کاربر:Hamidreza/صفحه تمرین: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۲ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۵۵: | خط ۵۵: | ||
}} | }} | ||
استان مازندران | '''مقاله درحال ویرایش است''' | ||
'''استان مازندران''' | |||
──────────────────────────────────────────────────────────── | ──────────────────────────────────────────────────────────── | ||
مرکز استان: ساری | |||
مساحت: ۲۳,۸۳۳ کیلومتر مربع | |||
جمعیت: حدود ۳.۳ میلیون نفر (۱۴۰۰) | |||
شهرستانها: ۲۲ شهرستان (ساری، بابل، آمل، قائمشهر، بابلسر، نوشهر، چالوس، رامسر، تنکابن، بهشهر و...) | |||
آب و هوا: معتدل و مرطوب؛ بارندگی فراوان، جنگلی | |||
زبان: مازندرانی (تبری)، فارسی | |||
──────────────────────────────────────────────────────────── | ──────────────────────────────────────────────────────────── | ||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
مازندران | '''مازندران'''، که در متون کهن تبرستان یا تپورستان نامیده میشد از کهنترین سرزمینهای مسکونی ایران است. نام تبرستان از قوم تپوری (به یونانی Tapyroi) گرفته شده و بهمعنای «سرزمین تبرداران» است. سابقه سکونت انسان در مازندران به بیش از ۷۵,۰۰۰ سال پیش بازمیگردد. غارهای هوتو و کمربند در بهشهر از قدیمیترین آثار سکونت بشر در ایران هستند. | ||
=== گوهرتپه- تمدن باستانی: === | |||
گوهرتپه در رستمکلای بهشهر از مهمترین محوطههای باستانی شمال ایران است که قدمت آن به بیش از ۵,۰۰۰ سال پیش میرسد. کاوشهای باستانشناسی نشان میدهد که این منطقه از دوره نوسنگی تا عصر مفرغ بهصورت مداوم مسکونی بوده و شواهدی از شهرنشینی پیشرفته در آن یافت شده است. | گوهرتپه در رستمکلای بهشهر از مهمترین محوطههای باستانی شمال ایران است که قدمت آن به بیش از ۵,۰۰۰ سال پیش میرسد. کاوشهای باستانشناسی نشان میدهد که این منطقه از دوره نوسنگی تا عصر مفرغ بهصورت مداوم مسکونی بوده و شواهدی از شهرنشینی پیشرفته در آن یافت شده است. | ||
مقاومت ۱۵۰ ساله در برابر اعراب: | ==== مقاومت ۱۵۰ ساله در برابر اعراب: ==== | ||
تبرستان از معدود مناطقی بود که در برابر فتوحات اعراب مسلمان طولانیترین مقاومت را نشان داد. در حالی که بیشتر ایران در قرن اول هجری فتح شد، مردم تبرستان تا ۱۵۰ سال بعد مستقل ماندند. | |||
اسپهبد خورشید، آخرین فرمانروای گاوبارگان تا سال ۱۴۲ هجری در برابر خلافت عباسی مقاومت کرد. کوههای البرز و جنگلهای انبوه، سپر طبیعی تبرستان در برابر مهاجمان بودند. | |||
باوندیان | ==== باوندیان - ۷۰۰ سال فرمانروایی: ==== | ||
سلسله باوندیان (آلباوند) دومین خاندان دیرپای تاریخ ایران پس از پادوسپانیان بودند که حدود ۷۰۰ سال در مناطق کوهستانی تبرستان بهویژه سوادکوه فرمان راندند. شاهان باوندی با لقبهای «اسپهبد» و «ملکالجبال» (پادشاه کوهستان) شناخته میشدند. | |||
سلسله باوندیان (آلباوند) دومین خاندان دیرپای تاریخ ایران پس از پادوسپانیان بودند که حدود ۷۰۰ سال در مناطق کوهستانی تبرستان | |||
==== قیام ونداد هرمز و شورش تبرستان: ==== | |||
در سال ۱۶۸ هجری، مردم تبرستان به رهبری ونداد هرمز از قارنوندیان قیام بزرگی علیه خلافت عباسی برپا کردند. مردم در یک روز از پیش مشخص شده، پادگانها را فتح و نظامیان عرب را بیرون راندند. این شورشها تا سال ۱۸۹ هجری ادامه یافت و نشان از روحیه آزادیخواهی مردم تبرستان داشت. | در سال ۱۶۸ هجری، مردم تبرستان به رهبری ونداد هرمز از قارنوندیان قیام بزرگی علیه خلافت عباسی برپا کردند. مردم در یک روز از پیش مشخص شده، پادگانها را فتح و نظامیان عرب را بیرون راندند. این شورشها تا سال ۱۸۹ هجری ادامه یافت و نشان از روحیه آزادیخواهی مردم تبرستان داشت. | ||
مازیار | ==== مازیار- قیام علیه خلافت: ==== | ||
مازیار بن قارن، از اسپهبدان تبرستان، در دوره خلافت معتصم عباسی (حدود ۲۲۴ هجری) قیام بزرگی علیه خلافت برپا کرد. او از آخرین فرمانروایان ایرانی بود که برای استقلال تبرستان جنگید. مازیار سرانجام دستگیر و در سامرا اعدام شد، اما نامش به نماد مقاومت تبرستان تبدیل گشت. | مازیار بن قارن، از اسپهبدان تبرستان، در دوره خلافت معتصم عباسی (حدود ۲۲۴ هجری) قیام بزرگی علیه خلافت برپا کرد. او از آخرین فرمانروایان ایرانی بود که برای استقلال تبرستان جنگید. مازیار سرانجام دستگیر و در سامرا اعدام شد، اما نامش به نماد مقاومت تبرستان تبدیل گشت. | ||
علویان تبرستان: | ==== علویان تبرستان: ==== | ||
در سال ۲۵۰ هجری، حسن بن زید ملقب به «داعی کبیر» با دعوت اهالی تبرستان به این منطقه آمد و سلسله علویان تبرستان را تأسیس کرد. | |||
علویان با بیرون راندن طاهریان، حکومت مستقلی در تبرستان برپا کردند که تا اوایل قرن چهارم هجری دوام یافت. | |||
سلسلههای محلی دیگر تبرستان | سلسلههای محلی دیگر تبرستان آل زیار، مرعشیان (سادات مرعشی) و آلکیا، قرنها بر این منطقه حکومت کردند. مرعشیان از قرن هشتم تا دهم هجری بر مازندران فرمان راندند و ساری و آمل از مراکز مهم آنها بود. | ||
نادر شاه افشار مازندران را پایگاه قدرت خود قرار داد. در دوره قاجار، مازندران از مناطق ییلاقی شاهانه بود و کاخ صاحبقرانیه در بهشهر ساخته شد. | نادر شاه افشار مازندران را پایگاه قدرت خود قرار داد. در دوره قاجار، مازندران از مناطق ییلاقی شاهانه بود و کاخ صاحبقرانیه در بهشهر ساخته شد. | ||
در دوره مشروطه، مازندران نقش | در دوره مشروطه، مازندران بهویژه شهرهایی مثل تنکابن، ساری و آمل نقش کلیدی و سرنوشتسازی در پیروزی انقلاب مشروطه و بهویژه فتح تهران داشت. سپهدار تنکابنی با همراهی مجاهدان شمال، یکی از دو بازوی اصلی (در کنار مشروطهخواهان بختیاری) بود که با حرکت به سمت پایتخت، حکومت استبدادی محمدعلیشاه را سرنگون کردند. | ||
'''در دوران رضاشاه، ساخت راهآهن شمال- جنوب از مهمترین پروژههای عمرانی بود که مازندران را به تهران متصل کرد و دروازه شمال ایران را به جنوب گشود.''' | |||
== جغرافیا و اقلیم == | == جغرافیا و اقلیم == | ||
مازندران در شمال ایران، بین رشتهکوه البرز و دریای خزر واقع شده است. جنگلهای هیرکانی مازندران (میراث جهانی یونسکو) از بقایای جنگلهای ۲۵ تا ۵۰ میلیون ساله و یکی از ارزشمندترین زیستگاههای جهان | مازندران در شمال ایران، بین رشتهکوه البرز و دریای خزر واقع شده است. [[جنگلهای هیرکانی]] مازندران (میراث جهانی یونسکو) از بقایای جنگلهای ۲۵ تا ۵۰ میلیون ساله و یکی از ارزشمندترین زیستگاههای جهان هستند. | ||
دریای خزر | آبوهوای مازندران معتدل و مرطوب است. بارندگی سالانه بین ۶۰۰ تا ۱,۲۰۰ میلیمتر است که بالاترین میزان بارندگی در ایران است. سواحل دریای خزر و جنگلهای سرسبز مازندران مقصد اصلی گردشگری طبیعی ایران هستند. | ||
=== دریای خزر: === | |||
دریای خزر (بحر خزر) بزرگترین دریاچه جهان با مساحت حدود ۳۷۱,۰۰۰ کیلومتر مربع است. سواحل مازندران حدود ۳۰۰ کیلومتر از کرانههای جنوبی خزر را تشکیل میدهد. سطح آب دریای خزر حدود ۲۷ متر پایینتر از سطح آزاد اقیانوسها است. | دریای خزر (بحر خزر) بزرگترین دریاچه جهان با مساحت حدود ۳۷۱,۰۰۰ کیلومتر مربع است. سواحل مازندران حدود ۳۰۰ کیلومتر از کرانههای جنوبی خزر را تشکیل میدهد. سطح آب دریای خزر حدود ۲۷ متر پایینتر از سطح آزاد اقیانوسها است. | ||
جنگلهای هیرکانی: | === جنگلهای هیرکانی: === | ||
[[جنگلهای هیرکانی]] (میراث جهانی یونسکو از ۲۰۱۹) نوار باریکی از جنگلهای پهنبرگ خزری هستند که از آذربایجان تا شمال خراسان امتداد دارند. این جنگلها بقایای جنگلهای دوره سوم زمینشناسی (۲۵ تا ۵۰ میلیون سال پیش) هستند و گونههای منحصربهفردی مانند انجیلی، شمشاد، توسکا و بلوط دارند. متاسفانه آتشسوزیهای اخیر باعث نابودی پوشش گیاهی، تهدید گونههای جانوری مانند پلنگ ایرانی، و فرسایش خاک گردید و کیفیت هوا کاهش یافت. | |||
جنگلهای هیرکانی (میراث جهانی یونسکو از ۲۰۱۹) نوار باریکی از جنگلهای پهنبرگ خزری هستند که از آذربایجان تا شمال خراسان امتداد دارند. این جنگلها بقایای جنگلهای دوره سوم زمینشناسی (۲۵ تا ۵۰ میلیون سال پیش) هستند و گونههای منحصربهفردی مانند انجیلی، شمشاد، توسکا و بلوط دارند. | |||
== اقتصاد و منابع == | == اقتصاد و منابع == | ||
مازندران یکی از قطبهای کشاورزی ایران و بزرگترین تولیدکننده برنج، مرکبات و چای در کشور است. شالیزارهای مازندران | مازندران یکی از قطبهای کشاورزی ایران و بزرگترین تولیدکننده برنج، مرکبات و چای در کشور است. شالیزارهای مازندران بهویژه در دشتهای آمل، بابل و تنکابن، بخش عمدهای از برنج مصرفی ایران را تأمین میکنند. برنج طارم، هاشمی و صدری از ارقام مرغوب برنج مازندران هستند. | ||
=== چایکاری: === | |||
چایکاری در مناطق غربی مازندران (رامسر، تنکابن، چالوس) و استان گیلان رواج دارد. چای ایرانی از محصولات سنتی شمال ایران است. | چایکاری در مناطق غربی مازندران (رامسر، تنکابن، چالوس) و استان گیلان رواج دارد. چای ایرانی از محصولات سنتی شمال ایران است. | ||
گردشگری: | === گردشگری: === | ||
مازندران مقصد اول گردشگری داخلی ایران است. سواحل شنی دریای خزر از رامسر تا بهشهر، آبشار ایگل (در دل جنگلهای هیرکانی)، دشت هویج (دشت ابری و مهآلود در مسیر جاده ابر)، لفور و لفوران، جنگلهای النگدره، دریاچه چورت، دریاچه الندان، قلعه مارکوه، روستاهای ییلاقی جواهرده، و آبشار شیرآباد از جاذبههای بینظیر این استان هستند. | |||
مازندران مقصد اول گردشگری داخلی ایران است. سواحل شنی دریای خزر از رامسر تا بهشهر، آبشار ایگل (در دل جنگلهای هیرکانی)، دشت هویج (دشت ابری و مهآلود در مسیر جاده ابر)، لفور و لفوران، جنگلهای النگدره، دریاچه چورت، دریاچه الندان، قلعه مارکوه، روستاهای ییلاقی جواهرده، و آبشار شیرآباد از جاذبههای بینظیر استان هستند. | |||
صنعت و معدن: | === صنعت و معدن: === | ||
صنایع غذایی، نساجی، چوب و مبلمان از صنایع مهم مازندران هستند. | |||
نیروگاههای حرارتی و آبی و مناطق صنعتی ساری و قائمشهر از زیرساختهای صنعتی استان محسوب میشوند. | |||
شیلات و صنایع دریایی: | === شیلات و صنایع دریایی: === | ||
مازندران از مراکز اصلی صید ماهی در دریای خزر است. ماهی سفید، ماهی خاویار (تاسماهی)، کفال و کیلکا از گونههای مهم صید هستند. | |||
خاویار ایرانی از باارزشترین محصولات صادراتی ایران محسوب میشود. | |||
صنایع دستی: | === صنایع دستی: === | ||
حصیربافی، جاجیمبافی، گلیمبافی، سبدبافی و نمدمالی از صنایع دستی سنتی مازندران هستند. | |||
هنر معرقکاری چوب و منبتکاری نیز در مناطق جنگلی رایج است. | |||
== فرهنگ و آداب و رسوم == | == فرهنگ و آداب و رسوم == | ||
فرهنگ مازندرانی (تبری) یکی از کهنترین فرهنگهای ایرانی است. زبان مازندرانی از زبانهای ایرانی شمالغربی و یکی از کهنترین زبانهای ایرانی است. | فرهنگ مازندرانی (تبری) یکی از کهنترین فرهنگهای ایرانی است. زبان مازندرانی از زبانهای ایرانی شمالغربی و یکی از کهنترین زبانهای ایرانی است. | ||
موسیقی مازندرانی با آوازهای محلی (آملنشین)، ساز لَلَوا ( | موسیقی مازندرانی با آوازهای محلی (آملنشین)، ساز لَلَوا (لَلَوا یا للهوا ساز بومی استان مازندران، «لَـله» (به معنی نی) و «وا» (به معنی باد)، که در فرهنگ فارسی به آن «نی چوپان» گفته میشود و دوتار شمالی از غنیترین گنجینههای موسیقی ایران هستند. | ||
رقصهای محلی مازندران نیز بسیار متنوع و پرشور هستند. | |||
محمد بن جریر طبری | === مفاخر ادبی و علمی: === | ||
'''محمد بن جریر طبری- پدر تاریخنگاری:''' | |||
ابوجعفر محمد بن جریر طبری (زاده ۲۲۴ هجری در | ابوجعفر محمد بن جریر طبری (زاده ۲۲۴ هجری در آمل، درگذشته ۳۱۰ هجری در بغداد) بزرگترین مورخ و مفسر قرآن در جهان اسلام و نویسنده «تاریخ طبری» است. تاریخ طبری مرجع اصلی تاریخ جهان و ایران تا اوایل قرن چهارم هجری محسوب میشود و در سراسر جهان اسلام و غرب ترجمه و مطالعه شده است. | ||
نیما یوشیج | '''نیما یوشیج -پدر شعر نو فارسی:''' | ||
علی اسفندیاری معروف به نیما یوشیج (۲۱ آبان ۱۲۷۶ | علی اسفندیاری معروف به نیما یوشیج (۲۱ آبان ۱۲۷۶ - درگذشته ۱۶ دی ۱۳۳۸) شاعر و نویسنده بزرگ ایرانی و بنیانگذار شعر نو فارسی بود. نیما در روستای یوش آمل زاده شد. | ||
منظومه «افسانه» (۱۳۰۱) مانیفست شعر نوی فارسی خوانده شده است. نیما آگاهانه تمام بنیادها و ساختارهای شعر کهن فارسی را به چالش کشید و تمام جریانهای شعر معاصر فارسی وامدار نوآوری او هستند. | |||
پرویز ناتل خانلری (ادیب و زبانشناس بزرگ)، امیر پازواری (شاعر مازندرانی قرن هشتم)، احمد قهرمان (گیاهشناس برجسته)، و منوچهر ستوده (پژوهشگر و تاریخنویس) از دیگر فرزندان نامآور مازندران هستند. آرش | ==== دیگر مفاخر مازندران: ==== | ||
پرویز ناتل خانلری (ادیب و زبانشناس بزرگ)، امیر پازواری (شاعر مازندرانی قرن هشتم)، احمد قهرمان (گیاهشناس برجسته)، و منوچهر ستوده (پژوهشگر و تاریخنویس) از دیگر فرزندان نامآور مازندران هستند. آرش کمانگیر، قهرمان اسطورهای ایران نیز بنا بر روایات با تبرستان پیوند دارد. | |||
آداب و رسوم: | '''آداب و رسوم:''' | ||
مراسم تیرگان (جشن باران، ۱۳ تیر) در مازندران با آبپاشی و شادی برگزار میشود. مراسم نوروزخوانی (هورهخوانی نوروزی) از آیینهای کهن مازندرانی است | مراسم تیرگان (جشن باران، ۱۳ تیر) در مازندران با آبپاشی و شادی برگزار میشود. مراسم نوروزخوانی (هورهخوانی نوروزی) از آیینهای کهن مازندرانی است. | ||
غذاهای محلی: | عروسیهای سنتی مازندرانی با موسیقی و رقص محلی چند روز طول میکشد. | ||
'''غذاهای محلی:''' | |||
میرزا قاسمی (خوراک بادمجان و تخممرغ)، باقلاقاتق، آشکاردو، زرشکپلو محلی، ترشتره (خورشت سبزی ترش)، ماهی سفید کبابی و شولم (سوپ محلی) از غذاهای سنتی مازندران هستند. | میرزا قاسمی (خوراک بادمجان و تخممرغ)، باقلاقاتق، آشکاردو، زرشکپلو محلی، ترشتره (خورشت سبزی ترش)، ماهی سفید کبابی و شولم (سوپ محلی) از غذاهای سنتی مازندران هستند. | ||
| خط ۱۷۲: | خط ۱۷۷: | ||
مازندران سرزمین مقاومت و مبارزه بوده و مجاهدین خلق ایران در این استان شهدای فراوانی دادهاند. | مازندران سرزمین مقاومت و مبارزه بوده و مجاهدین خلق ایران در این استان شهدای فراوانی دادهاند. | ||
صدیقه مجاوری | === صدیقه مجاوری- مجاهد قهرمان ساری: === | ||
مجاهد شهید صدیقه مجاوری (متولد ۱۳۳۸ در ساری) پس از آشنایی با مجاهدین خلق در دانشکده ادبیات تهران، در سال ۱۳۶۰ دستگیر و ۵ سال زیر شدیدترین شکنجهها قرار گرفت. | |||
مجاهد شهید صدیقه مجاوری (متولد ۱۳۳۸ در ساری) پس از آشنایی با مجاهدین خلق در دانشکده ادبیات تهران، در سال ۱۳۶۰ دستگیر و ۵ سال زیر شدیدترین شکنجهها قرار گرفت | |||
وی پس از آزادی به ارتش آزادیبخش ملی ایران پیوست و از فرماندهان توپخانه شد. صدیقه در ۲۸ خرداد ۱۳۸۲ در اعتراض به دستگیری مریم رجوی توسط پلیس فرانسه، خود را در مقابل وزارت کشور فرانسه به آتش کشید و در ۶ تیر ۱۳۸۲ به شهادت رسید. | |||
در | === اسماعیل مهرآئین- مجاهد قائمشهری: === | ||
مجاهد شهید اسماعیل مهرآئین (متولد ۱۳۳۶ جویبار-قائمشهر) معلم راهنمایی بود که در سال ۱۳۵۵ در دانشسرای ساری با مجاهدین آشنا شد. وی عضو تیم خبرنگاری سازمان در مازندران و مسئول نشریه طلاونگ در قائمشهر بود. اسماعیل در [[عملیات فروغ جاویدان]] دلیرانه جنگید و به شهادت رسید. در نامهای به والدینش نوشت: «ما مجاهد خلقیم، ما عمیقاً به زندگی معتقدیم… ما خود را برای زندگی مردم فدا میکنیم.» | |||
=== کشتار ۶۷ در مازندران: === | |||
زندانهای ساری، بابل و آمل در تابستان ۱۳۶۷ شاهد کشتار زندانیان مجاهد بودند. پس از فتوای خمینی برای قتلعام زندانیان سیاسی، کمیسیونهای مرگ در مازندران دهها تن از مجاهدین خلق مازندرانی را که بسیاری از آنها حکمشان پایان یافته بود، بدون محاکمه اعدام کردند. پیکر شهدا در گورهای دستهجمعی دفن شد و خانوادهها سالها از محل دفن عزیزانشان بیخبر ماندند. | |||
واحدهای مقاومت | === قیام ۱۴۰۱و ۱۴۰۴: === | ||
مازندران در [[قیام سراسری ۱۴۰۱ ایران|قیام سراسری ۱۴۰۱]] و [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴|قیام سراسری ۱۴۰۴]] از استانهای پیشتاز بود. آمل، نوشهر، قائمشهر، بابل و ساری شاهد اعتراضات گسترده بودند. در قیام دیماه ۱۴۰۴ نیز ساری و شهرهای مازندران شاهد اعتراضات مسالمتآمیز مردمی بودند که با شلیک مستقیم تیرجنگی توسط نیروهای سرکوبگر رژیم بهشهادت رسیدند و واحدهای مقاومت در ساری، بابل، قائمشهر، آمل و نوشهر و شهرهای دیگر این استان در حال نبرد با ماموران سرکوبگر بودند. ایرانپدیا در فهرست [[جانباختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران]] نام ۷۱تن از شهدای این قیام را بهثبت رساندهاست. | |||
== منابع == | == منابع == | ||
نسخهٔ کنونی تا ۱۹ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۰۹:۵۲
| استان مازندران تبرستان (نام کهن) | |
|---|---|
| استان مازندران — ساری استان مازندران — ساری | |
| کشور | ایران |
| مرکز استان | ساری |
| شمال | دریای خزر |
| جنوب | استانهای تهران، سمنان و البرز (رشتهکوه البرز) |
| غرب | استان گیلان |
| شرق | استان گلستان |
| آب و هوا | معتدل و مرطوب؛ بارندگی فراوان (۶۰۰ تا ۱٬۲۰۰ میلیمتر در سال) |
| بلندترین نقطه | رشتهکوه البرز |
| ساحل دریای خزر | حدود ۳۰۰ کیلومتر از کرانههای جنوبی خزر |
| جنگلهای هیرکانی | میراث جهانی یونسکو (ثبت ۲۰۱۹) — بقایای جنگلهای ۲۵ تا ۵۰ میلیون ساله |
| محصولات کشاورزی | برنج (طارم، هاشمی، صدری) · مرکبات · چای |
| شیلات | ماهی سفید · خاویار (تاسماهی) · کفال · کیلکا |
| گردشگری | سواحل دریای خزر · آبشار ایگل · دشت هویج · دریاچه چورت · جواهرده |
| صنایع دستی | حصیربافی · جاجیمبافی · گلیمبافی · معرقکاری چوب · نمدمالی |
| غذاهای محلی | میرزا قاسمی · باقلاقاتق · ترشتره · ماهی سفید کبابی · شولم |
| مفاخر | محمد بن جریر طبری (پدر تاریخنگاری) · نیما یوشیج (پدر شعر نو فارسی) |
| موسیقی | آوازهای محلی (آملنشین) · ساز لَلَوا · دوتار شمالی |
| منطقه زمانی | به وقت ایران (+۳:۳۰) |
مقاله درحال ویرایش است
استان مازندران
────────────────────────────────────────────────────────────
مرکز استان: ساری
مساحت: ۲۳,۸۳۳ کیلومتر مربع
جمعیت: حدود ۳.۳ میلیون نفر (۱۴۰۰)
شهرستانها: ۲۲ شهرستان (ساری، بابل، آمل، قائمشهر، بابلسر، نوشهر، چالوس، رامسر، تنکابن، بهشهر و...)
آب و هوا: معتدل و مرطوب؛ بارندگی فراوان، جنگلی
زبان: مازندرانی (تبری)، فارسی
────────────────────────────────────────────────────────────
تاریخچه
مازندران، که در متون کهن تبرستان یا تپورستان نامیده میشد از کهنترین سرزمینهای مسکونی ایران است. نام تبرستان از قوم تپوری (به یونانی Tapyroi) گرفته شده و بهمعنای «سرزمین تبرداران» است. سابقه سکونت انسان در مازندران به بیش از ۷۵,۰۰۰ سال پیش بازمیگردد. غارهای هوتو و کمربند در بهشهر از قدیمیترین آثار سکونت بشر در ایران هستند.
گوهرتپه- تمدن باستانی:
گوهرتپه در رستمکلای بهشهر از مهمترین محوطههای باستانی شمال ایران است که قدمت آن به بیش از ۵,۰۰۰ سال پیش میرسد. کاوشهای باستانشناسی نشان میدهد که این منطقه از دوره نوسنگی تا عصر مفرغ بهصورت مداوم مسکونی بوده و شواهدی از شهرنشینی پیشرفته در آن یافت شده است.
مقاومت ۱۵۰ ساله در برابر اعراب:
تبرستان از معدود مناطقی بود که در برابر فتوحات اعراب مسلمان طولانیترین مقاومت را نشان داد. در حالی که بیشتر ایران در قرن اول هجری فتح شد، مردم تبرستان تا ۱۵۰ سال بعد مستقل ماندند.
اسپهبد خورشید، آخرین فرمانروای گاوبارگان تا سال ۱۴۲ هجری در برابر خلافت عباسی مقاومت کرد. کوههای البرز و جنگلهای انبوه، سپر طبیعی تبرستان در برابر مهاجمان بودند.
باوندیان - ۷۰۰ سال فرمانروایی:
سلسله باوندیان (آلباوند) دومین خاندان دیرپای تاریخ ایران پس از پادوسپانیان بودند که حدود ۷۰۰ سال در مناطق کوهستانی تبرستان بهویژه سوادکوه فرمان راندند. شاهان باوندی با لقبهای «اسپهبد» و «ملکالجبال» (پادشاه کوهستان) شناخته میشدند.
قیام ونداد هرمز و شورش تبرستان:
در سال ۱۶۸ هجری، مردم تبرستان به رهبری ونداد هرمز از قارنوندیان قیام بزرگی علیه خلافت عباسی برپا کردند. مردم در یک روز از پیش مشخص شده، پادگانها را فتح و نظامیان عرب را بیرون راندند. این شورشها تا سال ۱۸۹ هجری ادامه یافت و نشان از روحیه آزادیخواهی مردم تبرستان داشت.
مازیار- قیام علیه خلافت:
مازیار بن قارن، از اسپهبدان تبرستان، در دوره خلافت معتصم عباسی (حدود ۲۲۴ هجری) قیام بزرگی علیه خلافت برپا کرد. او از آخرین فرمانروایان ایرانی بود که برای استقلال تبرستان جنگید. مازیار سرانجام دستگیر و در سامرا اعدام شد، اما نامش به نماد مقاومت تبرستان تبدیل گشت.
علویان تبرستان:
در سال ۲۵۰ هجری، حسن بن زید ملقب به «داعی کبیر» با دعوت اهالی تبرستان به این منطقه آمد و سلسله علویان تبرستان را تأسیس کرد.
علویان با بیرون راندن طاهریان، حکومت مستقلی در تبرستان برپا کردند که تا اوایل قرن چهارم هجری دوام یافت.
سلسلههای محلی دیگر تبرستان آل زیار، مرعشیان (سادات مرعشی) و آلکیا، قرنها بر این منطقه حکومت کردند. مرعشیان از قرن هشتم تا دهم هجری بر مازندران فرمان راندند و ساری و آمل از مراکز مهم آنها بود.
نادر شاه افشار مازندران را پایگاه قدرت خود قرار داد. در دوره قاجار، مازندران از مناطق ییلاقی شاهانه بود و کاخ صاحبقرانیه در بهشهر ساخته شد.
در دوره مشروطه، مازندران بهویژه شهرهایی مثل تنکابن، ساری و آمل نقش کلیدی و سرنوشتسازی در پیروزی انقلاب مشروطه و بهویژه فتح تهران داشت. سپهدار تنکابنی با همراهی مجاهدان شمال، یکی از دو بازوی اصلی (در کنار مشروطهخواهان بختیاری) بود که با حرکت به سمت پایتخت، حکومت استبدادی محمدعلیشاه را سرنگون کردند.
در دوران رضاشاه، ساخت راهآهن شمال- جنوب از مهمترین پروژههای عمرانی بود که مازندران را به تهران متصل کرد و دروازه شمال ایران را به جنوب گشود.
جغرافیا و اقلیم
مازندران در شمال ایران، بین رشتهکوه البرز و دریای خزر واقع شده است. جنگلهای هیرکانی مازندران (میراث جهانی یونسکو) از بقایای جنگلهای ۲۵ تا ۵۰ میلیون ساله و یکی از ارزشمندترین زیستگاههای جهان هستند.
آبوهوای مازندران معتدل و مرطوب است. بارندگی سالانه بین ۶۰۰ تا ۱,۲۰۰ میلیمتر است که بالاترین میزان بارندگی در ایران است. سواحل دریای خزر و جنگلهای سرسبز مازندران مقصد اصلی گردشگری طبیعی ایران هستند.
دریای خزر:
دریای خزر (بحر خزر) بزرگترین دریاچه جهان با مساحت حدود ۳۷۱,۰۰۰ کیلومتر مربع است. سواحل مازندران حدود ۳۰۰ کیلومتر از کرانههای جنوبی خزر را تشکیل میدهد. سطح آب دریای خزر حدود ۲۷ متر پایینتر از سطح آزاد اقیانوسها است.
جنگلهای هیرکانی:
جنگلهای هیرکانی (میراث جهانی یونسکو از ۲۰۱۹) نوار باریکی از جنگلهای پهنبرگ خزری هستند که از آذربایجان تا شمال خراسان امتداد دارند. این جنگلها بقایای جنگلهای دوره سوم زمینشناسی (۲۵ تا ۵۰ میلیون سال پیش) هستند و گونههای منحصربهفردی مانند انجیلی، شمشاد، توسکا و بلوط دارند. متاسفانه آتشسوزیهای اخیر باعث نابودی پوشش گیاهی، تهدید گونههای جانوری مانند پلنگ ایرانی، و فرسایش خاک گردید و کیفیت هوا کاهش یافت.
اقتصاد و منابع
مازندران یکی از قطبهای کشاورزی ایران و بزرگترین تولیدکننده برنج، مرکبات و چای در کشور است. شالیزارهای مازندران بهویژه در دشتهای آمل، بابل و تنکابن، بخش عمدهای از برنج مصرفی ایران را تأمین میکنند. برنج طارم، هاشمی و صدری از ارقام مرغوب برنج مازندران هستند.
چایکاری:
چایکاری در مناطق غربی مازندران (رامسر، تنکابن، چالوس) و استان گیلان رواج دارد. چای ایرانی از محصولات سنتی شمال ایران است.
گردشگری:
مازندران مقصد اول گردشگری داخلی ایران است. سواحل شنی دریای خزر از رامسر تا بهشهر، آبشار ایگل (در دل جنگلهای هیرکانی)، دشت هویج (دشت ابری و مهآلود در مسیر جاده ابر)، لفور و لفوران، جنگلهای النگدره، دریاچه چورت، دریاچه الندان، قلعه مارکوه، روستاهای ییلاقی جواهرده، و آبشار شیرآباد از جاذبههای بینظیر این استان هستند.
صنعت و معدن:
صنایع غذایی، نساجی، چوب و مبلمان از صنایع مهم مازندران هستند.
نیروگاههای حرارتی و آبی و مناطق صنعتی ساری و قائمشهر از زیرساختهای صنعتی استان محسوب میشوند.
شیلات و صنایع دریایی:
مازندران از مراکز اصلی صید ماهی در دریای خزر است. ماهی سفید، ماهی خاویار (تاسماهی)، کفال و کیلکا از گونههای مهم صید هستند.
خاویار ایرانی از باارزشترین محصولات صادراتی ایران محسوب میشود.
صنایع دستی:
حصیربافی، جاجیمبافی، گلیمبافی، سبدبافی و نمدمالی از صنایع دستی سنتی مازندران هستند.
هنر معرقکاری چوب و منبتکاری نیز در مناطق جنگلی رایج است.
فرهنگ و آداب و رسوم
فرهنگ مازندرانی (تبری) یکی از کهنترین فرهنگهای ایرانی است. زبان مازندرانی از زبانهای ایرانی شمالغربی و یکی از کهنترین زبانهای ایرانی است.
موسیقی مازندرانی با آوازهای محلی (آملنشین)، ساز لَلَوا (لَلَوا یا للهوا ساز بومی استان مازندران، «لَـله» (به معنی نی) و «وا» (به معنی باد)، که در فرهنگ فارسی به آن «نی چوپان» گفته میشود و دوتار شمالی از غنیترین گنجینههای موسیقی ایران هستند.
رقصهای محلی مازندران نیز بسیار متنوع و پرشور هستند.
مفاخر ادبی و علمی:
محمد بن جریر طبری- پدر تاریخنگاری:
ابوجعفر محمد بن جریر طبری (زاده ۲۲۴ هجری در آمل، درگذشته ۳۱۰ هجری در بغداد) بزرگترین مورخ و مفسر قرآن در جهان اسلام و نویسنده «تاریخ طبری» است. تاریخ طبری مرجع اصلی تاریخ جهان و ایران تا اوایل قرن چهارم هجری محسوب میشود و در سراسر جهان اسلام و غرب ترجمه و مطالعه شده است.
نیما یوشیج -پدر شعر نو فارسی:
علی اسفندیاری معروف به نیما یوشیج (۲۱ آبان ۱۲۷۶ - درگذشته ۱۶ دی ۱۳۳۸) شاعر و نویسنده بزرگ ایرانی و بنیانگذار شعر نو فارسی بود. نیما در روستای یوش آمل زاده شد.
منظومه «افسانه» (۱۳۰۱) مانیفست شعر نوی فارسی خوانده شده است. نیما آگاهانه تمام بنیادها و ساختارهای شعر کهن فارسی را به چالش کشید و تمام جریانهای شعر معاصر فارسی وامدار نوآوری او هستند.
دیگر مفاخر مازندران:
پرویز ناتل خانلری (ادیب و زبانشناس بزرگ)، امیر پازواری (شاعر مازندرانی قرن هشتم)، احمد قهرمان (گیاهشناس برجسته)، و منوچهر ستوده (پژوهشگر و تاریخنویس) از دیگر فرزندان نامآور مازندران هستند. آرش کمانگیر، قهرمان اسطورهای ایران نیز بنا بر روایات با تبرستان پیوند دارد.
آداب و رسوم:
مراسم تیرگان (جشن باران، ۱۳ تیر) در مازندران با آبپاشی و شادی برگزار میشود. مراسم نوروزخوانی (هورهخوانی نوروزی) از آیینهای کهن مازندرانی است.
عروسیهای سنتی مازندرانی با موسیقی و رقص محلی چند روز طول میکشد.
غذاهای محلی:
میرزا قاسمی (خوراک بادمجان و تخممرغ)، باقلاقاتق، آشکاردو، زرشکپلو محلی، ترشتره (خورشت سبزی ترش)، ماهی سفید کبابی و شولم (سوپ محلی) از غذاهای سنتی مازندران هستند.
مبارزات و مقاومت مردمی
مازندران سرزمین مقاومت و مبارزه بوده و مجاهدین خلق ایران در این استان شهدای فراوانی دادهاند.
صدیقه مجاوری- مجاهد قهرمان ساری:
مجاهد شهید صدیقه مجاوری (متولد ۱۳۳۸ در ساری) پس از آشنایی با مجاهدین خلق در دانشکده ادبیات تهران، در سال ۱۳۶۰ دستگیر و ۵ سال زیر شدیدترین شکنجهها قرار گرفت.
وی پس از آزادی به ارتش آزادیبخش ملی ایران پیوست و از فرماندهان توپخانه شد. صدیقه در ۲۸ خرداد ۱۳۸۲ در اعتراض به دستگیری مریم رجوی توسط پلیس فرانسه، خود را در مقابل وزارت کشور فرانسه به آتش کشید و در ۶ تیر ۱۳۸۲ به شهادت رسید.
اسماعیل مهرآئین- مجاهد قائمشهری:
مجاهد شهید اسماعیل مهرآئین (متولد ۱۳۳۶ جویبار-قائمشهر) معلم راهنمایی بود که در سال ۱۳۵۵ در دانشسرای ساری با مجاهدین آشنا شد. وی عضو تیم خبرنگاری سازمان در مازندران و مسئول نشریه طلاونگ در قائمشهر بود. اسماعیل در عملیات فروغ جاویدان دلیرانه جنگید و به شهادت رسید. در نامهای به والدینش نوشت: «ما مجاهد خلقیم، ما عمیقاً به زندگی معتقدیم… ما خود را برای زندگی مردم فدا میکنیم.»
کشتار ۶۷ در مازندران:
زندانهای ساری، بابل و آمل در تابستان ۱۳۶۷ شاهد کشتار زندانیان مجاهد بودند. پس از فتوای خمینی برای قتلعام زندانیان سیاسی، کمیسیونهای مرگ در مازندران دهها تن از مجاهدین خلق مازندرانی را که بسیاری از آنها حکمشان پایان یافته بود، بدون محاکمه اعدام کردند. پیکر شهدا در گورهای دستهجمعی دفن شد و خانوادهها سالها از محل دفن عزیزانشان بیخبر ماندند.
قیام ۱۴۰۱و ۱۴۰۴:
مازندران در قیام سراسری ۱۴۰۱ و قیام سراسری ۱۴۰۴ از استانهای پیشتاز بود. آمل، نوشهر، قائمشهر، بابل و ساری شاهد اعتراضات گسترده بودند. در قیام دیماه ۱۴۰۴ نیز ساری و شهرهای مازندران شاهد اعتراضات مسالمتآمیز مردمی بودند که با شلیک مستقیم تیرجنگی توسط نیروهای سرکوبگر رژیم بهشهادت رسیدند و واحدهای مقاومت در ساری، بابل، قائمشهر، آمل و نوشهر و شهرهای دیگر این استان در حال نبرد با ماموران سرکوبگر بودند. ایرانپدیا در فهرست جانباختگان قیام ۱۴۰۴ در استان مازندران نام ۷۱تن از شهدای این قیام را بهثبت رساندهاست.