزب سیاسی =
| |
| | سمت = نخستوزیر ایران (۱۳۰۶–۱۳۱۲ ه. ش)، والی آذربایجان و فارس، وزیر عدلیه، فوائد عامه، علوم
| |
| | پستهای قبلی = رئیس پستخانه و تلگراف آذربایجان، رئیس مدرسه نظامی تهران
| |
| | فعالیتها = نقش در جنبش مشروطه، تدوین نظامنامه انتخابات، حمایت از کودتای ۱۲۹۹، اجرای اصلاحات رضاشاهی (راهآهن، ثبت اسناد)، تألیف آثار تاریخی و جغرافیایی
| |
| | قبل از =
| |
| | بعد از =
| |
| | وبگاه رسمی =
| |
| | امضا =
| |
| | زیرنویس =
| |
| |image_size=240پیکسل}}
| |
|
| |
|
| '''مهدی قلیخان هدایت'''، ملقب به مخبرالسلطنه (متولد ۷ شعبان ۱۲۸۰ ه. ق، ۱۲۴۳ ه. ش، تهران – درگذشته ۱۳۳۴ ه. ش، تهران)، یکی از برجستهترین رجال سیاسی و فرهنگی دوره قاجار و پهلوی اول بود که بیش از پنج دهه در عرصه سیاست، اداره، و فرهنگ ایران نقشآفرینی کرد. او در خانوادهای اشرافی در تهران متولد شد و از کودکی در محیطی آشنا با مدرنیته غربی رشد یافت. پدرش، علیقلیخان مخبرالدوله، وزیر پست و تلگراف [[ناصرالدین شاه]] بود و جدش، رضاقلیخان هدایت، نویسنده روضةالصفای ناصری. مخبرالسلطنه تحصیلات مقدماتی را در تهران گذراند و در ۱۴سالگی به همراه برادرش، مرتضی قلیخان صنیعالدوله، برای ادامه تحصیل به اروپا (سوئیس و آلمان) رفت، جایی که زبان آلمانی را آموخت و با تاریخ و فرهنگ اروپایی آشنا شد. او پس از بازگشت در سال ۱۲۵۹، در دارالفنون به تدریس زبان آلمانی پرداخت و به استخدام تلگرافخانه درآمد. در سال ۱۲۶۹، با دخترعمویش، نیرالملک، ازدواج کرد و صاحب شش پسر شد.
| | == زمینه اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ == |
| | اعتراضات سراسری ایران در سال ۱۴۰۴، ریشه در بحران عمیق اقتصادی، معیشتی و حکمرانی دارد که طی ماههای اخیر با سقوط مستمر ارزش پول ملی، جهش نرخ ارز به بیش از ۱۴۰ هزار تومان، افزایش تورم، رکود گسترده بازار و کاهش شدید قدرت خرید شهروندان تشدید شده است. اعتراضات از اعتصاب بازار تهران در روز نخست (۷ دی ۱۴۰۴) آغاز شد و به سرعت به اعتراضات در دیگر اقشار جامعه در شهرهای مختلف گسترش یافت. |
|
| |
|
| ورود هدایت به عرصه سیاست با مناصب درباری در زمان ناصرالدین شاه آغاز شد. پس از مرگ پدرش در سال ۱۳۱۵ ه. ق، [[مظفرالدین شاه]] لقب مخبرالسلطنه را به او اعطا کرد و ریاست پستخانه و تلگراف آذربایجان را بر عهده گرفت. در سفر دوم مظفرالدینشاه به اروپا به عنوان مترجم همراه شد و فن کلیشهسازی و عکاسی را آموخت. پس از عزل امینالسلطان ([[میرزا علیاصغر خان اتابک اعظم|اتابک]])، سفری به مکه، آمریکا، ژاپن، و اروپا کرد که تجربیاتش را در سفرنامه مکه ثبت نمود. اواخر سلطنت مظفرالدینشاه، رئیس مدرسه نظامی تهران شد و در ترغیب شاه به صدور فرمان مشروطیت نقش داشت، با استناد به پیشرفت ژاپن و لزوم مجلس.
| | طی روزهای دوم تا کنون، اعتراضات به شکل تجمعات خیابانی، راهپیماییها، اعتصاب کسبه و پیوستن دانشجویان در دانشگاههایی مانند دانشگاه تهران، شهید بهشتی، صنعتی شریف و اصفهان ادامه پیدا کرد. شیوههای اعتراض شامل اعتصاب، اعتراض، تظاهرات خیابانی و سردادن شعارهای ضدحکومتی تمرکز دارد. |
|
| |
|
| در [[جنبش مشروطه ایران|جنبش مشروطه]]، مخبرالسلطنه هدایت رابط دربار و مجلس بود و در هیئت تدوین نظامنامه انتخابات عضویت داشت. او در کابینههای اولیه مشروطه، وزیر علوم و عدلیه شد و در سال ۱۳۲۶ ه. ق، والی آذربایجان گردید، اما پس از به توپ بستن مجلس استعفا داد و به اروپا رفت. با پیروزی مشروطهخواهان، دوباره والی آذربایجان و سپس فارس شد. هدایت در کابینههای عینالدوله و مستوفیالممالک، وزارت عدلیه و فوائد عامه را بر عهده گرفت. در قیام [[شیخ محمد خیابانی]] (۱۲۹۹ ه. ش)، به عنوان والی آذربایجان اعزام شد و با رایزنی، مقدمات سرکوب را فراهم کرد، هرچند بعدها مرگ خیابانی را خودکشی خواند.
| | واکنش نیروهای انتظامی و امنیتی با افزایش حضور نیروها، استفاده از گاز اشکآور، تیراندازی (از جمله با سلاح ساچمهای) و بازداشت شهروندان همراه بوده، که منجر به خشونت، کشتهشدگان و زخمیها در شهرهای مختلف شده است. در جریان این اعترضات شماری از شهروندان کشته و بسیاری نیز مجروح و دستگیر شدهاند. این اعتراضات بیانگر عمق نارضایتیهای انباشته در جامعه ایران است. شهرستان اردگان نیز شاهد تظاهرات گسترده معترضان و درگیری مردم با نیروهای سرکوبگر حکومتی بود.<ref>[https://www.hra-news.org/2026/hranews/a-6898ac56/ گزارش تفصیلی از روز هشتم اعتراضات؛ ۲۲۲ نقطه کشور شاهد اعتراضات - هرانا]</ref> |
|
| |
|
| پس از کودتای ۱۲۹۹ ه. ش، از حامیان [[سید ضیاءالدین طباطبایی|سید ضیاء]] و [[رضاشاه پهلوی|رضاخان]] بود و بخشی از حقوقش را به دولت جدید بخشید. در کابینه مستوفیالممالک، وزیر فوائد عامه شد و لایحه راهآهن سراسری را به مجلس برد. مخبرالسلطنه با سلطنت رضاشاه، جایگاه ویژهای یافت و در خرداد ۱۳۰۶ ه. ش، نخستوزیر شد – طولانیترین دوره (تا شهریور ۱۳۱۲ ه. ش). در این دوران، کلنگ راهآهن زده شد، قانون البسه متحدالشکل تصویب گردید، و اصلاحات اداری پیش رفت، اما آزادی مطبوعات محدود شد و [[سید حسن مدرس]] حذف گردید. هدایت خود را «ماشین امضای رضاشاه» میدانست و از وظایف قانونی شانه خالی میکرد. او پس از استعفا، حقوق بازنشستگی گرفت و تا مرگ در انزوا ماند.
| | اعتراضات مردمی در محله جعفرآباد کرمانشاه نیز مانند سایر شهرها طی روزهای گذشته با حضور شهروندان همراه بود. نیروهای مسلح امنیتی و [[سپاه پاسداران انقلاب اسلامی|سپاه پاسداران]] در سرکوب این اعتراضات دخیل بودند و در جریان آن دستکم ۱۰ شهروند دیگر زخمی گزارش شدهاند.<ref name=":1" /> |
|
| |
|
| مهدی قلیخان هدایت ادیب و فرهنگی بود با تسلط بر فارسی، عربی، آلمانی، و علاقه به موسیقی، ریاضی، و فلسفه. آثارش شامل «خاطرات و خطرات»، «گزارش ایران» (چهار جلد، تاریخ از پیش از اسلام تا ۱۲۹۹ ه. ش)، «سفرنامه مکه»، «تحفه مخبری»، «تحفة الآفاق»، «مجمع الادوار» (موسیقی)، و «فوائدالترجمان» (ترجمه). دیدگاههایش بر تعادل سنت، مذهب، و مدرنیته تأکید داشت: سنت را پایه هویت، مذهب را نیروی اخلاقی، و مدرنیته را پیشرفت علمی میدانست. میراثش در سیاست (تثبیت پهلوی) و فرهنگ (منابع تاریخی) دوگانه است – سیاستمداری محافظهکار و عافیتطلب، اما روشنفکری شیفته کتاب.<ref name=":0">[https://psri.ir/?id=n8mvgb03 شرح حال مهدی قلیخان هدایت مشهور به مخبرالسلطنه - مؤسسه مطالعات و پژهشهای سیاسی]</ref><ref name=":1">[http://pajoohe.ir/%D9%85%D8%AE%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%AA__a-38275.aspx مخبرالسلطنه هدایت - پژوهه]</ref><ref name=":2">[https://www.iichs.ir/fa/news/5538/%D9%85%D8%B1%D8%AF-%D8%A8%DB%8C-%D8%AE%D8%B7%D8%B1%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A7%D8%B2-%D8%AE%D8%A7%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%AE%D8%B7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%DA%AF%D9%81%D8%AA مرد بیخطری که از «خاطرات و خطرات» میگفت! - پژوهشکده تایخ معاصر] 1</ref><ref name=":3">[https://www.cgie.org.ir/fa/news/265424/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%84%DB%8C%E2%80%8C%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%B4-%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B4%D8%A7%D9%87 مهدی قلیخان هدایت و دوران شش پادشاه - مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی]</ref><ref name=":4">[https://www.rouydad24.ir/fa/news/202836/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D9%86%D8%AE%D8%B3%D8%AA-%D9%88%D8%B2%DB%8C%D8%B1-%D8%B9%D8%A7%D9%81%DB%8C%D8%AA-%D8%B7%D9%84%D8%A8-%DB%8C%D8%A7-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%85%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%AD%D8%A7%D9%81%D8%B8%D9%87-%DA%A9%D8%A7%D8%B1 مهدی قلی خان هدایت؛ نخست وزیر عافیت طلب یا سیاستمدار محافظه کار؟ - رویداد ۲۴]</ref><ref name=":5">[https://ashwood.ir/%D9%85%D8%AE%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%B7%D9%86%D9%87/ مخبرالسلطنه - اشوود]</ref><ref name=":6">[https://www.ibna.ir/news/207100/%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D9%82%D9%84%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%AF%D8%A7%DB%8C%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%AA%D8%B9%D8%B5%D8%A8-%D9%86%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D8%AD%D9%82%D8%A7%DB%8C%D9%82-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AF مهدیقلی خان هدایت: در تاریخ تعصب نباید داشت و حقایق را باید نگاشت/سیاستمداری که شیفته کتاب و کتابخوانی بود - ایبنا]</ref><ref name=":7">[https://ensani.ir/file/download/article/20131214110134-9483-193.pdf بررسی آثار و مکتوبات مهدی قلی هدایت (مخبرالسلطنه)، تألیف هادی وکیلی، حسین احمدزاده]</ref>
| | == زندگینامه و شناسایی == |
| | رسول کدیوریان (متولد حدود ۱۳۸۶-۱۳۸۷) و رضا کدیوریان (متولد حدود ۱۳۸۴) دو برادر کُرد بودند. رسول در زمان مرگ حدود ۱۷ یا ۱۸ ساله و رضا ۲۰ ساله بود. این دو برادر اهل شهرک دیزین یا محله جعفرآباد شهر کرمانشاه بودند و گزارشها حاکی از آن است که هر دو کارگر بودند، هرچند تأیید دقیق سن آنان در برخی منابع در حال بررسی است. |
|
| |
|
| == زندگینامه و پیشینه خانوادگی == | | === جانباختن رسول کدیوریان === |
| مهدی قلیخان هدایت، ملقب به مخبرالسلطنه، در ۷ شعبان ۱۲۸۰ ه.ق (۱۲۴۳ ه. ش) در تهران متولد شد. او سومین پسر علیقلیخان مخبرالدوله، وزیر پست و تلگراف ناصرالدینشاه و وزیر داخله مظفرالدینشاه، و نوه رضاقلیخان هدایت، نویسنده روضةالصفای ناصری و رئیس دارالفنون، بود. خاندان هدایت از خاندانهای اشرافی قاجاری بودند که نسبشان به کمال خجندی میرسید و در تأسیس مخابرات مدرن ایران نقش داشتند. هدایت تولد خود را اینگونه توصیف میکند: <blockquote>«تولدم را هفتم شعبان ۱۲۸۰ ه.ق از تلگراف به تبریز گفتند، رضاقلی مهدیام نام نهاد. عزیز جان دختر محمدمهدی خان خاله پدرم مرا خانخانان خواند و به این اسم تا زمان مظفرالدین شاه معروف بودم.»<ref name=":0" /><ref name=":1" /> </blockquote>
| | شامگاه شنبه ۱۳ دی ۱۴۰۴ (۳ ژانویه ۲۰۲۶)، رسول کدیوریان به همراه برادرش رضا در خیابان ارتش محله جعفرآباد کرمانشاه در جریان اعتراضات مردمی حضور داشت. وی با تیراندازی مستقیم نیروهای سرکوبگر حکومتی هدف گلوله جنگی قرار گرفت. رسول کدیوریان، برادر کوچکتر، بلافاصله یا پس از انتقال به بیمارستان طالقانی کرمانشاه جان باخت. |
|
| |
|
| === ازدواج و فرزندان === | | === جانباختن رضا کدیوریان === |
| در سال ۱۲۶۹، هدایت با نیرالملک، دخترعمویش، ازدواج کرد و صاحب شش پسر شد: زیبنده، فیضالله، فضلالله، فتحالله، لطفالله، و نصرالله (که نماینده محلات در مجلس دهم بود). این ازدواج در محیط خانوادگی اشرافی، پیوند خاندان هدایت را تقویت کرد.<ref name=":5" /> | | در همان تیراندازی شامگاه ۱۳ دی ۱۴۰۴، رضا کدیوریان به شدت زخمی شد و به بخش مراقبتهای ویژه بیمارستان طالقانی کرمانشاه منتقل گردید. وی در وضعیت کما قرار داشت و شامگاه یکشنبه ۱۴ دی ۱۴۰۴ (۴ ژانویه ۲۰۲۶) بر اثر شدت جراحات جان خود را از دست داد. پیکر او به سردخانه همان بیمارستان منتقل شد.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> |
|
| |
|
| == تحصیلات در اروپا و آغاز فعالیتهای حرفهای == | | ==== فشارهای امنیتی بر خانواده پس از مرگ ==== |
| مهدی قلیخان هدایت در ۱۴سالگی، به همراه برادرش مرتضی قلیخان صنیعالدوله، برای ادامه تحصیل به اروپا اعزام شد. ابتدا به سوئیس رفتند و سپس در آلمان به فراگیری زبان آلمانی پرداختند. هدایت در این دوره با تاریخ، فرهنگ، و پیشرفتهای علمی اروپا آشنا شد. او پس از بازگشت به ایران در سال ۱۲۵۹، در دارالفنون به تدریس زبان آلمانی مشغول گردید و به استخدام تلگرافخانه درآمد. این تجربه اروپایی، دیدگاه او را نسبت به مدرنیته و ضرورت اصلاحات در ایران شکل داد.<ref name=":0" /><ref name=":1" />
| | پس از جانباختن رسول کدیوریان، نهادهای امنیتی، فرمانداری و استانداری کرمانشاه خانواده را تحت فشار قرار دادند تا وی را به عنوان بسیجی حکومتی معرفی کنند و اعلام شود که «ارازل و اوباش» او را کشتهاند، در غیر این صورت پیکر تحویل داده نمیشود و اجازه تدفین و مراسم خاکسپاری داده نخواهد شد.<ref name=":2" /> |
|
| |
|
| ==== ورود به مناصب درباری ====
| | پس از مرگ رضا کدیوریان، فشارها بر خانواده افزایش یافت و نیروهای امنیتی تقاضای پرداخت ۸۰۰ میلیون تومان برای تحویل هر دو پیکر مطرح کردند. تا ۱۴ دیماه، پیکرهای این دو برادر به خانواده تحویل داده نشده و مکان دقیق آنان نامعلوم بود، که این امر مانع انتشار آگهی ترحیم و برگزاری مراسم شده است.<ref name=":2" /><ref name=":1" /> |
| پس از مرگ پدرش در سال ۱۳۱۵ ه. ق، مظفرالدینشاه لقب مخبرالسلطنه را به مهدی قلیخان هدایت اعطا کرد و او را رئیس پستخانه و تلگراف آذربایجان نمود. در سفر دوم مظفرالدینشاه به اروپا در سال ۱۲۷۷ ه. ش، به عنوان مترجم همراه شاه بود و در این سفر فن کلیشهسازی و عکاسی را آموخت. پس از عزل [[میرزا علیاصغر خان اتابک اعظم|میرزا علیاصغر خان امینالسلطان]]، هدایت سفری طولانی به مکه، آمریکا، ژاپن، و اروپا کرد که تجربیاتش را در سفرنامه مکه ثبت نمود. اواخر سلطنت مظفرالدینشاه، به ریاست مدرسه نظامی تهران منصوب شد و در ترغیب شاه به صدور فرمان مشروطیت نقش ایفا کرد، با اشاره به پیشرفت ژاپن و لزوم تأسیس مجلس.<ref name=":3" /><ref name=":5" /> | |
| | |
| == نقش در جنبش مشروطه ==
| |
| [[پرونده:مخبرالسلطنه؛1.jpg|جایگزین=مهدی قلیخان هدایت (مخبرالسلطنه)|بندانگشتی|250x250پیکسل|مهدی قلیخان هدایت (مخبرالسلطنه)]]
| |
| در اوایل جنبش مشروطه، هدایت به عنوان رابط دربار و مجلس شورای ملی عمل کرد. او در هیئت تدوین نظامنامه انتخابات در سال ۱۳۲۴ ه. ق، عضویت داشت و در کابینههای اولیه مشروطه، ابتدا وزیر علوم (۱۳۲۵ ه. ق) و سپس وزیر عدلیه شد. هدایت در این دوره از اصلاحات قانونی حمایت کرد و در تدوین قوانین اولیه مجلس مشارکت داشت. [[احمد کسروی]] در «تاریخ مشروطه ایران» از نقش هدایت در هماهنگی بین دربار و مشروطهخواهان یاد میکند.<ref name=":2" /><ref>کتاب «تاریخ مشروطه ایران»، تأیف احمد کسروی</ref>
| |
| | |
| === والی آذربایجان و استعفا ===
| |
| مهدی قلیخان هدایت در سال ۱۳۲۶ ه. ق، به ولایت آذربایجان منصوب شد، اما پس از به توپ بستن مجلس توسط [[محمد علی شاه|محمدعلی شاه]]، استعفا داد و به اروپا سفر کرد. با پیروزی مشروطهخواهان در سال ۱۳۲۷ ه. ق، دوباره به ولایت آذربایجان بازگشت و سپس والی فارس گردید. در کابینههای عینالدوله و مستوفیالممالک، وزارت عدلیه و فوائد عامه را بر عهده گرفت. [[ناظمالاسلام کرمانی]] در «تاریخ بیداری ایرانیان» از فعالیتهای هدایت در این دوره به عنوان تلاش برای تثبیت مشروطه یاد میکند.<ref name=":0" /><ref>کتاب «تاریخ بیداری ایرانیان»، تألیف ناظمالاسلام کرمانی</ref>
| |
| | |
| === سرکوب قیام شیخ محمد خیابانی ===
| |
| مهدی قلیخان هدایت در سال ۱۲۹۹ ه. ش، به عنوان والی آذربایجان اعزام شد تا قیام شیخ محمد خیابانی را مدیریت کند. او با رایزنی و مذاکره، مقدمات سرکوب را فراهم کرد، هرچند بعدها مرگ خیابانی را خودکشی خواند. این اقدام هدایت را به عنوان سیاستمداری محافظهکار نشان داد که اولویت را به حفظ نظام میداد.<ref name=":8">[https://www.iichs.ir/fa/article/18428/%D8%B1%DB%8C%D9%84-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D8%AF-%D8%B1%D8%B6%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D9%87%DB%8C ریلگذار استبداد رضاشاهی - پژوهشکده تایخ معاصر] 2</ref>
| |
| | |
| == نقش در کودتای ۱۲۹۹ و دوران پهلوی اول ==
| |
| | |
| ==== حمایت از کودتا و مناصب اولیه ====
| |
| [[پرونده:مخبرالسلطنه؛2.jpg|جایگزین=مخبرالسلطنه، نفر وسط|بندانگشتی|مخبرالسلطنه، نفر وسط]]
| |
| پس از [[کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹|کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹]] ه. ش، مهدی قلیخان هدایت از حامیان [[سید ضیاءالدین طباطبایی]] و رضاخان بود. او بخشی از حقوق خود را به دولت جدید بخشید و در کابینه حسن مستوفیالممالک، وزیر فوائد عامه شد. در این سمت، لایحه ساخت راهآهن سراسری را به مجلس برد و مقدمات آن را فراهم کرد. هدایت با رضاخان روابط نزدیکی برقرار کرد و در تثبیت قدرت او نقش داشت. او خود را سیاستمداری محافظهکار میدانست که اولویت را به پیشرفت اداری و اقتصادی میداد.<ref name=":0" /><ref name=":8" />
| |
| | |
| === نخستوزیری طولانی ===
| |
| مهدی قلیخان هدایت در خرداد ۱۳۰۶ ه. ش، به نخستوزیری منصوب شد و این پست را تا شهریور ۱۳۱۲ ه. ش، به مدت شش سال و سه ماه، حفظ کرد – طولانیترین دوره نخستوزیری در تاریخ ایران تا آن زمان. در این دوران، کلنگ راهآهن سراسری زده شد، قانون البسه متحدالشکل تصویب گردید، و اصلاحات اداری مانند تأسیس ثبت اسناد و احوال پیش رفت. هدایت در کابینهاش، آزادی مطبوعات را محدود کرد و در حذف مخالفانی چون [[سید حسن مدرس]] نقش داشت. او رضاشاه را «ماشین امضا» میخواند و از وظایف قانونی خود در برابر شاه شانه خالی میکرد، اما در اجرای سیاستهای رضاشاه، مانند مدرنسازی اداری، فعال بود.<ref name=":2" /><ref name=":3" />
| |
| | |
| === استعفا و انزوا ===
| |
| مهدی قلیخان هدایت در شهریور ۱۳۱۲ ه. ش، استعفا داد و حقوق بازنشستگی دریافت کرد. پس از آن، تا مرگ در انزوا ماند و به فعالیتهای فرهنگی پرداخت. او در خاطراتش، این دوره را زمان تمرکز بر نوشتن و مطالعه توصیف میکند.<ref name=":5" /><ref name=":6" />
| |
| | |
| == فعالیتهای فرهنگی و ادبی ==
| |
| مهدی قلیخان هدایت شیفته کتاب و کتابخوانی بود و کتابخانه بزرگی داشت. او بر این باور بود که «در تاریخ تعصب نباید داشت و حقایق را باید نگاشت». تسلط بر فارسی، عربی، و آلمانی داشت و به موسیقی، ریاضی، و فلسفه علاقهمند بود. هدایت در اروپا با فرهنگ غربی آشنا شد و این علاقه را تا پایان عمر حفظ کرد.<ref name=":6" /><ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/108407/%D8%A7%D8%A8%D9%88%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%BA%D9%84-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C ابوالمشاغل دوران قاجار و پهلوی - حوزه نت]</ref>
| |
| | |
| === آثار مکتوب ===
| |
| آثار مهدی قلیخان هدایت شامل موارد زیر است:
| |
| * «خاطرات و خطرات» (۱۳۲۹ ه. ش، توشهای از شش پادشاه با اسناد، آمار، و تصاویر)
| |
| * «گزارش ایران» (چهار جلد، تاریخ ایران از پیش از اسلام تا ۱۲۹۹ ه.ش با تمرکز بر جغرافیا و آمار)
| |
| * «سفرنامه مکه» (توصیف سفر به مکه، آمریکا، ژاپن، و اروپا)
| |
| * «تحفه مخبری» (منظومه تاریخی)
| |
| * «تحفة الآفاق» (کتاب جغرافیا با حکایات و اشعار)
| |
| * «مجمع الادوار» (دربارهٔ موسیقی)
| |
| * «فوائدالترجمان» (ترجمه متون)
| |
| | |
| این آثار منابع مهمی برای تاریخ معاصر ایران هستند.<ref name=":1" /><ref name=":7" /> | |
| | |
| == دیدگاهها و اندیشههای سیاسی و فرهنگی ==
| |
| | |
| ==== تعادل سنت، مذهب، و مدنیته ====
| |
| مهدی قلیخان هدایت بر تعادل میان سنت، مذهب، و مدنیته تأکید داشت. او سنت را پایه هویت ملی میدانست و مذهب را نیروی اخلاقی جامعه. مدنیته را پیشرفت علمی و اداری تلقی میکرد که باید با احتیاط وارد شود تا تعادل برهم نخورد. هدایت در آثارش، مانند «خاطرات و خطرات»، از ضرورت اصلاحات بدون از دست دادن ارزشهای سنتی سخن میگفت. او مذهب را عامل وحدت میدانست و مدنیته را ابزار پیشرفت، اما هشدار میداد که افراط در هر کدام زیانبار است. هدایت سنت را به عنوان ریشههای فرهنگی ایران حفظ میکرد و مذهب را در اخلاق اجتماعی مؤثر میدانست، در حالی که مدنیته را برای توسعه اداری و اقتصادی ضروری میشمرد. این دیدگاه در نوشتههایش، مانند گزارشهای جغرافیایی، با ترکیب آمار مدرن و توصیفات سنتی بازتاب یافتهاست.<ref name=":7" />
| |
| | |
| === محافظهکاری سیاسی ===
| |
| مهدی قلیخان هدایت سیاستمداری محافظهکار و عافیتطلب بود که اولویت را به حفظ نظم و اجرای سیاستهای مرکزی میداد. او در سرکوب قیامها، مانند سرکوب قیام شیخ محمد خیابانی، و حمایت از رضاشاه، این رویکرد را نشان داد. هدایت خود را مجری سیاستهای شاه میدانست و از درگیری مستقیم با قدرت اجتناب میکرد. او در «خاطرات و خطرات»، از بیطرفی در تاریخنویسی دفاع میکند و میگوید حقایق باید بدون تعصب نگاشته شود. این محافظهکاری او را به عنوان نخستوزیری معرفی میکند که در دوره رضاشاه، آزادی مطبوعات را محدود کرد و در حذف مخالفان نقش داشت، اما خود را ماشین امضای شاه میخواند. هدایت در تصمیمگیریها، عافیتطلبی را ترجیح میداد و از وظایف قانونی در برابر شاه شانه خالی میکرد، که این رویکرد در طولانیترین دوره نخستوزیریاش (۱۳۰۶–۱۳۱۲ ه. ش) مشهود است. او سیاست را ابزاری برای حفظ تعادل میدانست و از تغییرات رادیکال پرهیز میکرد.<ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":8" />
| |
| | |
| == مرگ و میراث ==
| |
| [[پرونده:مخبرالسلطنه در دوران پیری.jpg|جایگزین=مخبرالسلطنه در دوران کهولت|بندانگشتی|250x250پیکسل|مخبرالسلطنه در دوران کهولت]]
| |
| مهدی قلیخان هدایت درسال ۱۳۳۴ ه. ش، در تهران درگذشت. او تا پایان عمر در انزوا ماند و به مطالعه و نوشتن پرداخت. مرگش پایان دورهای از رجال قاجاری بود که به پهلوی اول پل زدند.<ref name=":0" /><ref name=":5" />
| |
| | |
| === میراث سیاسی ===
| |
| میراث مهدی قلیخان هدایت در سیاست دوگانه است. او در تثبیت پهلوی اول و اجرای اصلاحات رضاشاهی، مانند راهآهن و ثبت اسناد، نقش کلیدی داشت. اما محدودیت آزادیها و حذف مخالفان در دوره نخستوزیریاش، او را به عنوان ریلگذار استبداد رضاشاهی معرفی میکند. هدایت بیش از ۵۰ منصب داشت، از والی تا وزیر و نخستوزیر، و در دوران شش پادشاه (ناصرالدینشاه تا رضاشاه) خدمت کرد.<ref name=":3" /><ref name=":8" />
| |
| | |
| === میراث فرهنگی ===
| |
| در فرهنگ، آثار هدایت منابع ارزشمندی برای تاریخ ایران هستند. «خاطرات و خطرات» اسناد منحصربهفردی از مشروطه تا پهلوی ارائه میدهد. کتابهای جغرافیایی و تاریخیاش، مانند «گزارش ایران»، آمار و توصیفات دقیقی دارند. هدایت به عنوان ادیبی شیفته کتاب، الگویی برای روشنفکری محافظهکار بود.<ref name=":6" /><ref name=":7" />
| |
|
| |
|
| == منابع == | | == منابع == |