کاربر:Hamidreza۱۰/صفحه تمرین
| استان گلستان سرزمین جنگل و استپ - دروازه ترکمنصحرا | |
|---|---|
 استان گلستان - برج گنبد قابوس | |
| کشور | ایران |
| مرکز استان | گرگان |
| شمال | ترکمنستان |
| جنوب | استانهای سمنان و خراسان شمالی |
| غرب | استان مازندران |
| شرق | استان خراسان شمالی |
| آب و هوا | معتدل و مرطوب (شمال و جنوب)؛ نیمهخشک استپی (شرق - ترکمنصحرا) |
| تأسیس استان | ۱۳۷۶ - جدا شده از استان مازندران |
| تنوع قومی | فارسها، ترکمنها، ترکها، بلوچها، سیستانیها و قزلباشها |
| گنبد قابوس (یونسکو) | بلندترین برج آجری جهان (۵۵ متر) - ساخت ۱۰۰۶ میلادی به دستور قابوس بن وشمگیر زیاری |
| دیوار بزرگ گرگان | ۱۹۵ کیلومتر - دومین دیوار بزرگ جهان پس از دیوار چین - دوره ساسانی (قرن پنجم میلادی) |
| جنگلهای هیرکانی (یونسکو) | آخرین بقایای جنگلهای عصر سوم (۲۵ تا ۵۰ میلیون سال) - زیستگاه پلنگ ایرانی و مرال |
| پارک ملی گلستان | نخستین پارک ملی ایران - در دل جنگلهای هیرکانی |
| ترکمنصحرا | دشت استپی زیبا در شمال استان - سرزمین اسب ترکمن و قالی ترکمن |
| پنبه و کشاورزی | بزرگترین تولیدکننده پنبه ایران - گندم، برنج، سویا و کلزا |
| قالی ترکمن | نقوش گُل (مدالیون هندسی) با رنگ قرمز غالب - از معروفترین قالیهای جهان |
| اسب ترکمن | آخالتکه و یموت - از اصیلترین و زیباترین نژادهای اسب جهان - مسابقات اسبدوانی |
استان گلستان در گوشهٔ جنوبشرقی دریای خزر، در مرز میان جنگلهای هیرکانی، دشت ترکمن، کوهپایههای البرز شرقی و راههای تاریخی آسیای میانه قرار دارد. این استان را میتوان سرزمینی از «سه اقلیم» دانست: رطوبت خزری در غرب و شمال، ارتفاعات جنگلی در مرکز و جنوب، و دشتهای خشکتر و استپی در شرق.
همین گوناگونی طبیعی با لایههای تاریخی هیرکانیا، جرجان، دولت زیاری، میراث ساسانی، فرهنگ ترکمنی و اقتصاد کشاورزی درهم تنیده شده است. گنبد قابوس، دیوار بزرگ گرگان، ذخیرهگاه زیستکرهٔ گلستان و جنگلهای هیرکانی، چهار نشانهٔ برجستهٔ این پیوند میان طبیعت، مهندسی و حافظهٔ تاریخیاند.
مرکز استان: گرگان
مساحت: ۲۰,۳۶۷ کیلومتر مربع
جمعیت: حدود ۱.۹ میلیون نفر (۱۴۰۰)
شهرستانها: ۱۴ شهرستان (گرگان، گنبدکاووس، آققلا، علیآباد کتول، بندرگز، مینودشت و...)
آب و هوا: معتدل و مرطوب (شمال)؛ نیمهخشک استپی (شرق)
زبان: فارسی، ترکمنی، ترکی، بلوچی، سیستانی
تاریخچه
گلستان، سرزمین جنگل و استپ در شمالشرقی ایران واقع شده و از متنوعترین استانهای ایران از نظر قومی و طبیعی است.استان گلستان تا سال ۱۳۷۶ بخشی از استان مازندران بود و این نام از «گلستان» سعدی گرفته شدهاست.
کاوشهای باستانشناسی در محوطههایی مانند تورنگتپه، یاریمتپه و دیگر استقرارگاههای دشت گرگان نشان دادهاند که این منطقه از هزارههای پیش از میلاد محل سکونت انسان بوده است. قرار گرفتن در مسیر ارتباطی میان فلات ایران و آسیای میانه موجب شد که این ناحیه در دورههای مختلف تاریخی اهمیت راهبردی پیدا کند.
دیوار بزرگ گرگان - دیوار سرخ:
دیوار بزرگ گرگان (دیوار سرخ یا مار سرخ یا سد اسکندر) با طول بیش از ۱۹۵ کیلومتر، بلندترین و طولانیترین بنای آجری باستانی جهان و دومین دیوار بزرگ جهان پس از دیوار بزرگ چین است. این دیوار در دوره ساسانی (قرن پنجم میلادی) برای دفاع از مرزهای شمالشرقی در برابر حملات اقوام بیابانگرد ساخته شد.
پژوهش دانشگاه ادینبرو این دیوار بزرگ را سامانهای دفاعی به طول حدود ۲۰۰ کیلومتر معرفی میکند که بیش از ۳۰ دژ از آن پاسداری میکردندو طول آن را از مجموع دیوارهای هادریان و آنتونین بیشتر میداند. تاریخگذاری علمی، ساخت دیوار را به سدههای پنجم و ششم میلادی و دورهٔ ساسانی نسبت میدهدو نه به دورهٔ اشکانی یا افسانهٔ «دیوار اسکندر».
در دوره ساسانی و سدههای نخست اسلامی، بخش بزرگی از استان کنونی گلستان با نام جرجان شناخته میشد. شهر تاریخی جرجان، واقع در نزدیکی گنبد کاووس امروزی، در قرون سوم تا پنجم هجری یکی از مهمترین مراکز شهری، علمی و تجاری جهان اسلام بود. وسعت شهر، شبکه پیشرفته آبرسانی و رونق صنایع دستی و بازرگانی، جرجان را به یکی از مهمترین شهرهای شرق ایران تبدیل کرده بود.
در دورههای اشکانی و ساسانی، دشت گرگان هم اهمیت نظامی داشت و هم بهواسطهٔ کانالها و زمینهای حاصلخیز، توان اقتصادی قابل توجهی ایجاد میکرد. پس از اسلام، جرجان به یکی از مراکز شهری و فرهنگی شمال ایران تبدیل شد.
ویرانی جرجان در یورشهای مغول، بهویژه در سدههای چهاردهم و پانزدهم میلادی، بخش مهمی از سیمای شهری پیشین را از میان برد. بااینحال، نام و شبکهٔ تاریخی آن در بناهایی چون گنبد قابوس باقی مانده است.
گرگان امروزی، که در دورههایی استرآباد نامیده میشد، باید در نسبت با این لایههای تاریخی خوانده شود. شهر معاصر بر روی یک تاریخ واحد بنا نشده، بلکه در میان هیرکانیا، جرجان اسلامی، راههای خزری و دولتهای محلی شمال ایران شکل گرفته است.
دوره اسلامی تا عصر قاجار
پس از شکوفایی جرجان، این منطقه در دورههای سلجوقی، ایلخانی، تیموری و صفوی همچنان اهمیت راهبردی خود را حفظ کرد. در دوره صفویه، حضور قبایل ترکمن در شمال منطقه نقش مهمی در شکلگیری ساختار جمعیتی کنونی استان داشت.
در عصر قاجار نیز استرآباد (نام تاریخی گرگان) یکی از شهرهای مهم شمال ایران محسوب میشد و به دلیل نزدیکی به مرزهای شمالی، اهمیت نظامی و اداری ویژهای داشت.
گنبد قابوس - میراث جهانی:
برج گنبد قابوس، بلندترین برج آجری جهان، در سال ۱۰۰۶ میلادی(۳۷۵ هجری) برای قابوس بن وشمگیر، فرمانروای زیاری و ادیب، ساخته شد.
این برج در نزدیکی ویرانههای جرجان باستان قرار دارد. یونسکو ارتفاع آن را ۵۳ متر گزارش میکند. برج از آجر پختهٔ بدون لعاب ساخته شده، بدنهای استوانهای و باریکشونده دارد و با سقف مخروطی پوشانده شده است.
اهمیت بنا تنها در قدمت یا مقیاس آن نیست، بلکه گنبد قابوس را نمونهای نوآورانه از معماری اسلامی است که با هندسه و سازهٔ باربر آجری، ارتفاع چشمگیری ایجاد کرده است. فرم مخروطی آن بر برجهای آرامگاهی ایران، آناتولی و آسیای مرکزی اثر گذاشت و بهعنوان شاهدی از تبادل فرهنگی میان کوچنشینان آسیای مرکزی و تمدن ایرانی شناخته شد.
در دوره قاجار، عهدنامه ترکمنچای (۱۲۲۸ هجری) و عهدنامه گلستان (۱۱۹۲ شمسی / ۱۸۱۳ میلادی) که بخشهای بزرگی از قفقاز را از ایران جدا کرد، در این منطقه امضا شد.
جغرافیا و اقلیم
گلستان از شمال به ترکمنستان، از غرب به مازندران و از جنوب به سمنان و خراسان شمالی محدود است. استان از جنگلهای هیرکانی (خزری) در جنوب تا دشتهای استپی ترکمنصحرا در شمال گسترده شده است.
تنوع اقلیمی استان در مقیاس محلی چشمگیر است: از جنگلهای بارانی معتدل و درههای مرطوب تا استپهای کوهستانی و دشتهای خشک. رود مادرَسو در درههای ذخیرهگاه جریان دارد و تغییر ارتفاع، بارش و پوشش گیاهی، زیستگاههای متنوعی ایجاد کرده است.
از منظر جغرافیای تاریخی، دشت گرگان در جنوبشرقی خزر یکی از مهمترین پهنههای باستانشناختی شمال ایران بهشمار میرود و آثار آن از دورهٔ پیشاتاریخ تا عصر اسلامی امتداد دارند.
تشکیل استان گلستان
تا سال ۱۳۷۶، منطقه کنونی گلستان بخشی از استان مازندران بود. با تصویب مجلس جمهوری اسلامی، استان گلستان تشکیل شد و شهر گرگان به عنوان مرکز آن انتخاب شد.
استان گلستان با مساحت حدود ۲۰٬۴۳۸ کیلومتر مربع در جنوب شرقی دریای خزر قرار گرفته است. این استان از نظر طبیعی یکی از متنوعترین مناطق ایران است؛ بهگونهای که فاصله کوتاهی میان سواحل دریای خزر، جنگلهای انبوه، دشتهای وسیع و ارتفاعات البرز وجود دارد.
بخش جنوبی استان را دامنههای شمالی رشتهکوه البرز فرا گرفته است، در حالی که بخش شمالی عمدتاً از دشت گرگان تشکیل شده است. این تفاوت ارتفاع باعث ایجاد اقلیمهای متنوع در فاصلهای نسبتاً کوتاه شده است.
از مهمترین رودخانههای این استان میتوان به گرگانرود، اترک، و قرهسو اشاره کرد.
این رودخانهها نقش مهمی در کشاورزی، تأمین آب و شکلگیری زیستبومهای استان دارند.
استان گلستان دارای سه نوع اقلیم اصلی است:
- معتدل و مرطوب در نواحی ساحلی
نواحی نزدیک دریای خزر دارای آبوهوای معتدل و مرطوب هستند. بارندگی در این مناطق نسبتاً زیاد است و پوشش جنگلی گستردهای را پدید آورده است.
- کوهستانی و سرد در ارتفاعات جنوبی
ارتفاعات جنوبی زمستانهای سرد و پربرف و تابستانهای معتدل دارند و بسیاری از سرچشمههای رودخانههای استان در همین ارتفاعات قرار گرفتهاند.
- نیمهخشک در بخشهایی از دشت شمالی
بخشهایی از دشت شمالی استان به دلیل فاصله از رطوبت دریای خزر، اقلیمی نیمهخشک دارند که برای کشاورزی مکانیزه و دامداری مناسب است.
این تنوع اقلیمی موجب شکلگیری زیستگاههای متعدد و تنوع بالای گونههای گیاهی و جانوری شده است.
جنگلهای هیرکانی - میراث جهانی:
جنگلهای هیرکانی (خزری)، میراث جهانی یونسکو از آخرین بقایای جنگلهای برگریز معتدله عصر سوم زمینشناسی هستند (قدمت ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال).
پارک ملی گلستان، نخستین پارک ملی ایران که در این جنگلها واقع شده و زیستگاه پلنگ ایرانی، خرس قهوهای و مرال است.
بخش مهمی از جنگلهای هیرکانی در استان گلستان قرار دارد. این جنگلها که قدمتی میان ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال دارند، در سال ۲۰۱۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.
یونسکو این جنگلها را یکی از ارزشمندترین اکوسیستمهای جنگلی جهان معرفی کرده است؛ زیرا بیش از ۳۲۰۰ گونه گیاهی آوندی، ۱۸۰ گونه پرنده و ۵۸ گونه پستاندار در این پهنه جنگلی ثبت شدهاند.
از گونههای شاخص این جنگلها میتوان به موارد زیر اشاره کرد: پلنگ ایرانی، خرس قهوهای، گرگ، مرال (گوزن قرمز هیرکانی)، شوکا (کوچکترین گوزن ایران و نوعی گوزن ظریف بومی اوراسیا).
ترکمنصحرا:
ترکمن صحرا منطقهای سرسبز، وسیع و تاریخی در شمال شرقی ایران است که بخشهای زیادی از استانهای گلستان و خراسان شمالی را شامل میشود. این منطقه ۴۰۰ کیلومتری از غرب به دریای خزر و از شمال به مرز ترکمنستان میرسد و شهرهایی مانند بندر ترکمن، گنبد کاووس، آققلا، کلاله و گمیشان را در بر میگیرد.
این دیار علاوه بر طبیعت متنوعش که شامل کوه، جنگل، مرتع و سواحل جلگهای است، جاذبههای دیدنی ارزشمندی همچون مقبره خالد نبی و گورستان سنگافراشتههای مرموز آن، تپهماهورهای هزار دره، برج تاریخی گنبد قابوس (بلندترین برج آجری جهان)، آبشار خزهای کبودوال، پل تاریخی آققلا و تالاب اینچه برون دارد. همچنین اسبهای نژاد اصیل ترکمن، آداب و رسوم سنتی، موسیقی غنی و صنایع دستی برجستهای مانند فرش و گلیم، زیورآلات سنتی و نمدمالی از دیگر جذابیتهای این منطقه محسوب میشوند.[۱]
اقتصاد و منابع
اقتصاد گلستان بر پایهٔ پیوند میان زمین، آب، جنگل و شبکههای انسانی شکل گرفته است و بر کشاورزی، دامداری، شیلات و صنعت استوار است.در دشتها، غلات و محصولات زراعی اهمیت بنیادی دارند و در نواحی خزری، باغداری و فعالیتهای وابسته به آب تقویت میشود. در امتداد ساحل و آبراههها، شیلات و اقتصاد ساحلی مطرح است.در مناطق روستایی و ترکمننشین، دامداری، صنایعدستی و تولیدات خانگی بخشی از معیشت را میسازند. ابریشم و بافتههای سنتی نیز تنها کالا نیستند، بلکه حامل مهارت و هویت این استان را نمایش میدهد.
پنبه و کشاورزی:
گلستان بزرگترین تولیدکننده پنبه ایران است. گندم، جو، برنج، سویا و کلزا از محصولات مهم زراعی هستند. ترکمنصحرا با خاک حاصلخیز از مراکز اصلی کشاورزی استان است.
قالی ترکمن:
قالی ترکمن با نقوش گُل (مدالیونهای هندسی) و رنگ قرمز غالب از معروفترین قالیهای جهان است. قالیبافی ترکمنی هنری اصیل با قدمت چند صد ساله و ارزش صادراتی بالاست.
اسب ترکمن:
اسب ترکمن (آخالتکه و یموت) از اصیلترین و زیباترین نژادهای اسب جهان است. مسابقات اسبدوانی ترکمنصحرا از رویدادهای مهم فرهنگی-ورزشی استان است.
گردشگری:
پارک ملی گلستان، برج گنبد قابوس (یونسکو)، آبشار لوه، خالدنبی (مقبره باستانی)، ترکمنصحرا و سواحل بندرگز از جاذبههای گردشگری هستند.
بااینحال، منابع طبیعی استان با فشارهایی روبهرو هستند. یونسکو از ترافیک، چرای بیش از ظرفیت و جنگلزدایی در ناحیهٔ گذار ذخیرهگاه نام میبرد.
آیندهٔ اقتصاد گلستان به توانایی آن در تلفیق بهرهوری کشاورزی با مدیریت آب، حفاظت جنگل با درآمد محلی و توسعهٔ گردشگری با محدودیتهای محیطزیستی وابسته است.
فرهنگ و آداب و رسوم
گلستان از متنوعترین استانهای ایران از نظر قومی و فرهنگی است.فارسها، ترکمنها، ترکها، بلوچها، سیستانیها و قزلباشها در کنار هم زندگی میکنند. این تنوع نتیجه قرنها همزیستی اقوام مختلف در این منطقه است.
ترکمنها
ترکمنها یکی از شناختهشدهترین گروههای قومی استان هستند که عمدتاً در شمال و شمالغرب استان زندگی میکنند.
ترکمنها فرهنگ غنی و متمایزی دارند. از پرورش اسب، قالیبافی و آلاچیق (یورت/خیمه ترکمنی)و موسیقی دوتار و آوازهای مقامی تا رقص ترکمنی و جشن عروسی ترکمنی از دیدنیترین مراسم فرهنگی ایران هستند.
موسیقی:
موسیقی دوتار ترکمنی و مقامخوانی از میراث ناملموس فرهنگی است. مختومقلی فراغی، بزرگترین شاعر ترکمن در گلستان زاده شد و شعرهایش سرود ملی ترکمنهاست.
غذاهای محلی:
آش ترکمنی (اوگره)، پلوی ترکمنی، بِلَما (ماست خشکشده ترکمنی)، قورمهسبزی گرگانی، ماهیکباب بندرگز و نان یوغوت (نان سنتی ترکمن) از غذاهای سنتی استان هستند.
مبارزات و مقاومت مردمی
گلستان در تاریخ معاصر شاهد مقاومت و مبارزات مردمی بودهاست. از دوران مشروطه که بسیاری از مردم این استان برای نبرد با نیروهای محمدعلی شاه به یاری میرزا کوچکخان شتافتند، تا دوران استبدادی رضاشاه و دیکتاتوری حکومت ولایت فقیه مردم این استان دست به مبارزه علیه ظلم و دیکتاتوری زدند و این سنت را از نسلی به نسل دیگر منتقل کردهاند.
سرکوب عشایر در دوره رضاشاه:
در دوره رضاشاه، ترکمنها به دلیل موقعیت استراتژیک در مرز شوروی و داشتن فرهنگ کوچنشینی قوی، از ایلمانی بودند که مقاومت شدیدی در برابر سیاستهای حکومت مرکزی نشان دادند. در سالهای ۱۳۰۷ تا ۱۳۰۹، شورش ترکمنها به رهبری خالهقلیخان و دیگر سران عشایر علیه خلع سلاح و مالیاتهای سنگین آغاز شد. ارتش رضاشاه در سال ۱۳۰۹ با حملهای گسترده و بهکارگیری نیروهای منظم و حتی بمباران هوایی، این مقاومت را به شدت سرکوب کرد.
در جریان این سرکوبها، هزاران نفر از ترکمنها کشته یا تبعید شدند و زمینهایشان به مصادره دولت درآمد. پس از شکست شورش، حکومت سیاست اسکان اجباری (تختهقاپو) را بر آنها تحمیل کرد و ترکمنها مجبور به زندگی در روستاهای ثابت شدند. این اقدام ضربه سنگینی به اقتصاد دامداری و زندگی عشایری آنها وارد ساخت و موجی از گرسنگی، بیماری و مرگومیر گسترده را میان آنان به همراه داشت. حکومت پهلوی با هدایت رسانهها و نیروهای نظامی، این سرکوب را تحت عنوان مقابله با «بینظمی و راهزنی» برای حفظ وحدت ملی توجیه میکرد.[۲]
اعدام رهبران ترکمن در دوره جمهوری اسلامی:
در سالهای نخست پس از انقلاب ضدسلطنتی، منطقه ترکمنصحرا شاهد شکلگیری «ستاد مرکزی شوراهای خلق ترکمن» و کانونهای فرهنگی-سیاسی بود که به رهبری فعالانی چون شیرمحمد درخشنده توماج، عبدالحکیم مختوم، طواغ محمد واحدی و حسین جرجانی اداره میشدند. این ستاد با سازماندهی شوراهای دهقانی، خواهان بازگرداندن زمینهای غصبشده توسط فئودالها و مالکان بزرگ پهلوی و تأمین حقوق قومی و منطقهای بود.
با اوجگیری درگیریها و مخالفت جمهوریاسلامی، با خودمختاری و فعالیتهای شورایی مستقل در ترکمنصحرا، با فرمان خمینی، صادق خلخالی و محمد ری شهری و نیروهای ارتش و سپاه پاسداران برای سرکوب این جنبش به منطقه اعزام شدند. در بهمنماه ۱۳۵۸، چهار تن از رهبران اصلی ستاد خلق ترکمن، ربوده شدند و پس از شکنجه شدید، در تاریخ ۲۹ بهمن ۱۳۵۸ مخفیانه تیرباران شدند. پیکرهای آنان بعداً در جاده بجنورد پیدا شد.
اگرچه در ابتدا مسئولیت این اقدام را کسی برعهده نمیگرفت، اما صادق خلخالی (حاکم شرع خمینی) بعداً اذعان کرد که فرمان اعدام رهبران ترکمن به دستور او و توسط نیروهای سپاه اجرا شده است. کشتار این رهبران ضربه سنگینی به ساختار شوراهای دهقانی ترکمن زد و راه را برای تسلط کامل حکومت مرکزی و سرکوب جنبش خلق ترکمن هموار ساخت.[۳][۴]
قتلعام۶۷ در گلستان:
زندان گرگان نیز در تابستان ۱۳۶۷ شاهد اعدام زندانیان سیاسی و مجاهد بود. کمیسیون مرگ در گلستان فعال بود و تعدادی از زندانیان مجاهد بدون محاکمه اعدام شدند.
در تابستان ۱۳۶۷، کشتار زندانیان سیاسی در استان گلستان کنونی (استان مازندران وقت) با قطع کامل ارتباطات و قطع ملاقاتها در زندان گرگان اجرا شد. هیئت مرگ با بازجوییهای چنددقیقهای، زندانیانی را که بر مواضع سیاسی خود (اعم از هواداران سازمان مجاهدین خلق و گروههای چپ) پایبند بودند، به اعدام محکوم کرد. قربانیان اغلب از میان جوانان، معلمان، دانشجویان و دانشآموزانی بودند که برخی حتی دوران حبسشان تمام شده بود.
اسامی برخی از اعدام شدگان از جمله حسین پور (دهقان ۶۰ساله)، محمدابراهیم رجبی ۵۸ ساله (که دخترش پروانه رجبی درسال ۱۳۶۲ تیرباران شد)، طهمورث رحیمنژاد(استاد دانشگاه، هفتمین اعدامی و تنها بازمانده خانواده رحیمنژاد)، محسن مهرانی،
عقیل ابراهیمی، محسن خلیلی، حسن صادقی، غلامرضا خلیلی و سید علیاکبر میرباقری.
- جانباختگان گروههای چپ و اقلیت در گرگان: از جمله اصغر ذبیحی، رضا افتخاری، علیاصغر منوچهری و محمد ذبیحی.
پیکر این اعدامشدگان بهصورت مخفیانه در گورهای بینامونشان به خاک سپرده شد و خبر اعدام آنها ماهها بعد، تنها با تحویل وسایل شخصیشان به خانوادهها اعلام گردید.[۵][۶]
سیل فاجعهبار ۱۳۹۸:
در فروردین ۱۳۹۸ سیل ویرانگری گلستان را فراگرفت — بخش بزرگی از آققلا زیر آب رفت و دهها هزار نفر بیخانمان شدند. ناکارآمدی رژیم در مدیریت بحران و نبود زیرساختهای مناسب خشم مردم را برانگیخت. واحدهای مقاومت مجاهدین با افشاگری فساد و سوءمدیریت رژیم در بحران سیل نقش فعالی داشتند.
قیام ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴:
گرگان و گنبدکاووس در قیامهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ شاهد اعتراضات بودند. مردم ترکمنصحرا نیز در جنبش «زن، زندگی، آزادی» مشارکت فعال داشتند.
آرنیکا دباغ، متین منتظرالظهور، سینا حقشناس، محمد بهرامی،
منابع
- ↑ ترکمن صحرا کجاست؟-الی گشت
- ↑ سرکوب عشایر در دوره رضاشاه-ایرانپدیا
- ↑ بمناسبت سالگرد اعدام ناجوانمردانه فدائیان خلق شیرمحمد درخشنده توماج، عبدالحکیم-گفتمان ترکمنها
- ↑ نگاهی به پرونده اعدام رهبران خلق ترکمن پس از سه دهه-بیبی سی
- ↑ طیف های اجتماعی قتل عام شدگان ۶۷- قتل عام زندانیان سیاسی در سال ۶۷ – جنایت هولناک علیه بشریت – فصل ششم- کانون حقوق بشر ایران
- ↑ سه زن از بستگان قربانیان قتل عام تابستان ۱۳۶۷ بازداشت شدند-زن مقاومت آزادی