استان فارس

استان فارس گهواره تمدن ایران
استان فارس - شیراز
کشور	ایران
جایگاه تاریخی	خاستگاه امپراتوری هخامنشی - پایتخت دوره زندیه
مرکز استان	شیراز (پنجمین شهر پرجمعیت ایران)
شمال	استان اصفهان
شمال غرب	استان کهگیلویه و بویراحمد
غرب و جنوب غرب	استان بوشهر
شرق	استان کرمان
جنوب شرق	استان هرمزگان
شمال شرق	استان یزد
آب و هوا	سردسیر (شمال و مناطق مرتفع) · گرمسیر (جنوب و مناطق کم‌ارتفاع)
رودخانه اصلی	رودخانه کُر
میراث جهانی یونسکو	تخت‌جمشید (ثبت ۱۹۷۹) · پاسارگاد (ثبت ۲۰۰۴)
جاذبه‌های تاریخی	ارگ کریم‌خان · نقش رستم · نقش رجب · بیشاپور · مسجد نصیرالملک
جاذبه‌های فرهنگی	حافظیه · سعدیه · باغ ارم · بازار وکیل
محصولات کشاورزی	انجیر · مرکبات · خرما · گندم · انگور · گل محمدی
صنایع دستی	فرش قشقایی · خاتم‌کاری · سفالگری · نقره‌کاری
صنعت	پالایشگاه نفت · پتروشیمی · شهرک‌های صنعتی
منطقه زمانی	به وقت ایران (+۳:۳۰)

استان فارس، واقع در جنوب ایران، یکی از مهم‌ترین و تاریخی‌ترین استان‌های کشور به‌شمار می‌رود و در حافظه تاریخی ایرانیان جایگاهی ویژه دارد. این استان را به‌عنوان گهواره تمدن ایرانی و خاستگاه نخستین شاهنشاهی بزرگ ایران، یعنی امپراتوری هخامنشی، می‌شناسند. نام «پارس» که در گذر زمان به «فارس» تبدیل شده، ریشه نام‌های «پرشیا» (Persia) و «فارسی» (Persian) در زبان‌های اروپایی است و از همین سرزمین تاریخی سرچشمه گرفته است. فارس در طول بیش از دو هزار و پانصد سال، نقشی بنیادین در شکل‌گیری هویت سیاسی، فرهنگی و تمدنی ایران ایفا کرده و بسیاری از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ ایران با این منطقه پیوند خورده‌اند.

فارس از نظر میراث تاریخی و فرهنگی یکی از غنی‌ترین مناطق ایران و جهان محسوب می‌شود. این استان با در اختیار داشتن مجموعه‌ای از آثار برجسته باستانی، از جمله تخت‌جمشید، پاسارگاد، نقش رستم، نقش رجب، شهر باستانی بیشاپور و ده‌ها محوطه و بنای تاریخی دیگر، گنجینه‌ای بی‌همتا از تمدن بشری را در خود جای داده است. تخت‌جمشید، پایتخت آیینی و تشریفاتی هخامنشیان، نماد شکوه و اقتدار یکی از بزرگ‌ترین امپراتوری‌های جهان باستان به‌شمار می‌رود. پاسارگاد نیز به‌عنوان نخستین پایتخت هخامنشیان و محل آرامگاه کوروش بزرگ، از مهم‌ترین میراث فرهنگی ایران و جهان شناخته می‌شود و در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است.

مرکز استان فارس، شهر شیراز، یکی از مشهورترین و پرجمعیت‌ترین شهرهای ایران است که با جمعیتی چند میلیونی، در زمره پنج شهر بزرگ کشور قرار دارد. شیراز به‌دلیل پیشینه فرهنگی و ادبی درخشان خود، به «شهر شعر و ادب فارسی» شهرت یافته است. این شهر زادگاه یا محل زندگی بسیاری از اندیشمندان، شاعران، هنرمندان و دانشمندان ایرانی بوده و آرامگاه دو تن از بزرگ‌ترین شاعران زبان فارسی، حافظ و سعدی، در آن قرار دارد. حافظیه و سعدیه از مهم‌ترین جاذبه‌های فرهنگی و گردشگری ایران به‌شمار می‌روند و هر ساله پذیرای شمار زیادی از گردشگران داخلی و خارجی هستند.

شیراز افزون بر جایگاه ادبی و فرهنگی خود، در تاریخ سیاسی ایران نیز نقشی برجسته داشته است. این شهر در دوران حکومت زندیه، میان سال‌های ۱۷۵۰ تا ۱۷۹۴ میلادی، پایتخت ایران بود و در این دوره شاهد رونق عمرانی، اقتصادی و فرهنگی چشمگیری شد. بسیاری از بناهای شاخص شیراز، از جمله ارگ کریم‌خان، بازار وکیل، مسجد وکیل و حمام وکیل، یادگار همین دوران هستند و از مهم‌ترین آثار تاریخی شهر به‌شمار می‌روند.

استان فارس با مساحتی حدود ۱۲۲ هزار و ۶۰۸ کیلومتر مربع، چهارمین استان بزرگ ایران از نظر وسعت است. این استان از شمال با استان‌های اصفهان و یزد، از غرب با کهگیلویه و بویراحمد و بوشهر، از شرق با کرمان و هرمزگان و از جنوب با هرمزگان هم‌مرز است. تنوع جغرافیایی و اقلیمی فارس بسیار گسترده است؛ به‌گونه‌ای که از مناطق کوهستانی و سردسیر در شمال و شمال غرب تا نواحی گرم و نیمه‌بیابانی در جنوب و جنوب شرقی آن امتداد می‌یابد. این تنوع طبیعی موجب شکل‌گیری زیست‌بوم‌های گوناگون و غنای قابل توجه پوشش گیاهی و جانوری در سطح استان شده است.

بر اساس برآوردهای جمعیتی سال ۱۴۰۰، جمعیت استان فارس حدود ۵ میلیون و ۵۴ هزار و ۷۰۰ نفر بوده است که این استان را در جایگاه چهارمین استان پرجمعیت ایران قرار می‌دهد. فارس دارای ۳۷ شهرستان، ده‌ها شهر و صدها روستا است و از نظر تقسیمات کشوری یکی از گسترده‌ترین استان‌های کشور محسوب می‌شود. شهرستان‌های شیراز، مرودشت، جهرم، کازرون، فسا، داراب و لارستان از مهم‌ترین مراکز جمعیتی و اقتصادی استان به‌شمار می‌روند.

زبان اصلی مردم استان فارس، فارسی است و گویش شیرازی از شناخته‌شده‌ترین گویش‌های این منطقه محسوب می‌شود. با این حال، تنوع قومی و فرهنگی استان سبب شده است که زبان‌ها و گویش‌های دیگری نیز در بخش‌های مختلف آن رواج داشته باشد. گویش‌های لری در مناطق غربی و شمال غربی، و زبان ترکی قشقایی در میان ایل بزرگ قشقایی و برخی دیگر از جوامع ترک‌زبان استان رایج است. این تنوع زبانی و فرهنگی، فارس را به یکی از کانون‌های مهم همزیستی اقوام و فرهنگ‌های مختلف در ایران تبدیل کرده است.

شهر شیراز، مرکز اداری و سیاسی استان، در ارتفاعی حدود ۱۴۸۶ متر از سطح دریا قرار دارد و به‌دلیل موقعیت جغرافیایی خود از آب‌وهوایی معتدل‌تر نسبت به بسیاری از مناطق جنوبی ایران برخوردار است. باغ‌های تاریخی همچون باغ ارم، باغ دلگشا و باغ عفیف‌آباد، همراه با معماری سنتی، بناهای مذهبی، مراکز فرهنگی و دانشگاه‌های معتبر، شیراز را به یکی از مهم‌ترین قطب‌های گردشگری، آموزشی و فرهنگی ایران تبدیل کرده‌اند.

امروزه استان فارس افزون بر اهمیت تاریخی و فرهنگی، از نظر کشاورزی، صنعت، آموزش عالی و گردشگری نیز جایگاهی برجسته در ایران دارد. این استان یکی از قطب‌های تولید محصولات کشاورزی، به‌ویژه گندم، مرکبات و محصولات باغی است و هم‌زمان با برخورداری از میراثی غنی و تمدنی چند هزار ساله، نقش مهمی در توسعه اقتصادی و فرهنگی کشور ایفا می‌کند. به همین دلیل، فارس نه تنها بخشی از تاریخ ایران، بلکه یکی از مهم‌ترین نمادهای هویت ملی و فرهنگی ایرانیان به‌شمار می‌رود.

جغرافیا و اقلیم

استان فارس تقریباً در بخش جنوب‌مرکزی ایران واقع شده و ۷.۴ درصد مساحت کشور را تشکیل می‌دهد. از شمال به استان اصفهان، از شمال‌غرب به استان کهگیلویه و بویراحمد، از غرب و جنوب‌غرب به استان بوشهر، از شرق به استان کرمان، از جنوب‌شرق به استان هرمزگان و از شمال‌شرق به استان یزد محدود است.

حدود ۷۰ درصد از وسعت استان فارس را مناطق کوهستانی تشکیل می‌دهد که بخشی از رشته‌کوه‌های زاگرس هستند. این کوه‌ها جهت شمال‌غربی-جنوب‌شرقی دارند و دشت‌ها و دره‌های حاصلخیز متعددی را بین خود جای داده‌اند. بلندترین نقطه استان، قله دنا با ارتفاع ۴,۴۰۹ متر است.

اقلیم استان فارس به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود: گرمسیر (مناطق جنوبی و کم‌ارتفاع با اقلیم گرم) و سردسیر (مناطق شمالی و مرتفع با اقلیم سرد). دشت‌ها و فلات‌های سردسیر مراکز اصلی کشاورزی هستند و توسط رودخانه کُر و دیگر رودخانه‌ها آبیاری می‌شوند.

رودخانه کُر مهم‌ترین رودخانه استان است که از ارتفاعات شمال‌غربی سرچشمه می‌گیرد و به دریاچه بختگان می‌ریزد. دریاچه‌های بختگان، طشک و مهارلو از مهم‌ترین دریاچه‌های استان هستند. آبشار مارگون با ارتفاع حدود ۷۰ متر یکی از زیباترین آبشارهای ایران است.

تاریخ

فارس خاستگاه تمدن ایرانی و محل تولد نخستین امپراتوری جهانی تاریخ، یعنی امپراتوری هخامنشی است. کوروش بزرگ در سال ۵۵۰ پیش از میلاد امپراتوری هخامنشی را بنیان نهاد و پایتخت خود را در پاسارگاد قرار داد. منشور حقوق بشر کوروش، نخستین سند حقوق بشری جهان، گواه اندیشه‌های متعالی این پادشاه است.

داریوش اول در اواخر قرن ششم پیش از میلاد (حدود ۵۱۸ پ.م.) ساخت تخت‌جمشید (پرسپولیس) را آغاز کرد. تخت‌جمشید مرکز تشریفاتی امپراتوری هخامنشی بود و در جشن‌های نوروز، نمایندگان ۲۳ ملت تابعه هدایای خود را به شاهنشاه تقدیم می‌کردند. نقش‌برجسته‌های تخت‌جمشید نمایانگر تنوع فرهنگی و قومی امپراتوری هخامنشی هستند.

اسکندر مقدونی در سال ۳۳۰ پیش از میلاد تخت‌جمشید را به آتش کشید. پس از آن، فارس بخشی از امپراتوری سلوکی شد. در دوران اشکانی (۲۴۷ پ.م. تا ۲۲۴ م.)، فارس خودمختاری نسبی داشت. امپراتوری ساسانی (۲۲۴-۶۵۱ میلادی) دوباره از فارس برخاست و اردشیر بابکان پایتخت خود را در استخر (نزدیک تخت‌جمشید) قرار داد.

پس از ورود اسلام، فارس نقش مهمی در شکل‌گیری فرهنگ ایرانی-اسلامی ایفا کرد. شیراز در قرن‌های ۴ تا ۸ هجری مرکز ادب و عرفان فارسی بود و شاعرانی چون حافظ (۷۲۶-۷۹۲ هجری)، سعدی (۶۰۶-۶۹۰ هجری) و ملاصدرا (۹۷۹-۱۰۵۰ هجری) از این سرزمین برخاستند.

در قرن ۱۸ میلادی، کریم‌خان زند شیراز را به پایتختی برگزید (۱۷۵۰-۱۷۷۹) و شهر را با بناهای زیبا آراست. ارگ کریم‌خان، بازار وکیل و حمام وکیل از یادگارهای این دوران هستند.

اقتصاد و منابع

اقتصاد استان فارس بر پایه کشاورزی، دامداری، صنایع پتروشیمی و گردشگری استوار است. فارس یکی از مهم‌ترین قطب‌های کشاورزی ایران است و بیشترین جنگل‌های کشور را در خود جای داده است.

محصولات کشاورزی مهم:

  ● انجیر: فارس قطب تولید انجیر ایران و یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان جهان

  ● مرکبات: لیمو، پرتقال و نارنگی در مناطق جنوبی

  ● خرما: به‌ویژه در شهرستان‌های جنوبی مانند لارستان و لامرد

  ● گندم، جو و برنج

  ● انگور، بادام و گردو

  ● گل محمدی و گلاب‌گیری: به‌ویژه در منطقه میمند

در بخش صنعت، پالایشگاه‌های نفت شیراز، صنایع پتروشیمی، نیروگاه‌ها و شهرک‌های صنعتی متعدد فعال هستند. صنایع دستی فارس شامل قالی‌بافی (فرش‌های قشقایی)، خاتم‌کاری، سفالگری و نقره‌کاری شهرت جهانی دارند.

گردشگری یکی از ظرفیت‌های بالقوه عظیم فارس است. با وجود تخت‌جمشید، پاسارگاد و ده‌ها اثر تاریخی، این استان سالانه میلیون‌ها گردشگر داخلی و خارجی را جذب می‌کند.

فرهنگ، آداب و رسوم

فارس سرزمین تنوع قومی و فرهنگی است. فارس‌ها، لُرها، ترک‌های قشقایی، عرب‌ها و بختیاری‌ها از اقوام اصلی استان هستند. زبان‌های فارسی (با گویش شیرازی)، ترکی قشقایی و لری رایج‌ترین زبان‌ها هستند.

شیرازی پلو

ایل قشقایی یکی از بزرگ‌ترین و معروف‌ترین ایلات کوچ‌نشین ایران است که هر ساله مسیر ییلاق و قشلاق خود را بین مناطق سردسیر و گرمسیر فارس طی می‌کنند. فرش‌های قشقایی با نقشه‌های هندسی و رنگ‌های زنده از معروف‌ترین فرش‌های عشایری جهان هستند.

غذاهای محلی فارس بسیار متنوع‌اند:

• کلم‌پلو شیرازی: پلو با کلم و گوشت

• شیرازی پلو در غذاهای محلی شیراز

• آش سبزی شیرازی

• فالوده شیرازی: دسر سنتی از نشاسته و گلاب

• ماست موسیر: ماست با موسیر وحشی

• سالاد شیرازی: سالاد مشهور با خیار، گوجه و پیاز

• یخنی نخود

جشن‌ها و مراسم خاص فارس شامل جشن نوروز در تخت‌جمشید (که هزاران نفر برای تماشای طلوع خورشید، گردهم می‌آیند)، جشن قشقایی‌ها، مراسم عزاداری محرم و جشن‌های محلی مختلف است.

جاذبه‌های گردشگری

باغ ارم شیراز

فارس دو اثر ثبت‌شده در فهرست میراث جهانی یونسکو دارد:

۱. تخت‌جمشید (پرسپولیس) - ثبت ۱۹۷۹: بنیان‌گذاشته‌شده توسط داریوش اول در ۵۱۸ پیش از میلاد، پایتخت تشریفاتی امپراتوری هخامنشی. با ویرانه‌های باشکوه آپادانا، تالار صد ستون، دروازه ملل و نقش‌برجسته‌های بی‌نظیر، یکی از بزرگ‌ترین مکان‌های باستان‌شناسی جهان.

۲. پاسارگاد - ثبت ۲۰۰۴: نخستین پایتخت هخامنشی و محل آرامگاه کوروش بزرگ. ساده و باشکوه، این بنا الهام‌بخش معماران بسیاری در طول تاریخ بوده است.

دیگر جاذبه‌ها:

  ● ارگ کریم‌خان: قلعه‌ای شکوهمند در قلب شیراز

  ● باغ ارم: یکی از زیباترین باغ‌های ایرانی با سرو ناز معروف

  ● حافظیه: آرامگاه حافظ شیرازی در باغی دلنشین

  ● سعدیه: آرامگاه سعدی شیرازی

ارگ کریم‌خان

  ● نقش رستم: مقابر صخره‌ای چهار پادشاه هخامنشی

  ● نقش رجب: نقش‌برجسته‌های ساسانی

  ● بیشاپور: شهر باستانی ساسانی

  ● مسجد نصیرالملک (مسجد صورتی): معروف به نورهای رنگین شیشه‌های رنگی

  ● بازار وکیل و حمام وکیل: از دوران زندیه

  ● دریاچه مهارلو: دریاچه صورتی‌رنگ نزدیک شیراز

• رصد‌خانه ابوریحان بیرونی

مبارزات و مقاومت مردمی

استان فارس و شهر شیراز همواره یکی از سنگرهای مقاومت و مردم علیه رژیم آخوندی بوده‌اند. از قهرمانان مقاومت مسلحانه تا شهدای قیام‌های اخیر، مردم فارس بهای سنگینی برای آزادی پرداخته‌اند.

الله‌قلی‌خان جهانگیری و یارانش:

الله‌قلی‌خان جهانگیری (متولد ۱۳۲۷ در دیزجان سمیرم، استان فارس) یکی از برجسته‌ترین چهره‌های مقاومت مسلحانه در جنوب ایران بود. وی در دانشگاه اصفهان با سازمان مجاهدین خلق ایران آشنا شد و ۸ سال (۱۳۴۸-۱۳۵۷) در زندان‌های اصفهان، شیراز و اهواز زندانی بود.

الله‌قلی‌خان بنیان‌گذار و رهبر هسته‌های مسلح قیام در بین ایلات قشقایی بود و طرح گسترده‌ای برای قیام مسلحانه ریخت. پس از آزادی در قیام ۵۷، بی‌درنگ به میان مردم بازگشت و گروه خود را دوباره سازمان‌دهی کرد.

الله‌قلی‌خان و یارانش در کنار مجاهدین همگام با مقاومت سراسری مردم ایران به نبرد علیه رژیم خمینی ادامه دادند و در درگیری با نیروهای رژیم به شهادت رسیدند.

برادران ساجدیان- مجاهدان شیرازی:

جلال ساجدیان، مجاهد ۲۳ ساله شیرازی که از محلات محروم شیراز برخاسته بود، در اوایل بهمن ۱۳۶۰ در خیابان‌های شیراز دستگیر شد و پس از شکنجه‌های طاقت‌فرسا، در سحرگاه ۱۰ آبان ۱۳۶۱ به جوخه تیرباران سپرده شد.

برادر او محمد ساجدیان نیز از شهدای سرفراز مجاهدین خلق است که در اسفند ۱۳۶۲ توسط رژیم به شهادت رسید.

کشتار ۶۷ و زندان عادل‌آباد شیراز:

در تابستان ۱۳۶۷ (۱۹۸۸)، زندان عادل‌آباد شیراز یکی از مراکز قتل‌عام زندانیان سیاسی بود. صدها زندانی مجاهد خلق و مبارز سیاسی در کمیسیون‌های مرگ به فتوای خمینی اعدام شدند. این جنایت که سازمان ملل متحد آن را «جنایت علیه بشریت» خوانده، هرگز مورد بازرسی مستقل قرار نگرفته و مسئولان آن مجازات نشده‌اند.

اعدام نوید افکاری - قهرمان کشتی ایران (۱۳۹۹):

در شهریور ۱۳۹۹ (سپتامبر ۲۰۲۰)، نوید افکاری، قهرمان کشتی استان فارس، به اتهام مشارکت در اعتراضات مرداد ۱۳۹۷ در شیراز اعدام شد. افکاری تحت شکنجه وادار به اعتراف شده بود. اعدام او موجی از انزجار جهانی برانگیخت و بسیاری از ورزشکاران و سازمان‌های بین‌المللی اعدام او را محکوم کردند. دیده‌بان حقوق بشر اعلام کرد که اعتراف او «تحت شکنجه» به دست آمده بود.

اعدام علنی ایمان سبزیکار (۱۴۰۱):

در تیرماه ۱۴۰۱ (ژوئیه ۲۰۲۲)، رژیم زندانی سیاسی ایمان سبزیکار را در ملأعام در جنوب شیراز به دار آویخت. این نخستین اعدام علنی پس از دو سال بود و با هدف ارعاب مردم و سرکوب اعتراضات اجتماعی در حال گسترش انجام شد.

قیام ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴:

شیراز یکی از شورشی‌ترین کانون‌های قیام سراسری ۱۴۰۱ در شهریور ۱۴۰۱ (سپتامبر ۲۰۲۲) و اعتراضات سراسری۱۴۰۴ بود. جوانان شیرازی با شجاعت در خیابان‌ها، دانشگاه‌ها و محله‌ها به پا خاستند. زنان و دختران نماد مقاومت شدند. نیروهای امنیتی با خشونت شدید به معترضان حمله کردند و ده‌ها نفر کشته و صدها نفر بازداشت شدند.

ایران‌پدیا تنها در فهرست جانباختگان اعتراضات سراسری ۱۴۰۴ نام بیش از ۶۵تن از شهدا را در لیست استان فارس جمع‌آوری و ثبت نموده است.