کاربر:Hamidreza/صفحه تمرین: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
پرش به ناوبری پرش به جستجو
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر
دیداریویکی‌متن
Hamidreza (بحث | مشارکت‌ها)
۲٬۴۱۶ ویرایش‌ها
بدون خلاصۀ ویرایش
برچسب: برگردانده‌شده
صفحه را خالی کرد
برچسب‌ها: خالی کردن واگردانی دستی
 
(۶ نسخهٔ میانی ویرایش شده توسط ۲ کاربر نشان داده نشد)
خط ۱: خط ۱:
{{جعبه اطلاعات دانشمند
| نام                    = گرهارد ارتل
| نام انگلیسی            = Gerhard Ertl
| تصویر                  =
| توضیح تصویر            =
| نام اصلی              = گرهارد لودویگ ارتل
| زمینه فعالیت          = شیمی فیزیک، شیمی سطح و کاتالیز
| ملیت                  = آلمانی
| تاریخ تولد            = ۱۰ اکتبر ۱۹۳۶
| محل تولد              = باد کانشتات، اشتوتگارت، آلمان
| والدین                =
| تاریخ مرگ              =
| محل مرگ                =
| علت مرگ                =
| محل زندگی              = برلین، آلمان
| مختصات محل زندگی      =
| مدفن                  =
| در زمان حکومت          =
| اتفاقات مهم            = پایه‌گذاری روش‌های نوین مطالعهٔ واکنش‌های سطحی
| نام دیگر              = گرهارد ارتل
| لقب                    =
| بنیانگذار              =
| پیشه                  = شیمی‌دان و استاد دانشگاه
| سال‌های فعالیت        = از دههٔ ۱۹۶۰
| سبک پژوهشی            = شیمی فیزیکی و شیمی سطح تجربی
| آثار مهم              = مطالعهٔ واکنش‌های هابر–بوش و اکسایش مونوکسید کربن
| مقالات                =
| جوایز                  = جایزهٔ نوبل شیمی ۲۰۰۷؛ جایزهٔ ژاپن؛ عضویت در آکادمی‌های علمی
| علت شهرت              = مطالعات فرایندهای شیمیایی روی سطوح جامد
| تأثیرگذاشته بر        = کاتالیز صنعتی، کودهای مصنوعی، پالایش گازهای خروجی و پیل‌های سوختی
| تأثیرپذیرفته از        = هاینتس گریشر و سنت شیمی فیزیکی آلمان
| وبگاه                  =
| تحصیلات                = دکترا در شیمی فیزیکی، دانشگاه فنی مونیخ
| دانشگاه                = دانشگاه فنی مونیخ، دانشگاه فنی هانوفر و دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان مونیخ
| حوزه                  = واکنش‌های گاز–سطح و کاتالیز ناهمگن
| همسر                  = باربارا ماشک
| فرزندان                = دو فرزند
| گفتاورد                =
| امضا                  =
}}


'''گرهارد ارتل''' ('''Gerhard Ertl'''؛ زادهٔ ۱۰ اکتبر ۱۹۳۶) شیمی‌دان و شیمی‌فیزیک‌دان آلمانی است. او در سال ۲۰۰۷ جایزهٔ نوبل شیمی را به‌تنهایی دریافت کرد. انگیزهٔ رسمی جایزه «برای مطالعات فرایندهای شیمیایی روی سطوح جامد» اعلام شد.<ref name="نوبل-اطلاعات">[https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2007/ertl/facts/ Gerhard Ertl – Facts، وبگاه رسمی جایزهٔ نوبل]</ref>
پژوهش‌های ارتل به توضیح سازوکار واکنش‌هایی کمک کرد که در سطح فلزات و دیگر جامدات رخ می‌دهند. بسیاری از واکنش‌های صنعتی در تماس میان گاز و یک سطح جامد انجام می‌شوند و سرعت و مسیر آن‌ها به ساختار اتمی سطح وابسته است. ارتل روش‌هایی برای مشاهده و اندازه‌گیری این فرایندها در مقیاس اتمی توسعه داد و نشان داد که چگونه می‌توان حرکت مولکول‌ها، جذب آن‌ها روی سطح و تبدیل‌شدنشان به محصولات تازه را بررسی کرد.
کار او در حوزه‌هایی مانند تولید کودهای مصنوعی، کاتالیز خودرو، پیل‌های سوختی، زنگ‌زدگی آهن، صنعت نیمه‌رساناها و بررسی نابودی لایهٔ اوزون اهمیت پیدا کرد. به همین دلیل، شیمی سطح امروزی تا اندازهٔ زیادی بر روش‌شناسی تجربی‌ای استوار است که ارتل در طول چند دهه توسعه داد.<ref name="نوبل-بیانیه">[https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2007/press-release/ The 2007 Nobel Prize in Chemistry، بیانیهٔ آکادمی سلطنتی علوم سوئد]</ref>
== زندگی و تحصیلات ==
گرهارد لودویگ ارتل در باد کانشتات، بخشی از شهر اشتوتگارت در جنوب‌غربی آلمان، به دنیا آمد. خانوادهٔ او در سال‌های کودکی به روستای نزدیک اشمیدن نقل مکان کردند. ارتل در سال ۱۹۵۵ تحصیل در دانشگاه فنی اشتوتگارت را آغاز کرد و در دورهٔ دانشجویی مدتی نیز در دانشگاه‌های پاریس و مونیخ به تحصیل پرداخت. او در سال ۱۹۶۱ مدرک خود را دریافت کرد.<ref name="زندگی‌نامه">[https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2007/ertl/biographical/ Gerhard Ertl – Biographical، بنیاد نوبل]</ref>
او ابتدا به فیزیک علاقه داشت، اما در جریان کار پایان‌نامهٔ دانشگاهی خود به شیمی بازگشت و شیمی فیزیکی را به‌عنوان حوزهٔ اصلی برگزید. استاد راهنمایش، هاینتس گریشر، از دانشمندان برجستهٔ الکتروشیمی بود. گریشر به ارتل پیشنهاد کرد به جای مطالعهٔ سطح جامد–مایع، حوزهٔ کم‌ترشناخته‌شدهٔ سطح جامد–گاز را بررسی کند. این پیشنهاد مسیر علمی ارتل را تغییر داد و او را به یکی از پیشگامان علم سطح رساند.<ref name="زندگی‌نامه" />
ارتل برای پژوهش دکترا به ساخت دستگاه‌هایی روی آورد که بتوانند سطح بلورهای جامد را در خلأ بسیار زیاد پاک و کنترل کنند. او در سال ۱۹۶۵ دکترای شیمی فیزیکی خود را از دانشگاه فنی مونیخ دریافت کرد. ارتل در جریان همین دوره با باربارا ماشک آشنا شد؛ آن دو ازدواج کردند و صاحب دو فرزند شدند.<ref name="زندگی‌نامه" />
== شکل‌گیری علم سطح ==
مطالعهٔ واکنش‌های سطحی دشوار است، زیرا سطح جامد در تماس با هوا به‌سرعت با مولکول‌های گاز و ناخالصی‌ها پوشیده می‌شود. برای آن‌که رفتار واقعی سطح بررسی شود، پژوهشگر باید آن را در شرایط خلأ فوق‌بالا نگه دارد و بتواند ترکیب، ساختار و دمای آن را با دقت کنترل کند. ارتل در دههٔ ۱۹۶۰ از فناوری‌های خلأیی استفاده کرد که در صنعت نیمه‌رساناها در حال توسعه بود.
او مجموعه‌ای از روش‌های تجربی را کنار هم قرار داد. این روش‌ها شامل خلأ فوق‌بالا، پراش الکترون‌های کم‌انرژی برای تعیین آرایش اتم‌های سطح، طیف‌سنجی و اندازه‌گیری سرعت واکنش بود. مزیت کار ارتل تنها در استفاده از یک ابزار خاص نبود؛ او نشان داد که چگونه نتایج روش‌های مختلف را می‌توان ترکیب کرد تا تصویر کاملی از یک واکنش سطحی به دست آید.<ref name="نوبل-بیانیه" />
ارتل ابتدا بر برهم‌کنش اکسیژن با سطوح بلورهای مس و سپس بر واکنش اکسیژن و مونوکسید کربن با سطوح پالادیم تمرکز کرد. این مطالعات نشان دادند که واکنش شیمیایی در سطح فلز مرحله‌های گوناگونی دارد. مولکول‌ها ممکن است ابتدا روی سطح جذب شوند، پیوندهایشان تغییر کند، در امتداد سطح حرکت کنند و سپس به شکل محصول تازه از سطح جدا شوند.
== فرایند هابر–بوش ==
یکی از مهم‌ترین موضوعات پژوهشی ارتل، سازوکار کاتالیزی فرایند هابر–بوش بود. در این فرایند، نیتروژن موجود در هوا با هیدروژن واکنش می‌دهد و آمونیاک تولید می‌کند. آمونیاک مادهٔ اولیهٔ اصلی بسیاری از کودهای نیتروژنه است و تولید آن نقش مهمی در کشاورزی مدرن دارد.
واکنش نیتروژن و هیدروژن در شرایط معمول به‌آسانی انجام نمی‌شود. سطح آهن به‌عنوان کاتالیزور، مولکول‌های نیتروژن و هیدروژن را جذب می‌کند و شکستن پیوندهای آن‌ها و تشکیل آمونیاک را آسان‌تر می‌سازد. ارتل با مطالعهٔ مرحله‌های واکنش روی سطح آهن، به توضیح علمی فرایندی کمک کرد که از نظر اقتصادی و غذایی اهمیت جهانی دارد.<ref name="نوبل-اطلاعات" />
این کار نمونه‌ای از پیوند میان پژوهش بنیادی و صنعت است. شناخت رفتار مولکول‌ها روی سطح کاتالیزور به مهندسان امکان می‌دهد مواد کاتالیزی بهتر طراحی کنند، دما و فشار فرایند را بهینه سازند و مصرف انرژی و تولید مواد جانبی را کاهش دهند.
== اکسایش مونوکسید کربن و کاربردهای صنعتی ==
ارتل همچنین اکسایش مونوکسید کربن روی سطح پلاتین را بررسی کرد. این واکنش در کاتالیزورهای خودرو اهمیت دارد، زیرا مونوکسید کربن سمی را به دی‌اکسید کربن تبدیل می‌کند. پژوهش دربارهٔ این واکنش نشان داد که حتی در یک سطح ظاهراً یکنواخت، واکنش می‌تواند الگوهای زمانی و مکانی پیچیده ایجاد کند.
نتایج چنین مطالعاتی برای طراحی مبدل‌های کاتالیستی و کنترل آلودگی هوا اهمیت دارد. شیمی سطح همچنین برای درک عملکرد پیل‌های سوختی مهم است؛ در این سامانه‌ها واکنش‌های الکتروشیمیایی روی سطوح الکترودها انجام می‌شوند. صنعت نیمه‌رسانا نیز برای ساخت لایه‌های بسیار نازک و پاک به کنترل واکنش‌های سطحی نیاز دارد.<ref name="نوبل-بیانیه" />
== فعالیت دانشگاهی و پژوهشی ==
ارتل پس از دریافت مدرک دکترا به پژوهش در دانشگاه فنی مونیخ ادامه داد و در سال ۱۹۶۷ درجهٔ استادیاری علمی یا هابیلیتاسیون خود را دریافت کرد. او سپس استاد شیمی فیزیکی در دانشگاه فنی هانوفر شد. در سال ۱۹۷۳ به دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیان مونیخ رفت و در آن‌جا به‌عنوان جانشین گئورگ میشائل شْواب، از چهره‌های مهم کاتالیز، فعالیت کرد.<ref name="زندگی‌نامه" />
در سال ۱۹۸۶، ارتل به مؤسسهٔ فریتس هابرِ انجمن ماکس پلانک در برلین پیوست و مدیریت بخش شیمی فیزیکی را بر عهده گرفت. این مؤسسه به نام شیمی‌دان آلمانی فریتس هابر نام‌گذاری شده است. ارتل در برلین پژوهش‌های خود را به موضوع‌هایی مانند دینامیک غیرخطی، الگوهای زمانی و مکانی روی سطوح، میکروسکوپ تونلی روبشی، فرایندهای سریع سطحی با لیزر و الکتروشیمی در مقیاس اتمی گسترش داد.
او در اکتبر ۲۰۰۴ رسماً بازنشسته شد، اما همچنان به نوشتن، سخنرانی و فعالیت علمی ادامه داد. ارتل در کنار پژوهش تجربی، در آموزش نسل‌های تازهٔ دانشمندان شیمی سطح نیز نقش داشت و گروه پژوهشی او به یکی از مراکز اثرگذار این حوزه تبدیل شد.<ref name="زندگی‌نامه" />
== جایزهٔ نوبل شیمی ۲۰۰۷ ==
آکادمی سلطنتی علوم سوئد در ۱۰ اکتبر ۲۰۰۷، هم‌زمان با هفتادویکمین سالروز تولد ارتل، اعلام کرد که جایزهٔ نوبل شیمی آن سال به‌طور کامل به او تعلق می‌گیرد. انگیزهٔ جایزه، مطالعات او دربارهٔ فرایندهای شیمیایی روی سطوح جامد بود.<ref name="نوبل-بیانیه" />
ارتل سخنرانی نوبل خود را در ۸ دسامبر ۲۰۰۷ در دانشگاه استکهلم با عنوان «واکنش‌ها روی سطوح: از اتم‌ها تا پیچیدگی» ارائه کرد. او در این سخنرانی مسیر پژوهش‌های شیمی سطح را از رفتار اتم‌ها و مولکول‌های منفرد تا شکل‌گیری الگوهای پیچیده در سامانه‌های واکنشی شرح داد.<ref name="سخنرانی-نوبل">[https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/2007/ertl/lecture/ Gerhard Ertl – Nobel Lecture، بنیاد نوبل]</ref>
جایزهٔ نوبل، شیمی سطح را از حوزه‌ای تخصصی به یکی از شاخه‌های مرکزی شیمی فیزیکی و کاتالیز تبدیل کرد. روش‌هایی که ارتل توسعه داد، همچنان در پژوهش‌های دانشگاهی و طراحی فرایندهای صنعتی به کار می‌روند.
== حمایت از مقاومت ایران ==
شورای ملی مقاومت ایران در مارس ۲۰۲۳ گزارش کرد که گروهی از برندگان جایزهٔ نوبل در نامه‌ای مشترک، حمایت خود را از خیزش مردم ایران و خواست آنان برای آزادی و دموکراسی اعلام کرده‌اند. نام گرهارد ارتل، با عنوان برندهٔ نوبل شیمی ۲۰۰۷، در فهرست امضاکنندگان منتشرشده در آن گزارش آمده است. گزارش شورا همچنین از حمایت امضاکنندگان از طرح ده‌ماده‌ای مریم رجوی و درخواست اقدام‌های بین‌المللی علیه سرکوب در ایران سخن می‌گوید.<ref name="شورا-۲۰۲۳">[https://www.ncr-iran.org/en/news/iran-resistance/nobel-laureates-support-irans-uprising-in-joint-letter/ Fifty-one Nobel Laureates Support Iran’s Uprising in Joint Letter، شورای ملی مقاومت ایران، ۲۲ مارس ۲۰۲۳]</ref>
همچنین، نام ارتل در گزارش دیگری از شورای ملی مقاومت دربارهٔ بیانیهٔ ۵۶ برندهٔ نوبل در حمایت از «اجلاس ایران آزاد ۲۰۲۲» درج شده است. در آن گزارش، امضاکنندگان از نقشهٔ راه شورای ملی مقاومت برای ایرانی آزاد، دموکراتیک و غیراتمی حمایت کرده‌اند.<ref name="شورا-۲۰۲۲">[https://www.ncr-iran.org/en/news/iran-protests/joint-statement-of-56-nobel-laureates-in-support-of-free-iran-summit-2022/ Joint Statement of 56 Nobel Laureates in Support of Free Iran Summit 2022، شورای ملی مقاومت ایران، ۲۹ اوت ۲۰۲۲]</ref>
این مطالب در مقاله به منبع منتشرکننده نسبت داده شده‌اند؛ زیرا منابع رسمی نوبل و مؤسسهٔ فریتس هابر موضع سیاسی ارتل دربارهٔ این بیانیه‌ها را به‌طور مستقل ثبت نکرده‌اند. بنابراین، گزارش حمایت از مقاومت ایران از دستاوردهای علمی و سوابق دانشگاهی او جدا نگه داشته می‌شود.
== منابع ==
<references />

نسخهٔ کنونی تا ‏۲ نوامبر ۲۰۲۶، ساعت ۲۱:۰۲

برگرفته از «https://www.iran-pedia.org/w/index.php?title=کاربر:Hamidreza/صفحه_تمرین&oldid=94701»