کاربر:Khosro/صفحه تمرین نعمتالله نصیری
| نعمتالله نصیری | |
|---|---|
 سپهبد نعمتالله نصیری | |
| زادروز | ۱۲۸۹ تهران |
| درگذشت | ۲۶ بهمن ۱۳۵۷ تهران |
| علت مرگ | اعدام |
| از دانشگاه | آموزشکده نظامی تهران |
| پیشه | رئیس ساواک |
| شناختهشده برای | مردم ایران |
| نقشهای برجسته | بنیانگذاری ساواک |
نعمتالله نصیری، (متولد سال ۱۲۸۹، تهران - درگذشته ۲۶ بهمن ۱۳۵۷، تهران)، یکی از منفورترین چهرههای رژیم پهلوی، به دلیل نقش محوری در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و ریاست طولانیمدت بر ساواک (سازمان اطلاعات و امنیت کشور) از ۱۳۳۵ تا ۱۳۵۷، در تاریخ ایران نمادی از سرکوب و خیانت به ملت است. نصیری، زاده تهران در خانوادهای متوسط با اصالت قاجاری، پس از تحصیل در دانشکده افسری، به سرعت در ارتش صعود کرد و در دهه ۱۳۲۰ به مناصب کلیدی، مانند فرماندهی گارد جاویدان و معاونت شهربانی، دست یافت. در کودتای ۲۸ مرداد، او با هماهنگی فضلالله زاهدی و مأموران سیا، نیروهای شهربانی را برای سرکوب حامیان دکتر محمد مصدق بسیج کرد و فرمان عزل نخستوزیر را تحویل داد، اقدامی که دولت ملی را سرنگون کرد. نصیری با تأسیس ساواک در ۱۳۳۵، که با الگوبرداری از موساد و آموزش سیا شکل گرفت، دستگاهی امنیتی برای سرکوب مخالفان رژیم شاهنشاهی ایجاد کرد. او با روشهای خشن، از جمله شکنجه و اعدام، گروههایی مانند جبهه ملی، حزب توده، و چریکهای فدایی را هدف قرار داد. در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، نصیری دستور سرکوب خونین معترضان را صادر کرد، که خشم عمومی را علیه رژیم شعلهور ساخت. او همچنین شبکهای جهانی برای نظارت بر مخالفان خارج از کشور، بهویژه دانشجویان کنفدراسیون، راهاندازی کرد و با سیا و موساد همکاری نمود. این اقدامات، نصیری را به چهرهای وابسته به غرب و دربار تبدیل کرد. با اوجگیری انقلاب ضدسلطنتی ۱۳۵۷، نصیری در آبان ۵۷ از ساواک برکنار شد، اما نفرت عمومی از او فروکش نکرد. پس از پیروزی انقلاب ضدسلطنتی، او در پادگان امجدیه بازداشت و در دادگاه انقلاب به اتهام جنایات علیه مردم، از جمله شکنجه و اعدام فعالان سیاسی، محاکمه شد. نصیری در ۲۶ بهمن ۱۳۵۷ در پشتبام مدرسه رفاه اعدام شد، که بازتاب گستردهای داشت و خشم مردم علیه ساواک را تسکین داد. میراث نصیری، بهعنوان عامل سرکوب و تقویت دیکتاتوری پهلوی، همچنان بحثبرانگیز است. برخی او را وفادار به شاه میدانند، اما اکثریت او را مسئول سرکوب خونین ملت ایران میشناسند. این مقاله، با بررسی زندگی، نقش در کودتا، سرکوب انقلابیون، و سقوط نصیری، چهره واقعی این مهره امنیتی رژیم پهلوی را عیان میکند.[۱][۲][۳][۴][۵]
زندگی اولیه و صعود نظامی
تولد و خانواده
سپهبد نعمتالله نصیری در سال ۱۲۸۹ در محله سنگلج تهران، در خانوادهای متوسط و کارمند به دنیا آمد. پدرش، حسین نصیری، کارمند جزء وزارت دارایی بود و درآمد محدودی داشت. مادرش، از خانوادهای قاجاری، به تربیت سنتی نصیری اصرار داشت. منابع گزارش میدهند که نصیری از کودکی تحت تأثیر فضای نظامیگری دوره رضا شاه قرار گرفت و با مطالعه کتابهای تاریخی درباره قزاقها، به ارتش علاقهمند شد. این پیشینه خانوادگی و محیط اجتماعی، او را به سوی حرفه نظامی سوق داد.[۳][۳]
تحصیلات و ورود به ارتش
نصیری تحصیلات ابتدایی را در دبستان اشرف تهران گذراند و سپس به دبیرستان نظام وارد شد. در ۱۳۰۸، با قبولی در آزمون ورودی دانشکده افسری، دورههای نظامی را آغاز کرد. او در ۱۳۱۱ با درجه ستوان دومی فارغالتحصیل شد و به تیپ گارد سلطنتی پیوست. منابع نشان میدهند که انضباط و مهارتهای تیراندازی نصیری، توجه فرماندهان روستبار قزاق را جلب کرد و او را بهعنوان افسر جوان برجسته معرفی نمود.[۱]
فعالیتهای اولیه در ارتش
نصیری در دهه ۱۳۱۰ در تیپ گارد سلطنتی، مسئول حفاظت از کاخهای پهلوی شد. او در سرکوب شورشهای محلی در مازندران (۱۳۱۲) مشارکت داشت و به دلیل شجاعتش به درجه ستوان یکمی ارتقا یافت. منابع گزارش میدهند که وفاداری مطلق او به رضا شاه، او را به حلقه نزدیکان دربار وارد کرد. این دوره، پایههای صعود سریع نصیری در ارتش را بنا نهاد.[۳]
مناصب نظامی در دهه ۱۳۲۰
نعمتالله نصیری در دهه ۱۳۲۰ با تثبیت جایگاهش در ارتش پهلوی، به مناصب کلیدی دست یافت. در ۱۳۲۳، او به فرماندهی هنگ گارد جاویدان، مسئول حفاظت از کاخهای محمدرضا شاه، منصوب شد. منابع گزارش میدهند که نصیری در سرکوب اعتراضات کارگری در خوزستان (۱۳۲۵) و اعتصابات کارگران نفت آبادان نقش فعالی ایفا کرد. این اقدامات، که با خشونت همراه بود، او را به درجه سرهنگ تمامی رساند. نصیری با ایجاد شبکهای از افسران وفادار در گارد، اعتماد دربار را جلب کرد و بهعنوان مهرهای امنیتی برای رژیم شناخته شد.[۱]
نزدیکی به دربار و صعود سیاسی
در اواخر دهه ۱۳۲۰، وفاداری مطلق نصیری به محمدرضا شاه، او را به حلقه نزدیکان دربار کشاند. در ۱۳۳۰، بهعنوان معاون شهربانی کل کشور منصوب شد و با شبکههای اطلاعاتی دربار، از جمله تیمور بختیار، همکاری کرد. منابع نشان میدهند که او گزارشهای امنیتی درباره نهضت ملی شدن نفت و فعالیتهای جبهه ملی را مستقیماً به شاه ارائه میداد. این نقش، نصیری را به گزینهای مناسب برای کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ تبدیل کرد.[۳]
نقش در سرکوبهای پیش از کودتا
نصیری در اوایل دهه ۱۳۳۰، پیش از کودتا، در سرکوب تظاهرات حامیان مصدق مشارکت داشت. منابع گزارش میدهند که او در ۳۰ تیر ۱۳۳۱، بهعنوان معاون شهربانی، دستور سرکوب تظاهرکنندگان را صادر کرد که منجر به کشته شدن چندین نفر شد. این اقدامات، نصیری را به چهرهای منفور نزد ملیگرایان تبدیل کرد و جایگاه او را در دربار و نزد حامیان غربی رژیم تقویت نمود.[۲]
نقش در کودتای ۲۸ مرداد و تأسیس ساواک
همکاری در کودتای ۲۸ مرداد
نعمتالله نصیری در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، بهعنوان معاون شهربانی، نقش مهمی در حمایت از فضلالله زاهدی ایفا کرد. منابع گزارش میدهند که او با هماهنگی مأموران سیا و دربار، نیروهای شهربانی را برای سرکوب حامیان مصدق در تهران بسیج کرد. نصیری در ۲۵ مرداد، فرمان عزل مصدق را به نخستوزیر تحویل داد، اما پس از ناکامی اولیه، در ۲۸ مرداد با سازماندهی نیروهای نظامی و اوباش، به حمله به خانه مصدق کمک کرد. این اقدامات، او را به مهرهای کلیدی در سرنگونی دولت ملی تبدیل کرد.[۱]
تأسیس ساواک
نصیری در ۱۳۳۵، با حمایت محمدرضا شاه و مشاوران آمریکایی، ساواک (سازمان اطلاعات و امنیت کشور) را تأسیس کرد و تا ۱۳۵۷ رئیس آن باقی ماند. منابع نشان میدهند که او با الگوبرداری از ساواک اسرائیل (موساد) و آموزش مأموران توسط سیا، دستگاهی امنیتی برای سرکوب مخالفان رژیم ایجاد کرد. نصیری ساختار ساواک را با تشکیل شعب اطلاعاتی، بازجویی، و جاسوسی در داخل و خارج کشور گسترش داد. این سازمان به ابزار اصلی رژیم برای حفظ دیکتاتوری تبدیل شد.[۲]
روابط با غرب و دربار
نصیری به دلیل وفاداری به شاه و همکاری با غرب، بهعنوان پل ارتباطی ساواک با سیا و امآی۶ عمل کرد. منابع گزارش میدهند که او گزارشهای امنیتی را مستقیماً به محمدرضا شاه و سفارت آمریکا ارائه میداد. نصیری با دریافت بودجه و تجهیزات از غرب، ساواک را به ابزاری برای جلب رضایت حامیان خارجی رژیم تبدیل کرد. این روابط، جایگاه او را در دربار مستحکم کرد، اما او را نزد مردم به نمادی از وابستگی رژیم بدل نمود.[۳]
سرکوب مخالفان
شکنجه و اعدام انقلابیون
نصیری در طول ریاست بر ساواک (۱۳۳۵–۱۳۵۷)، با استفاده از روشهای وحشیانه مانند شکنجه و اعدام، مخالفان رژیم را سرکوب کرد. منابع نشان میدهند که او دستور بازجوییهای خشن از اعضای جبهه ملی، حزب توده، و چریکهای فدایی را صادر کرد. اعدام چهرههایی مانند خسرو گلسرخی و کرامت دانشیان در ۱۳۵۲، به دستور نصیری انجام شد. این اقدامات، ساواک را به نمادی از ترور دولتی تبدیل کرد و نفرت عمومی از نصیری را افزایش داد.[۴]
نظارت بر مخالفان خارج از کشور
نصیری شبکهای از جاسوسان ساواک را برای نظارت بر مخالفان رژیم در خارج از کشور، بهویژه کنفدراسیون دانشجویان ایرانی، ایجاد کرد. منابع گزارش میدهند که او با همکاری سیا و موساد، فعالیتهای دانشجویان و فعالان سیاسی در اروپا و آمریکا را رصد میکرد. نصیری دستور ترور برخی مخالفان، مانند اعضای حزب توده در عراق، را صادر کرد. این اقدامات، دامنه سرکوب ساواک را جهانی کرد، اما خشم ایرانیان خارجنشین را برانگیخت.[۳]
سقوط و اعدام
اوجگیری انقلاب ۵۷
با روی کار آمدن جمهوری اسلامی در ۱۳۵۷، نعمتالله نصیری، رئیس ساواک، هدف خشم انقلابیون قرار گرفت. منابع گزارش میدهند که او در پاییز ۵۷، با گسترش اعتراضات و اعتصابات، دستور سرکوب تظاهرات را صادر کرد، اما ساواک دیگر توان کنترل اوضاع را نداشت. محمدرضا شاه، تحت فشار آمریکا و برای آرام کردن مردم، نصیری را در آبان ۵۷ از ریاست ساواک برکنار کرد و بهعنوان سفیر ایران در پاکستان منصوب نمود. این اقدام، نفرت عمومی از نصیری را کاهش نداد و او به نمادی از جنایات رژیم تبدیل شد.[۴]
بازداشت در پادگان امجدیه
پس از پیروزی انقلاب ضدسلطنتی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، نصیری که به تهران بازگشته بود، توسط انقلابیون دستگیر شد. منابع نشان میدهند که او در پادگان امجدیه، همراه با دیگر مقامات رژیم پهلوی، بازداشت شد. اسناد ساواک و اعترافات نصیری در بازجوییها، نقش او در شکنجه و اعدام مخالفان را تأیید کرد. او در دادگاه انقلاب، به اتهام جنایات علیه مردم، از جمله سرکوب ۱۵ خرداد و اعدام فعالان سیاسی، محاکمه شد. نصیری هیچ دفاعی از خود نکرد و وفاداریاش به شاه را تکرار نمود.[۵]
اعدام و میراث
نعمتالله نصیری در ۲۶ بهمن ۱۳۵۷، پس از محاکمهای کوتاه، به اتهام خیانت به ملت و جنایات ساواک اعدام شد. منابع گزارش میدهند که اعدام او در پشتبام مدرسه رفاه، همراه با دیگر سران رژیم، بازتاب گستردهای داشت و خشم مردم علیه ساواک را تسکین داد. میراث نصیری، بهعنوان نماد سرکوب رژیم پهلوی، همچنان منفور است. او در تاریخ ایران بهعنوان عامل شکنجه و اعدام انقلابیون شناخته میشود، هرچند برخی حامیان پهلوی او را وفادار به شاه میدانند. اقدامات نصیری، نفرت عمومی از دیکتاتوری پهلوی را تشدید کرد و به پیروزی انقلاب ضدسلطنتی کمک نمود.[۲]
منابع
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ نصیری؛ باسابقه ترین رئیس ساواک - سایت کافه تاریخ
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ نعمتالله نصیری - بنیاد عبدالرحمن برومند
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ ۳٫۶ سرگذشت نعمتالله نصیری،رئیس ساواک محمد رضا پهلوی - سایت ویرگول
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ عاقبت کار رئیس ساواک - افکار نیوز
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ سرانجام بازداشتی پادگان امجدیه - تاریخ معاصر ایران