حمید دهقان

حمید دهقان
حمید دهقان
زادروز	۱۳۳۸ رشت، استان گیلان، ایران
درگذشت	۷ آبان ۱۳۹۴ کمپ لیبرتی، بغداد، عراق
علت مرگ	حمله موشکی به کمپ لیبرتی
محل زندگی	ایران و عراق
ملیت	ایرانی
نام‌های دیگر	حمید دهقان برزگر سراوانی
تابعیت	ایرانی
پیشه	فعال سیاسی و فرمانده نظامی
سال‌های فعالیت	۱۳۵۶ تا ۱۳۹۴
نهاد	سازمان مجاهدین خلق ایران؛ ارتش آزادی‌بخش ملی ایران
شناخته‌شده برای	عضویت در سازمان مجاهدین، فرماندهی در ارتش آزادی‌بخش ملی ایران، شرکت در عملیات‌های نظامی و جان‌باختن در حمله موشکی به کمپ لیبرتی
نقش‌های برجسته	فرمانده ارتش آزادی‌بخش ملی ایران
شهر خانگی	رشت
حزب سیاسی	سازمان مجاهدین خلق ایران
جنبش	مقاومت ایران
مخالفان	حکومت جمهوری اسلامی ایران
دین	اسلام
مذهب	شیعه
منصب	فرمانده در ارتش آزادی‌بخش ملی ایران
والدین	عینعلی دهقان برزگر (پدر)

حمید دهقان با نام کامل حمید دهقان برزگر (۱۳۳۸، رشت – ۷ آبان ۱۳۹۴، کمپ لیبرتی) از اعضای باسابقهٔ سازمان مجاهدین خلق ایران و از فرماندهان ارتش آزادی‌بخش ملی ایران بود. او فعالیت سیاسی خود را در سال ۱۳۵۶ آغاز کرد، در سال ۱۳۵۸ به هواداری از سازمان مجاهدین روی آورد و در مرداد ۱۳۶۳ به پایگاه‌های این سازمان در منطقه اعزام شد. حمید دهقان در شماری از عملیات‌های ارتش آزادی‌بخش، از جمله عملیات فروغ جاویدان، حضور داشت.

حمید دهقان پس از انتقال اعضای سازمان مجاهدین از قرارگاه اشرف به کمپ لیبرتی، در این اردوگاه اقامت داشت. او شامگاه ۷ آبان ۱۳۹۴، در جریان سنگین‌ترین حملهٔ موشکی به کمپ لیبرتی، در ۵۶سالگی جان باخت. در این حمله ۲۴ تن از اعضای سازمان مجاهدین کشته و شمار زیادی مجروح شدند.

تولد و خانواده

حمید دهقان برزگر در سال ۱۳۳۸ در شهر رشت، مرکز استان گیلان، به دنیا آمد. نام پدر او عینعلی بود. در برخی برنامه‌های سیمای آزادی از او با نام کامل‌تر «حمید دهقان برزگر سراوانی» یاد شده است.

اطلاعات منتشرشده دربارهٔ دوران کودکی، وضعیت تحصیلی، شغل، ازدواج یا دیگر اعضای خانوادهٔ حمید دهقان محدود است. زندگی‌نامهٔ منتشرشده از سوی سازمان مجاهدین بیشتر به فعالیت سیاسی، حضور او در ارتش آزادی‌بخش و ویژگی‌های تشکیلاتی وی اختصاص دارد.

آغاز فعالیت سیاسی

بر اساس زندگی‌نامهٔ سازمان مجاهدین، حمید دهقان فعالیت سیاسی خود را در سال ۱۳۵۶ و در دوران حکومت محمدرضا شاه پهلوی آغاز کرد. جزئیات نوع فعالیت‌های او در این دوره و ارتباط احتمالی‌اش با گروه‌های سیاسی پیش از انقلاب ۱۳۵۷ در منابع مورد استفاده ذکر نشده است.

پس از انقلاب ضدسلطنتی سال ۱۳۵۷ و آغاز فعالیت علنی سازمان مجاهدین، دهقان در سال ۱۳۵۸ به هواداری از این سازمان روی آورد. او بعدها در نوشته‌ای دربارهٔ این دوره گفته بود که پیوستن به سازمان مجاهدین را آگاهانه انتخاب کرده است.

در فاصلهٔ سال‌های ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۰، سازمان مجاهدین به فعالیت سیاسی علنی، انتشار نشریه، برگزاری گردهمایی و سازمان‌دهی هواداران در شهرهای مختلف ایران می‌پرداخت. منابع موجود، جزئیات مسئولیت‌ها یا حوزهٔ فعالیت حمید دهقان در این دوره را بیان نکرده‌اند.

پیوستن به سازمان مجاهدین خلق ایران

حمید دهقان پس از آغاز رویارویی گسترده میان سازمان مجاهدین و حکومت جمهوری اسلامی، فعالیت خود را در ارتباط با این سازمان ادامه داد. در زندگی‌نامهٔ او، سال ۱۳۵۸ به‌عنوان زمان پیوستن یا آغاز هواداری رسمی از سازمان مجاهدین ذکر شده است.

بر پایهٔ همین منبع، مجموع سابقهٔ سیاسی او از آغاز فعالیت در سال ۱۳۵۶ تا هنگام مرگ در سال ۱۳۹۴ حدود ۳۸ سال بود. بخش عمدهٔ این دوره در ساختار سازمان مجاهدین و سپس ارتش آزادی‌بخش ملی ایران سپری شد.

اعزام به منطقه

حمید دهقان در مرداد ۱۳۶۳ به پایگاه‌های سازمان مجاهدین در منطقه اعزام شد. در آن زمان بخشی از نیروهای سازمان مجاهدین در خارج از ایران و در مناطق مرزی مستقر بودند.

زندگی‌نامهٔ او تنها به اعزام به «منطقه» و آغاز فعالیت‌های نظامی و تشکیلاتی اشاره می‌کند.

در سال‌های بعد، دهقان در واحدهای نظامی سازمان مجاهدین مسئولیت پذیرفت. پس از تأسیس ارتش آزادی‌بخش ملی ایران در خرداد ۱۳۶۶، فعالیت‌های نظامی او در چارچوب این ارتش ادامه یافت.

فعالیت در ارتش آزادی‌بخش ملی ایران

بر اساس گزارش‌های رسانه‌های مقاومت ایران، حمید دهقان از فرماندهان ارتش آزادی‌بخش ملی ایران بود و در شماری از عملیات‌های این ارتش شرکت داشت. این منابع او را فرماندهی «جسور و پرتوان» و در عین حال متواضع و مورد اعتماد نیروهای تحت مسئولیتش توصیف کرده‌اند.

منابع سازمان مجاهدین از مشارکت او در «بسیاری از عملیات‌های ارتش آزادی‌بخش» یاد کرده‌اند.

در روایت‌های منتشرشده، دهقان افزون بر نقش عملیاتی، مسئولیت آموزش، سازمان‌دهی و هدایت اعضای تحت مسئولیت خود را نیز بر عهده داشت. گفته‌های بازمانده از او نشان می‌دهد که بر حفظ تشکیلات، پذیرش مسئولیت جمعی و وفاداری به اهداف سازمان مجاهدین تأکید می‌کرد.

حضور در عملیات فروغ جاویدان

سیمای آزادی از حضور حمید دهقان در عملیات فروغ جاویدان و نقش او در این عملیات یاد کرده است. عملیات فروغ جاویدان در مرداد ۱۳۶۷ و پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت از سوی حکومت ایران انجام شد.

نیروهای ارتش آزادی‌بخش در این عملیات از مرز خسروی وارد ایران شدند و از مسیر قصرشیرین، سرپل‌ذهاب و کرند به سوی اسلام‌آباد غرب و کرمانشاه پیشروی کردند. نیروهای حکومت ایران پس از چند روز نبرد مانع ادامهٔ پیشروی آنان شدند.

منابع مورد استفاده دربارهٔ یگان، محور عملیاتی و مسئولیت مشخص حمید دهقان در فروغ جاویدان اطلاعات تفصیلی ارائه نکرده‌اند؛ ازاین‌رو نمی‌توان جایگاه دقیق فرماندهی او را در این عملیات مشخص کرد.

حضور در قرارگاه اشرف

حمید دهقان در سال‌های بعد در قرارگاه اشرف، مرکز اصلی استقرار اعضای سازمان مجاهدین در عراق، حضور داشت. قرارگاه اشرف از اواخر دههٔ ۱۳۶۰ تا سال ۱۳۹۲ محل استقرار بخش عمده‌ای از نیروها و امکانات سازمان مجاهدین بود.

پس از حملهٔ نظامی آمریکا و متحدانش به عراق در سال ۲۰۰۳، نیروهای سازمان مجاهدین در قرارگاه اشرف خلع سلاح شدند. دولت آمریکا در آن دوره ساکنان اشرف را تحت حفاظت قرار داد و برای هر یک از آنان کارت حفاظت صادر کرد.

با انتقال مسئولیت امنیت عراق به دولت این کشور، فشار بر ساکنان قرارگاه اشرف افزایش یافت. اشرف در سال‌های ۱۳۸۸، ۱۳۹۰ و ۱۳۹۲ هدف حمله قرار گرفت و ده‌ها تن از ساکنان آن جان باختند.

انتقال به کمپ لیبرتی

بر اساس توافق میان دولت عراق، دولت ایالات متحده، سازمان ملل متحد و نمایندگان ساکنان اشرف، انتقال اعضای سازمان مجاهدین از قرارگاه اشرف به کمپ لیبرتی در نزدیکی فرودگاه بین‌المللی بغداد از سال ۱۳۹۰ آغاز شد. حمید دهقان نیز در چارچوب این روند به کمپ لیبرتی منتقل شد.

کمپ لیبرتی در ابتدا «محل موقت انتقال» معرفی شده بود تا ساکنان آن پس از بررسی وضعیت پناهندگی به کشورهای ثالث منتقل شوند. با این حال، روند انتقال چند سال طول کشید و اردوگاه در این مدت چند بار هدف حملات خمپاره‌ای و موشکی قرار گرفت.

سازمان مجاهدین و شورای ملی مقاومت وضعیت لیبرتی را فاقد معیارهای یک اردوگاه امن می‌دانستند. آنها بارها خواهان بازگرداندن ساکنان به قرارگاه اشرف، استقرار نیروهای حافظ صلح، ساخت پناهگاه‌های مقاوم و انتقال سریع ساکنان به کشورهای امن شدند.

حمله موشکی ۷ آبان ۱۳۹۴

کمپ لیبرتی در ساعت ۱۹ و ۴۰ دقیقهٔ پنجشنبه ۷ آبان ۱۳۹۴ هدف حملهٔ گستردهٔ موشکی قرار گرفت. بر اساس گزارش سیمای آزادی، بیش از ۸۰ موشک به اردوگاه شلیک شد و دست‌کم ۴۵ نقطهٔ اصابت در محوطهٔ کمپ ثبت گردید.

شدت انفجارها موجب تخریب یا آسیب گسترده به محل‌های اقامت و تأسیسات عمومی کمپ شد. در گزارش مقاومت ایران آمده است که ۳۵۷ واحد مسکونی و ۱۰ سالن بزرگ منهدم یا به‌شدت آسیب دید و خسارت‌های مادی حمله حدود ۱۰ میلیون دلار برآورد شد.

حمید دهقان در جریان این حمله جان باخت. سازمان مجاهدین در گزارش اولیهٔ خود نام او را در فهرست ۲۳ جان‌باختهٔ شناسایی‌شده منتشر کرد. در گزارش‌های نهایی، شمار جان‌باختگان این حمله ۲۴ نفر اعلام شد.

از دیگر جان‌باختگان حمله می‌توان به حسین ابریشم‌چی، نیره ربیعی، منوچهر براتی، فرشید ربیعی، ابوطالب هاشمی، احمد مسچیان، اکبر علیدوست، کیومرث یوسفی، بهزاد میرشاهی، شریف ویسی، رجبعلی قربانی و سهراب همایون‌فر اشاره کرد.

عاملان حمله در روایت مقاومت ایران

شورای ملی مقاومت ایران و سازمان مجاهدین، طراحی حملهٔ موشکی ۷ آبان را به نیروی قدس سپاه پاسداران و قاسم سلیمانی نسبت دادند. این منابع، نیروهای وابسته به حکومت ایران در عراق را مجری عملیات معرفی کردند و دولت وقت عراق را نیز به همکاری با عاملان حمله و کوتاهی در حفاظت از ساکنان متهم ساختند.

مقاومت ایران همچنین اعلام کرد که پیش از حمله، بارها نسبت به خطر حملات موشکی هشدار داده و خواهان انتقال تجهیزات حفاظتی و ساخت پناهگاه در کمپ شده بود، اما دولت عراق مانع ورود تجهیزات لازم شده بود.

پس از حمله، سازمان مجاهدین از دولت آمریکا و سازمان ملل متحد خواست مسئولیت خود در حفاظت از ساکنان لیبرتی را اجرا کنند و انتقال آنان به کشورهای ثالث را سرعت بخشند.

بازتاب بین‌المللی حمله

حملهٔ موشکی ۷ آبان با واکنش شماری از نمایندگان پارلمان‌ها، حقوقدانان و حامیان مقاومت ایران روبه‌رو شد. بیش از ۱۷۰ نمایندهٔ پارلمان اروپا در بیانیه‌ای در دسامبر ۲۰۱۵ حمله را محکوم کردند و خواهان تضمین امنیت ساکنان، لغو محاصرهٔ کمپ و انجام تحقیق مستقل بین‌المللی شدند.

در این بیانیه و گزارش‌های شورای ملی مقاومت، حملهٔ ۷ آبان هفتمین حملهٔ مرگبار به اعضای سازمان مجاهدین در عراق معرفی شد. شورای ملی مقاومت از جامعهٔ بین‌المللی خواست عاملان حمله شناسایی و محاکمه شوند.

نام حمید دهقان نیز در بیانیهٔ سی‌وپنجمین سالگرد تأسیس شورای ملی مقاومت، در کنار دیگر جان‌باختگان حملهٔ لیبرتی، گرامی داشته شد.

نوشته‌ها و دیدگاه‌ها

بخش‌هایی از وصیت‌نامه و نامه‌های حمید دهقان در رسانه‌های سازمان مجاهدین منتشر شده است. او در وصیت‌نامهٔ خود، تولد، مبارزه و مرگ را سه مرحله از زندگی انسان مبارز توصیف کرده بود. این نوشته نشان‌دهندهٔ نگرش او به مبارزهٔ سیاسی و عضویت در سازمان مجاهدین است.

در نامه‌ای به تاریخ ۲۱ اسفند ۱۳۸۹، دهقان از آرزوی خود برای ادامهٔ مبارزه تا پایان زندگی سخن گفته بود. او در نوشته‌های دیگری بر حمایت از رهبری سازمان مجاهدین و ادامهٔ مبارزه تا سرنگونی جمهوری اسلامی تأکید کرده بود.

در یکی از آخرین نامه‌های منتشرشده از او که به سال ۱۳۹۳ مربوط است، دهقان با استفاده از نمادهای مذهبی واقعهٔ عاشورا بر وفاداری به پیمان سیاسی و تشکیلاتی خود تأکید کرده بود. منابع سازمان مجاهدین این نامه‌ها را بیانگر پایبندی او به اهداف مقاومت ایران دانسته‌اند.

ویژگی‌های فردی و تشکیلاتی

در زندگی‌نامهٔ منتشرشده از سوی سازمان مجاهدین، حمید دهقان فردی قاطع، متواضع، مسئولیت‌پذیر و برخوردار از روحیهٔ جمعی توصیف شده است. اعضای تحت مسئولیتش از او به‌عنوان فرمانده‌ای پرشور و در عین حال صمیمی یاد کرده‌اند.

دهقان در سخنان خود به اعضای سازمان، بر اهمیت حفظ تشکیلات و شناخت ارزش تاریخی مقاومت سازمان‌یافته تأکید می‌کرد. او همچنین فروکاستن فردگرایی و پذیرش مسئولیت در برابر جمع را از مراحل رشد یک عضو مجاهدین می‌دانست.

این توصیف‌ها بخشی از روایت رسمی سازمان مجاهدین دربارهٔ شخصیت و عملکرد حمید دهقان است. اطلاعات مستقلی دربارهٔ زندگی خصوصی، ارزیابی نظامی یا مسئولیت‌های دقیق تشکیلاتی او در منابع عمومی منتشر نشده است.

جایگاه در روایت مقاومت ایران

در روایت مقاومت ایران، حمید دهقان نمایندهٔ نسلی از اعضای سازمان مجاهدین است که فعالیت سیاسی خود را در سال‌های پایانی حکومت پهلوی آغاز کردند، پس از انقلاب به سازمان مجاهدین پیوستند و سپس چند دهه در ساختار سیاسی و نظامی این سازمان باقی ماندند.

حضور در مبارزهٔ سیاسی پس از انقلاب، اعزام به منطقه در سال ۱۳۶۳، فرماندهی در ارتش آزادی‌بخش، مشارکت در عملیات فروغ جاویدان، پایداری در قرارگاه اشرف و اقامت در کمپ لیبرتی، مراحل اصلی زندگی سیاسی او را تشکیل می‌دهند.

رسانه‌های مقاومت ایران از حمید دهقان به‌عنوان فرمانده‌ای باسابقه یاد می‌کنند که تا هنگام حملهٔ موشکی ۷ آبان ۱۳۹۴ در تشکیلات سازمان مجاهدین باقی ماند. نام او در مراسم‌های سالانهٔ بزرگداشت جان‌باختگان کمپ لیبرتی و فهرست شهدای سازمان مجاهدین ثبت شده است.

گاه‌شمار زندگی

گاه‌شمار زندگی و فعالیت حمید دهقان

سال یا تاریخ	رویداد
۱۳۳۸	تولد در شهر رشت
۱۳۵۶	آغاز فعالیت سیاسی
۱۳۵۸	آغاز هواداری و فعالیت در سازمان مجاهدین خلق ایران
مرداد ۱۳۶۳	اعزام به پایگاه‌های سازمان مجاهدین در منطقه
خرداد ۱۳۶۶	ادامهٔ فعالیت در چارچوب ارتش آزادی‌بخش ملی ایران
مرداد ۱۳۶۷	شرکت در عملیات فروغ جاویدان
دهه‌های ۱۳۷۰ و ۱۳۸۰	فعالیت در مسئولیت‌های نظامی و تشکیلاتی در قرارگاه اشرف
پس از ۱۳۹۰	انتقال از قرارگاه اشرف به کمپ لیبرتی
۷ آبان ۱۳۹۴	جان‌باختن در ۵۶سالگی در حملهٔ موشکی به کمپ لیبرتی

جستارهای وابسته

• سازمان مجاهدین خلق ایران
• ارتش آزادی‌بخش ملی ایران
• عملیات فروغ جاویدان
• قرارگاه اشرف
• کمپ لیبرتی
• حمله موشکی به کمپ لیبرتی در ۷ آبان ۱۳۹۴
• حسین ابریشم‌چی
• نیره ربیعی
• شورای ملی مقاومت ایران
• نیروی قدس سپاه پاسداران
• مقاومت ایران