کاربر:Hamidreza۱/صفحه تمرین: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| (۶ نسخهٔ میانیِ ایجادشده توسط همین کاربر نشان داده نشد) | |||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{Infobox settlement | |||
| name = استان آذربایجان غربی | |||
| other_name = سرزمین تنوع اقوام | |||
| image_skyline = استان آذربایجان غربی.jpg | |||
| image_caption = استان آذربایجان غربی — ارومیه | |||
| pushpin_map = Iran | |||
| map_caption = موقعیت استان آذربایجان غربی در نقشه ایران | |||
| subdivision_type = کشور | |||
| subdivision_name = ایران | |||
| seat_type = مرکز استان | |||
| seat = ارومیه | |||
| blank_name = مساحت | |||
| blank_info = ۳۷٬۴۱۱ کیلومتر مربع | |||
| blank1_name = جمعیت (۱۴۰۰) | |||
| blank1_info = حدود ۳٫۳ میلیون نفر | |||
| blank2_name = تعداد شهرستان | |||
| blank2_info = ۱۷ (ارومیه، خوی، مهاباد، بوکان، میاندوآب، سلماس، نقده، پیرانشهر، سردشت و...) | |||
| blank3_name = زبانها | |||
| blank3_info = ترکی آذربایجانی، کردی (سورانی و کرمانجی)، فارسی، آشوری (نوآرامی) | |||
| blank4_name = آب و هوا | |||
| blank4_info = سرد کوهستانی؛ زمستانهای طولانی و سرد با بارش برف فراوان، تابستانهای معتدل | |||
| blank5_name = قدمت تاریخی | |||
| blank5_info = هزاره دوم پیش از میلاد — تمدن اورارتو و پادشاهی مانا | |||
| blank6_name = رودخانههای مهم | |||
| blank6_info = زرینهرود · سیمینهرود · زاب | |||
| blank7_name = مرزهای بینالمللی | |||
| blank7_info = ترکیه · عراق · آذربایجان (نخجوان) | |||
| blank_name_sec1 = شمال | |||
| blank_info_sec1 = ترکیه و آذربایجان (نخجوان) | |||
| blank1_name_sec1 = جنوب | |||
| blank1_info_sec1 = استان کردستان | |||
| blank2_name_sec1 = شرق | |||
| blank2_info_sec1 = استان آذربایجان شرقی | |||
| blank3_name_sec1 = غرب | |||
| blank3_info_sec1 = ترکیه و عراق | |||
| blank_name_sec2 = دریاچه ارومیه | |||
| blank_info_sec2 = زمانی بزرگترین دریاچه آب شور خاورمیانه — بیش از ۹۵ درصد خشک شده (بحران زیستمحیطی) | |||
| blank1_name_sec2 = میراث جهانی یونسکو | |||
| blank1_info_sec2 = کلیسای سنتتادئوس (قرهکلیسا) در چالدران — قدیمیترین کلیسای آشوری/ارمنی | |||
| blank2_name_sec2 = آثار تاریخی | |||
| blank2_info_sec2 = مسجد جامع ارومیه · پل قوتور · تپههای باستانی گوکتپه و دیگاله | |||
| blank3_name_sec2 = رویداد تاریخی مهم | |||
| blank3_info_sec2 = نبرد چالدران (۹۲۰ هجری / ۱۵۱۴ میلادی) — شاه اسماعیل صفوی و سلطان سلیم عثمانی | |||
| blank4_name_sec2 = محصولات کشاورزی | |||
| blank4_info_sec2 = سیب (معروفترین در ایران) · انگور · گردو · بادام · گندم · جو | |||
| blank5_name_sec2 = صنایع و معادن | |||
| blank5_info_sec2 = صنایع غذایی · سنگبُری · سیمان · معادن مس و کروم · تجارت مرزی (ارومیه، سردشت، پیرانشهر) | |||
| blank6_name_sec2 = تنوع قومی | |||
| blank6_info_sec2 = ترکها · کُردها · آشوریها (سریانی) · ارمنیها · فارسها | |||
| blank7_name_sec2 = مفاخر | |||
| blank7_info_sec2 = قاضی محمد (رهبر جمهوری مهاباد) · شهرام ناظری (خواننده کُرد) | |||
| blank8_name_sec2 = موسیقی و رقص | |||
| blank8_info_sec2 = موسیقی عاشیقی آذربایجانی · موسیقی کُردی با تنبور و دف · رقص ههلپهرکی و رقص آذری | |||
| blank9_name_sec2 = غذاهای محلی | |||
| blank9_info_sec2 = کباب تبریزی · کوفته ارومیهای · دولمه · آش رشته کُردی · حلوای آرد | |||
| blank10_name_sec2 = گردشگری طبیعی | |||
| blank10_info_sec2 = آبشار شلماش سردشت · دشتهای لالهگون · کوههای مرزی | |||
| blank11_name_sec2 = منطقه زمانی | |||
| blank11_info_sec2 = به وقت ایران (+۳:۳۰) | |||
}} | |||
'''مقاله درحال ویرایش است''' | |||
''' | '''استان آذربایجان غربی،''' با مرکزیت ارومیه، یکی از استانهای شمالغربی ایران است که با ترکیه، عراق و آذربایجان (نخجوان) هممرز است. | ||
این منطقه با مساحت حدود ۳۷٬۴۱۱ کیلومتر مربع و جمعیتی نزدیک به ۳.۳ میلیون نفر، دارای تنوع قومی غنی (ترک، کرد، آشوری، ارمنی و فارس) و آبوهوای سرد کوهستانی است. | |||
از نظر تاریخی، از هزاره دوم پیش از میلاد سکونتگاه تمدنهایی مانند اورارتو و ماناها بوده و بعدها شاهد نبرد مهم چالدران (۹۲۰ هجری) بین صفویان و عثمانیها بود. | |||
دریاچه ارومیه که زمانی بزرگترین دریاچه آب شور خاورمیانه بود، اکنون بیش از ۹۵ درصد خشک شده و بحران زیستمحیطی بزرگی ایجاد کرده است. | |||
استان | اقتصاد استان بر پایه کشاورزی (بهویژه سیب معروف)، دامداری، صنایع غذایی، سنگبری و تجارت مرزی استوار است. | ||
جاذبههای گردشگری این استان شامل کلیسای سنتتادئوس (میراث یونسکو)، مسجد جامع ارومیه و آبشار شلماش و... میشود. | |||
فرهنگ استان غنی از موسیقی، رقص و آداب محلی هر قوم است و مفاخری مانند قاضی محمد (رهبر جمهوری مهاباد) و شهرام ناظری از آن برخاستهاند. | |||
مرکز استان: ارومیه | |||
مساحت: ۳۷,۴۱۱ کیلومتر مربع | |||
جمعیت: حدود ۳.۳ میلیون نفر (۱۴۰۰) | |||
شهرستانها: ۱۷ شهرستان (ارومیه، خوی، مهاباد، بوکان، میاندوآب، سلماس، نقده، پیرانشهر، سردشت و...) | |||
آب و هوا: سرد کوهستانی؛ زمستانهای طولانی و سرد | |||
زبان: ترکی آذربایجانی، کردی، فارسی، آشوری | |||
== تاریخچه == | == تاریخچه == | ||
آذربایجان غربی یکی از کهنترین سرزمینهای مسکونی ایران و جهان است. شهر ارومیه در هزاره دوم پیش از میلاد تأسیس شده و از مراکز تمدنی اوراتورو و ماناها بوده است. تپههای باستانی گوکتپه، دیگاله و ترمنی آثاری به قدمت هزاران سال دارند. | آذربایجان غربی یکی از کهنترین سرزمینهای مسکونی ایران و جهان است. شهر ارومیه در هزاره دوم پیش از میلاد تأسیس شده و از مراکز تمدنی اوراتورو و ماناها بوده است. تپههای باستانی گوکتپه، دیگاله و ترمنی آثاری به قدمت هزاران سال دارند. | ||
تمدن اورارتو و | تمدن اورارتو و ماناهادر اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول پیش از میلاد، منطقه ارومیه در قلمرو اورارتو قرار داشت و تمدنی قدرتمند بود که با آشوریان رقابت میکرد. پادشاهی مانا نیز در جنوب دریاچه ارومیه از قرن نهم تا هفتم پیش از میلاد یکی از نخستین حکومتهای ایرانی بود. پس از فروپاشی مانا، مادها بودند که نخستین امپراتوری ایرانی را تشکیل داده و قدرت را در دست گرفتند. | ||
در | تبدیل ارومیه به شهری مهم در دوره اسلامی و سلجوقیان ادامه یافت. | ||
در دوره صفوی، آذربایجان غربی بهدلیل داشتن مرز مشترک با عثمانی همواره صحنه نبردهای بزرگ بود. نبرد چالدران (۹۲۰ هجری / ۱۵۱۴ میلادی) بین شاه اسماعیل صفوی و سلطان سلیم عثمانی در نزدیکی خوی رخ دادکه بهعنوان یکی از سرنوشتسازترین نبردهای تاریخ ایران بهثبت رسیده است. | |||
در جنگهای ایران و روسیه (قرن نوزدهم) و جنگ جهانی اول، آذربایجان غربی آسیبهای فراوانی دید. اشغال عثمانی و روسیه و کشتار آشوریان و ارمنیان از رویدادهای تلخ این دوره بود. | در جنگهای ایران و روسیه (قرن نوزدهم) و جنگ جهانی اول، آذربایجان غربی آسیبهای فراوانی دید. اشغال عثمانی و روسیه و کشتار آشوریان و ارمنیان از رویدادهای تلخ این دوره بود. | ||
در دوره پهلوی، مهاباد برای مدت کوتاهی | در دوره پهلوی، مهاباد شاهد نخستین حکومت کردی مدرن به رهبری قاضی محمد بود که برای مدت کوتاهی جمهوری مهاباد (جمهوری کُردستان، ۱۳۲۴-۱۳۲۵) را تاسیس نمود.<ref>[https://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-index/ دانشنامه ایرانیکا — آذربایجان]</ref><ref name=":0">[https://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-ii/ Azarbaijan ii. Archaeology-iranica]</ref><ref>[https://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-iv/ Azarbaijan iv. Islamic History to 1941-iranica]</ref><ref name=":1">[https://whc.unesco.org/en/list/1262/ یونسکو — کلیساهای آشوری ایران]</ref><ref name=":2">[https://www.iranicaonline.org/articles/calderan-battle/ ČĀLDERĀN-iranica]</ref> | ||
== جغرافیا و اقلیم == | == جغرافیا و اقلیم == | ||
آذربایجان غربی در شمالغربی ایران واقع شده و با ترکیه، عراق و آذربایجان (نخجوان) مرز مشترک دارد. استان از کوهها و دشتهای متنوع تشکیل شده و ارتفاعات آن به بیش از ۳,۵۰۰ متر میرسد. | آذربایجان غربی در شمالغربی ایران واقع شده و با ترکیه، عراق و آذربایجان (نخجوان) مرز مشترک دارد. استان از کوهها و دشتهای متنوع تشکیل شده و ارتفاعات آن به بیش از ۳,۵۰۰ متر میرسد. | ||
دریاچه ارومیه: | === '''دریاچه ارومیه:''' === | ||
[[دریاچه ارومیه|دریاچه ارومیه،]] با نام باستانی «چیچست» به معنای «درخشنده» زمانی بزرگترین دریاچه آب شور خاورمیانه و دومین دریاچه بزرگ آب شور جهان بود. متأسفانه در دهههای اخیر بهدلیل سدسازی بیرویه،ایجاد میانگذر، مدیریت نادرست منابع آب و تغییرات اقلیمی، بیش از ۹۵ درصد دریاچه خشک شده است. بحران دریاچه ارومیه یکی از بزرگترین فجایع زیستمحیطی ایران و خاورمیانه محسوب میشود. | |||
آبوهوای استان سرد و نیمهخشک تا سرد کوهستانی است. زمستانها طولانی و سرد با بارش برف فراوان و تابستانها معتدل هستند. رودخانههای زرینهرود، سیمینهرود و زاب از رودهای مهم استان هستند.<ref>[https://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-i/ Azarbaijan i. Geography-iranica]</ref><ref>[[دریاچه ارومیه|دریاچه ارومیه-ایرانپدیا]]</ref><ref name=":0" /><ref>[https://www.britannica.com/place/Lake-Urmia دانشنامه بریتانیکا — دریاچه ارومیه]</ref><ref>[https://www.britannica.com/place/Azerbaijan-region-Iran دانشنامه بریتانیکا — آذربایجان غربی]</ref> | |||
== اقتصاد و منابع == | |||
== | === کشاورزی: === | ||
آذربایجان غربی یکی از استانهای مهم کشاورزی ایران است. سیب آذربایجان غربی معروفترین محصول استان بوده و ایران را به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان سیب جهان تبدیل کرده است. انگور، گردو، بادام، گندم و جو از دیگر محصولات مهم هستند. | [[پرونده:قره کلیسا در چالدران.jpg|جایگزین=قره کلیسا - چالدران|بندانگشتی|330x330پیکسل|قره کلیسا - چالدران]] | ||
آذربایجان غربی یکی از استانهای مهم کشاورزی ایران است. سیب آذربایجان غربی معروفترین محصول استان بوده و ایران را به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان سیب جهان تبدیل کرده است. انگور، گردو، بادام، گندم و جو از دیگر محصولات مهم این استان هستند. | |||
دامداری و دامپروری از ارکان اقتصاد استان است | === '''دامداری و دامپروری:''' === | ||
دامداری و دامپروری بهویژه پرورش گوسفند و بز، از ارکان اقتصاد استان است و عسل ارومیه نیز شهرت جهانی دارد. | |||
صنایع و معادن: | === '''صنایع و معادن:''' === | ||
صنایع سنگبُری، سیمان و فلزی از صنایع مهم استان هستند. معادن سنگ تزئینی، مس، کروم و سنگ آهن در نقاط مختلف استان فعال هستند. | |||
صنایع غذایی (کنسرو، لبنیات، آبمیوه) | صنایع غذایی (کنسرو، لبنیات، آبمیوه) از تولیدات این استان هستند و بازارچههای مرزی ارومیه، سردشت و پیرانشهر از مراکز مهم تجارت مرزی با عراق و ترکیه هستند. | ||
گردشگری: | === '''گردشگری:''' === | ||
کلیسای سنتتادئوس (قرهکلیسا) در چالدران، میراث جهانی یونسکو یکی از قدیمیترین کلیساهای مسیحیان آشوری/ارمنی است. | |||
مسجد جامع ارومیه، پل قوتور، آبشار شلماش سردشت، دشتهای لالهگون و کوههای مرزی از جاذبههای استان هستند.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>[https://www.kojaro.com/attraction/7308-ghareh-church---st-thaddeus-monastery/ قره کلیسا-کجارو]</ref> | |||
== فرهنگ و آداب و رسوم == | == فرهنگ و آداب و رسوم == | ||
آذربایجان غربی از متنوعترین استانهای ایران از نظر قومی و زبانی است. ترکها، کُردها، آشوریها (سریانیها)، ارمنیها و فارسها در کنار هم زندگی میکنند و هر کدام فرهنگ، زبان و آیینهای خاص خود را حفظ کردهاند. | آذربایجان غربی از متنوعترین استانهای ایران از نظر قومی و زبانی است. ترکها، کُردها، آشوریها (سریانیها)، ارمنیها و فارسها در کنار هم زندگی میکنند و هر کدام فرهنگ، زبان و آیینهای خاص خود را حفظ کردهاند. | ||
زبانها و ادبیات: | === '''زبانها و ادبیات:''' === | ||
ترکی آذربایجانی و کردی (سورانی و کرمانجی) دو زبان اصلی استان هستند. آشوریها زبان نوآرامی (سورث) را حفظ کردهاند. این زبان از آخرین بازماندگان زبان آرامی باستانی میباشد. ادبیات کُردی با شاعرانی چون ملای جزیری و احمد خانی ریشهای عمیق در این سرزمین دارد. | |||
ترکی آذربایجانی و کردی (سورانی و کرمانجی) دو زبان اصلی استان هستند. آشوریها زبان نوآرامی (سورث) را حفظ کردهاند | |||
=== '''موسیقی و رقص:''' === | |||
موسیقی آذربایجانی با مقامها و آوازهای عاشیقی و موسیقی کُردی با ساز تنبور و دف از غنیترین موسیقیهای ایران هستند. رقصهای کُردی (ههلپهرکی) و آذری از رقصهای پرشور و جمعی هستند. | موسیقی آذربایجانی با مقامها و آوازهای عاشیقی و موسیقی کُردی با ساز تنبور و دف از غنیترین موسیقیهای ایران هستند. رقصهای کُردی (ههلپهرکی) و آذری از رقصهای پرشور و جمعی هستند. | ||
مفاخر علمی و ادبی: | === '''مفاخر علمی و ادبی:''' === | ||
'''شیخالاسلام شمسالدین آملی، قاضی محمد (رئیس جمهوری مهاباد)، حسن حسنزاده آملی (فیلسوف)، شهرام ناظری (خواننده بزرگ کُرد) و بسیاری دیگر از فرزندان نامآور آذربایجان غربی هستند.''' | |||
شیخالاسلام شمسالدین آملی، قاضی محمد (رئیس جمهوری مهاباد)، حسن حسنزاده آملی (فیلسوف)، شهرام ناظری (خواننده بزرگ کُرد) و بسیاری دیگر از فرزندان نامآور آذربایجان غربی هستند. | |||
غذاهای محلی: | === '''غذاهای محلی:''' === | ||
کباب تبریزی، کوفته ارومیهای، دولمه (یارپاق دولماسی)، آش رشته کُردی، گوشت و برنج کُردی (بریانی)، و حلوای آرد از غذاهای محبوب این استان هستند. | |||
=== '''آداب و رسوم:''' === | |||
نوروز در آذربایجان غربی با چهارشنبهسوری پرشور، سفره هفتسین و دیدارهای خانوادگی برگزار میشود. مراسم عید قربان و محرم نیز با شکوه خاصی برپا میگردد. جشن نوروز کُردی (نوروز پیروز) با آتشبازی و رقصهای جمعی از آیینهای مهم کُردهاست.<ref name=":0" /> | |||
آداب و رسوم: | |||
نوروز در آذربایجان غربی با چهارشنبهسوری پرشور، سفره هفتسین و دیدارهای خانوادگی برگزار میشود. مراسم عید قربان و محرم نیز با شکوه خاصی برپا میگردد. جشن نوروز کُردی (نوروز پیروز) با آتشبازی و رقصهای جمعی از آیینهای مهم کُردهاست. | |||
== مبارزات و مقاومت مردمی == | == مبارزات و مقاومت مردمی == | ||
آذربایجان غربی سرزمین مقاومت و ایستادگی بوده و مجاهدین خلق ایران در این استان شهدا و مبارزان فراوانی داشتهاند. | آذربایجان غربی سرزمین مقاومت و ایستادگی بوده و مجاهدین خلق ایران در این استان شهدا و مبارزان فراوانی داشتهاند. | ||
نبرد چالدران و روح مقاومت: | === '''نبرد چالدران و روح مقاومت:''' === | ||
آذربایجان غربی از دیرباز سرزمین مقاومت در برابر بیگانگان بوده و از نبرد چالدران علیه عثمانیها تا مقاومت در برابر اشغال روسیه و عثمانی در جنگ جهانی اول تا کنون شعله مقاومت دربرابر دیکتاتوری در این استان روشن بودهاست.<ref name=":2" /> | |||
آذربایجان غربی از دیرباز سرزمین مقاومت در برابر بیگانگان بوده | |||
=== قاضی محمد: === | |||
[[قاضی محمد]]، مبارز کرد و بنیانگذار [[حزب دموکرات کردستان ایران]] بود که توسط حکومت پهلوی به همراه برادرش (ابوالقاسم صدر قاضی) و نیز پسرعمویش (محمد حسینخان سیف قاضی) در روز ۱۰ فروردین ۱۳۲۶ درمهاباد به دار آویخته شد. قاضی محمد برای احقاق حقوق مردم کردستان مبارزات بسیار کرد. او در روز دوم بهمن ماه سال ۱۳۲۴ ه.ق در میدان «چوار چرا» یا چهار چراغ مهاباد در حالی که جمعیّت زیادی گرد آمده بودند، جمهوری خودمختاری کردستان را اعلام کرد.<ref>[[قاضی محمد|قاضی محمد- ایرانپدیا]]</ref> | |||
=== مجاهدین خلق در آذربایجان غربی: === | |||
سازمان مجاهدین خلق از همان سالهای اول تأسیس این سازمان تا کنون در استان آذربایجان غربی، شهرهایی چون ارومیه، مهاباد و دیگر شهرهای این استان فعالیت دارند. هواداران سازمان در فاز سیاسی (۱۳۵۷-۱۳۶۰) در تظاهرات و فعالیتهای سیاسی شرکت فعال داشتند و پس از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ مورد سرکوب شدید قرار گرفتند.<ref>[https://news.mojahedin.org/i/%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D9%87%D8%A7%D8%AC%D9%85-%D9%88-%D8%A7%D9%86%D9%81%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%81%D8%AA%D8%B1-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%86%DA%AF%D9%87%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%AC%D8%A7%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86--%D8%BA%D8%B1%D8%A8%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B7-%DA%A9%D8%A7%D9%86%D9%88%D9%86-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%B4%DB%8C ارومیه - تهاجم و انفجار در ساختمان دفتر شورای نگهبان ارتجاع در آذربایجان غربی توسط کانون شورشی-سازمان مجاهدین]</ref> | |||
ارومیه و | === کشتار ۶۷ در ارومیه: === | ||
در تابستان ۱۳۶۷، [[زندان مرکزی اورمیه|زندان ارومیه]] از جمله زندانهایی بود که کمیسیون مرگ در آن فعال بود. دهها تن از زندانیان مجاهد در ارومیهکه بسیاری حکمشان پایان یافتهبود و یا در حال گذراندن حبس بودند، اعدام شدند و در گورهای دستهجمعی دفن شدند. پیکر شهدا در گورستان باغچهبان ارومیه به خاک سپرده شد و خانوادهها سالها از محل دفن بیخبر ماندند.<ref>[[زندان مرکزی اورمیه|زندان مرکزی اورمیه-ایرانپدیا]]</ref> | |||
واحدهای مقاومت مجاهدین | === قیام ۱۴۰۱ و قیام ۱۴۰۴ در آذربایجان غربی: === | ||
در [[قیام سراسری ۱۴۰۱ ایران|قیام سراسری ۱۴۰۱]] و [[اعتراضات سراسری ۱۴۰۴|۱۴۰۴]] شهرهای مهاباد، بوکان، سردشت، پیرانشهر و ارومیه از کانونهای اصلی اعتراضات بودند. مهاباد بهویژه شاهد اعتراضات گسترده و سرکوب خونین بود. شهرهای کُردنشین استان در صف مقدم قیام قرار داشتند. واحدهای مقاومت در این شهرها سالهاست که درحال فعالیت در برابر نیروهای سرکوبگر جمهوری اسلامی هستند.<ref>[https://english.mojahedin.org/list-of-martyrs/ سازمان مجاهدین — فهرست شهدای قیام ۱۴۰۱]</ref><ref>[[جانباختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی]]</ref> | |||
== منابع == | |||
نسخهٔ ۲۲ ژوئن ۲۰۲۶، ساعت ۲۲:۴۹
| استان آذربایجان غربی سرزمین تنوع اقوام | |
|---|---|
| استان آذربایجان غربی — ارومیه استان آذربایجان غربی — ارومیه | |
| کشور | ایران |
| مرکز استان | ارومیه |
| شمال | ترکیه و آذربایجان (نخجوان) |
| جنوب | استان کردستان |
| شرق | استان آذربایجان شرقی |
| غرب | ترکیه و عراق |
| آب و هوا | سرد کوهستانی؛ زمستانهای طولانی و سرد با بارش برف فراوان، تابستانهای معتدل |
| قدمت تاریخی | هزاره دوم پیش از میلاد — تمدن اورارتو و پادشاهی مانا |
| رودخانههای مهم | زرینهرود · سیمینهرود · زاب |
| مرزهای بینالمللی | ترکیه · عراق · آذربایجان (نخجوان) |
| دریاچه ارومیه | زمانی بزرگترین دریاچه آب شور خاورمیانه — بیش از ۹۵ درصد خشک شده (بحران زیستمحیطی) |
| میراث جهانی یونسکو | کلیسای سنتتادئوس (قرهکلیسا) در چالدران — قدیمیترین کلیسای آشوری/ارمنی |
| آثار تاریخی | مسجد جامع ارومیه · پل قوتور · تپههای باستانی گوکتپه و دیگاله |
| رویداد تاریخی مهم | نبرد چالدران (۹۲۰ هجری / ۱۵۱۴ میلادی) — شاه اسماعیل صفوی و سلطان سلیم عثمانی |
| محصولات کشاورزی | سیب (معروفترین در ایران) · انگور · گردو · بادام · گندم · جو |
| صنایع و معادن | صنایع غذایی · سنگبُری · سیمان · معادن مس و کروم · تجارت مرزی (ارومیه، سردشت، پیرانشهر) |
| تنوع قومی | ترکها · کُردها · آشوریها (سریانی) · ارمنیها · فارسها |
| مفاخر | قاضی محمد (رهبر جمهوری مهاباد) · شهرام ناظری (خواننده کُرد) |
مقاله درحال ویرایش است
استان آذربایجان غربی، با مرکزیت ارومیه، یکی از استانهای شمالغربی ایران است که با ترکیه، عراق و آذربایجان (نخجوان) هممرز است.
این منطقه با مساحت حدود ۳۷٬۴۱۱ کیلومتر مربع و جمعیتی نزدیک به ۳.۳ میلیون نفر، دارای تنوع قومی غنی (ترک، کرد، آشوری، ارمنی و فارس) و آبوهوای سرد کوهستانی است.
از نظر تاریخی، از هزاره دوم پیش از میلاد سکونتگاه تمدنهایی مانند اورارتو و ماناها بوده و بعدها شاهد نبرد مهم چالدران (۹۲۰ هجری) بین صفویان و عثمانیها بود.
دریاچه ارومیه که زمانی بزرگترین دریاچه آب شور خاورمیانه بود، اکنون بیش از ۹۵ درصد خشک شده و بحران زیستمحیطی بزرگی ایجاد کرده است.
اقتصاد استان بر پایه کشاورزی (بهویژه سیب معروف)، دامداری، صنایع غذایی، سنگبری و تجارت مرزی استوار است.
جاذبههای گردشگری این استان شامل کلیسای سنتتادئوس (میراث یونسکو)، مسجد جامع ارومیه و آبشار شلماش و... میشود.
فرهنگ استان غنی از موسیقی، رقص و آداب محلی هر قوم است و مفاخری مانند قاضی محمد (رهبر جمهوری مهاباد) و شهرام ناظری از آن برخاستهاند.
مرکز استان: ارومیه
مساحت: ۳۷,۴۱۱ کیلومتر مربع
جمعیت: حدود ۳.۳ میلیون نفر (۱۴۰۰)
شهرستانها: ۱۷ شهرستان (ارومیه، خوی، مهاباد، بوکان، میاندوآب، سلماس، نقده، پیرانشهر، سردشت و...)
آب و هوا: سرد کوهستانی؛ زمستانهای طولانی و سرد
زبان: ترکی آذربایجانی، کردی، فارسی، آشوری
تاریخچه
آذربایجان غربی یکی از کهنترین سرزمینهای مسکونی ایران و جهان است. شهر ارومیه در هزاره دوم پیش از میلاد تأسیس شده و از مراکز تمدنی اوراتورو و ماناها بوده است. تپههای باستانی گوکتپه، دیگاله و ترمنی آثاری به قدمت هزاران سال دارند.
تمدن اورارتو و ماناهادر اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول پیش از میلاد، منطقه ارومیه در قلمرو اورارتو قرار داشت و تمدنی قدرتمند بود که با آشوریان رقابت میکرد. پادشاهی مانا نیز در جنوب دریاچه ارومیه از قرن نهم تا هفتم پیش از میلاد یکی از نخستین حکومتهای ایرانی بود. پس از فروپاشی مانا، مادها بودند که نخستین امپراتوری ایرانی را تشکیل داده و قدرت را در دست گرفتند.
تبدیل ارومیه به شهری مهم در دوره اسلامی و سلجوقیان ادامه یافت.
در دوره صفوی، آذربایجان غربی بهدلیل داشتن مرز مشترک با عثمانی همواره صحنه نبردهای بزرگ بود. نبرد چالدران (۹۲۰ هجری / ۱۵۱۴ میلادی) بین شاه اسماعیل صفوی و سلطان سلیم عثمانی در نزدیکی خوی رخ دادکه بهعنوان یکی از سرنوشتسازترین نبردهای تاریخ ایران بهثبت رسیده است.
در جنگهای ایران و روسیه (قرن نوزدهم) و جنگ جهانی اول، آذربایجان غربی آسیبهای فراوانی دید. اشغال عثمانی و روسیه و کشتار آشوریان و ارمنیان از رویدادهای تلخ این دوره بود.
در دوره پهلوی، مهاباد شاهد نخستین حکومت کردی مدرن به رهبری قاضی محمد بود که برای مدت کوتاهی جمهوری مهاباد (جمهوری کُردستان، ۱۳۲۴-۱۳۲۵) را تاسیس نمود.[۱][۲][۳][۴][۵]
جغرافیا و اقلیم
آذربایجان غربی در شمالغربی ایران واقع شده و با ترکیه، عراق و آذربایجان (نخجوان) مرز مشترک دارد. استان از کوهها و دشتهای متنوع تشکیل شده و ارتفاعات آن به بیش از ۳,۵۰۰ متر میرسد.
دریاچه ارومیه:
دریاچه ارومیه، با نام باستانی «چیچست» به معنای «درخشنده» زمانی بزرگترین دریاچه آب شور خاورمیانه و دومین دریاچه بزرگ آب شور جهان بود. متأسفانه در دهههای اخیر بهدلیل سدسازی بیرویه،ایجاد میانگذر، مدیریت نادرست منابع آب و تغییرات اقلیمی، بیش از ۹۵ درصد دریاچه خشک شده است. بحران دریاچه ارومیه یکی از بزرگترین فجایع زیستمحیطی ایران و خاورمیانه محسوب میشود.
آبوهوای استان سرد و نیمهخشک تا سرد کوهستانی است. زمستانها طولانی و سرد با بارش برف فراوان و تابستانها معتدل هستند. رودخانههای زرینهرود، سیمینهرود و زاب از رودهای مهم استان هستند.[۶][۷][۲][۸][۹]
اقتصاد و منابع
کشاورزی:
آذربایجان غربی یکی از استانهای مهم کشاورزی ایران است. سیب آذربایجان غربی معروفترین محصول استان بوده و ایران را به یکی از بزرگترین تولیدکنندگان سیب جهان تبدیل کرده است. انگور، گردو، بادام، گندم و جو از دیگر محصولات مهم این استان هستند.
دامداری و دامپروری:
دامداری و دامپروری بهویژه پرورش گوسفند و بز، از ارکان اقتصاد استان است و عسل ارومیه نیز شهرت جهانی دارد.
صنایع و معادن:
صنایع سنگبُری، سیمان و فلزی از صنایع مهم استان هستند. معادن سنگ تزئینی، مس، کروم و سنگ آهن در نقاط مختلف استان فعال هستند.
صنایع غذایی (کنسرو، لبنیات، آبمیوه) از تولیدات این استان هستند و بازارچههای مرزی ارومیه، سردشت و پیرانشهر از مراکز مهم تجارت مرزی با عراق و ترکیه هستند.
گردشگری:
کلیسای سنتتادئوس (قرهکلیسا) در چالدران، میراث جهانی یونسکو یکی از قدیمیترین کلیساهای مسیحیان آشوری/ارمنی است.
مسجد جامع ارومیه، پل قوتور، آبشار شلماش سردشت، دشتهای لالهگون و کوههای مرزی از جاذبههای استان هستند.[۲][۴][۱۰]
فرهنگ و آداب و رسوم
آذربایجان غربی از متنوعترین استانهای ایران از نظر قومی و زبانی است. ترکها، کُردها، آشوریها (سریانیها)، ارمنیها و فارسها در کنار هم زندگی میکنند و هر کدام فرهنگ، زبان و آیینهای خاص خود را حفظ کردهاند.
زبانها و ادبیات:
ترکی آذربایجانی و کردی (سورانی و کرمانجی) دو زبان اصلی استان هستند. آشوریها زبان نوآرامی (سورث) را حفظ کردهاند. این زبان از آخرین بازماندگان زبان آرامی باستانی میباشد. ادبیات کُردی با شاعرانی چون ملای جزیری و احمد خانی ریشهای عمیق در این سرزمین دارد.
موسیقی و رقص:
موسیقی آذربایجانی با مقامها و آوازهای عاشیقی و موسیقی کُردی با ساز تنبور و دف از غنیترین موسیقیهای ایران هستند. رقصهای کُردی (ههلپهرکی) و آذری از رقصهای پرشور و جمعی هستند.
مفاخر علمی و ادبی:
شیخالاسلام شمسالدین آملی، قاضی محمد (رئیس جمهوری مهاباد)، حسن حسنزاده آملی (فیلسوف)، شهرام ناظری (خواننده بزرگ کُرد) و بسیاری دیگر از فرزندان نامآور آذربایجان غربی هستند.
غذاهای محلی:
کباب تبریزی، کوفته ارومیهای، دولمه (یارپاق دولماسی)، آش رشته کُردی، گوشت و برنج کُردی (بریانی)، و حلوای آرد از غذاهای محبوب این استان هستند.
آداب و رسوم:
نوروز در آذربایجان غربی با چهارشنبهسوری پرشور، سفره هفتسین و دیدارهای خانوادگی برگزار میشود. مراسم عید قربان و محرم نیز با شکوه خاصی برپا میگردد. جشن نوروز کُردی (نوروز پیروز) با آتشبازی و رقصهای جمعی از آیینهای مهم کُردهاست.[۲]
مبارزات و مقاومت مردمی
آذربایجان غربی سرزمین مقاومت و ایستادگی بوده و مجاهدین خلق ایران در این استان شهدا و مبارزان فراوانی داشتهاند.
نبرد چالدران و روح مقاومت:
آذربایجان غربی از دیرباز سرزمین مقاومت در برابر بیگانگان بوده و از نبرد چالدران علیه عثمانیها تا مقاومت در برابر اشغال روسیه و عثمانی در جنگ جهانی اول تا کنون شعله مقاومت دربرابر دیکتاتوری در این استان روشن بودهاست.[۵]
قاضی محمد:
قاضی محمد، مبارز کرد و بنیانگذار حزب دموکرات کردستان ایران بود که توسط حکومت پهلوی به همراه برادرش (ابوالقاسم صدر قاضی) و نیز پسرعمویش (محمد حسینخان سیف قاضی) در روز ۱۰ فروردین ۱۳۲۶ درمهاباد به دار آویخته شد. قاضی محمد برای احقاق حقوق مردم کردستان مبارزات بسیار کرد. او در روز دوم بهمن ماه سال ۱۳۲۴ ه.ق در میدان «چوار چرا» یا چهار چراغ مهاباد در حالی که جمعیّت زیادی گرد آمده بودند، جمهوری خودمختاری کردستان را اعلام کرد.[۱۱]
مجاهدین خلق در آذربایجان غربی:
سازمان مجاهدین خلق از همان سالهای اول تأسیس این سازمان تا کنون در استان آذربایجان غربی، شهرهایی چون ارومیه، مهاباد و دیگر شهرهای این استان فعالیت دارند. هواداران سازمان در فاز سیاسی (۱۳۵۷-۱۳۶۰) در تظاهرات و فعالیتهای سیاسی شرکت فعال داشتند و پس از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ مورد سرکوب شدید قرار گرفتند.[۱۲]
کشتار ۶۷ در ارومیه:
در تابستان ۱۳۶۷، زندان ارومیه از جمله زندانهایی بود که کمیسیون مرگ در آن فعال بود. دهها تن از زندانیان مجاهد در ارومیهکه بسیاری حکمشان پایان یافتهبود و یا در حال گذراندن حبس بودند، اعدام شدند و در گورهای دستهجمعی دفن شدند. پیکر شهدا در گورستان باغچهبان ارومیه به خاک سپرده شد و خانوادهها سالها از محل دفن بیخبر ماندند.[۱۳]
قیام ۱۴۰۱ و قیام ۱۴۰۴ در آذربایجان غربی:
در قیام سراسری ۱۴۰۱ و ۱۴۰۴ شهرهای مهاباد، بوکان، سردشت، پیرانشهر و ارومیه از کانونهای اصلی اعتراضات بودند. مهاباد بهویژه شاهد اعتراضات گسترده و سرکوب خونین بود. شهرهای کُردنشین استان در صف مقدم قیام قرار داشتند. واحدهای مقاومت در این شهرها سالهاست که درحال فعالیت در برابر نیروهای سرکوبگر جمهوری اسلامی هستند.[۱۴][۱۵]
منابع
- ↑ دانشنامه ایرانیکا — آذربایجان
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ Azarbaijan ii. Archaeology-iranica
- ↑ Azarbaijan iv. Islamic History to 1941-iranica
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ یونسکو — کلیساهای آشوری ایران
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ČĀLDERĀN-iranica
- ↑ Azarbaijan i. Geography-iranica
- ↑ دریاچه ارومیه-ایرانپدیا
- ↑ دانشنامه بریتانیکا — دریاچه ارومیه
- ↑ دانشنامه بریتانیکا — آذربایجان غربی
- ↑ قره کلیسا-کجارو
- ↑ قاضی محمد- ایرانپدیا
- ↑ ارومیه - تهاجم و انفجار در ساختمان دفتر شورای نگهبان ارتجاع در آذربایجان غربی توسط کانون شورشی-سازمان مجاهدین
- ↑ زندان مرکزی اورمیه-ایرانپدیا
- ↑ سازمان مجاهدین — فهرست شهدای قیام ۱۴۰۱
- ↑ جانباختگان قیام ۱۴۰۴ در استان آذربایجان غربی