آرون چخانوور

آرون چخانوور
متولد	۱ اکتبر ۱۹۴۷
محل زندگی	حیفا، اسرائیل
ملیت	اسرائیلی
جوایز	جایزهٔ نوبل شیمی ۲۰۰۴؛ جایزهٔ لاسکر ۲۰۰۰؛ جایزهٔ اسرائیل ۲۰۰۳
والدین	بلومه و اسحاق چخانوور

آرون چخانوور (Aaron Ciechanover؛ زادهٔ ۱ اکتبر ۱۹۴۷) زیست‌شیمیدان و پژوهشگر اسرائیلی است که به‌دلیل کشف سازوکار تخریب پروتئین‌ها با واسطهٔ یوبیکوئیتین شناخته می‌شود. او در سال ۲۰۰۴، به‌طور مشترک با آوراهام هرشکو و اروین رز، جایزهٔ نوبل شیمی را «برای کشف تخریب پروتئین با واسطهٔ یوبیکوئیتین» دریافت کرد. این کشف نشان داد که سلول‌ها چگونه پروتئین‌های معیوب، اضافی یا پایان‌یافته را علامت‌گذاری و تجزیه می‌کنند و به درک فرایندهایی مانند تقسیم سلولی، ترمیم دی‌ان‌ای و پاسخ ایمنی کمک کرد.

زندگی و تحصیلات

چخانوور در حیفا، در خانواده‌ای یهودی با ریشهٔ لهستانی، به دنیا آمد. پدر و مادرش، بلومه و اسحاق، در دههٔ ۱۹۲۰ از لهستان به سرزمین فلسطین مهاجرت کرده بودند. او در زندگی‌نامهٔ خود که در وبگاه نوبل منتشر شده، از فضای خانوادگیِ متکی بر مطالعه، آموزش و علاقه به زیست‌شناسی یاد کرده است.

او در دانشگاه عبری اورشلیم پزشکی خواند و مدرک دکترای پزشکی خود را در سال ۱۹۷۳ دریافت کرد. چخانوور پس از انجام خدمت ملی به‌عنوان پزشک نظامی، تحصیلات پژوهشی خود را در دانشکدهٔ پزشکی تکن‌یون ادامه داد و در سال ۱۹۸۲ دکترای علوم زیستی گرفت. او در دورهٔ دکترا زیر نظر آورام هرشکو کار کرد و در همکاری با اروین رز، پژوهشگر مرکز سرطان فاکس چیس در فیلادلفیا، مسیر اصلی تحقیقات خود را شکل داد. چخانوور همچنین در دورهٔ پسادکترا در مؤسسهٔ فناوری ماساچوست نزد هاروی لودیش به مطالعهٔ سامانهٔ یوبیکوئیتین ادامه داد.

پژوهش دربارهٔ یوبیکوئیتین

پروتئین‌ها برای ساختار و کارکرد سلول ضروری‌اند، اما سلول باید بتواند پروتئین‌های آسیب‌دیده، اضافی یا دیگر غیرضروری را نیز به‌صورت کنترل‌شده از میان بردارد. پیش از پژوهش‌های چخانوور، هرچند نقش تجزیهٔ پروتئین‌ها شناخته شده بود، سازوکار دقیق انتخاب پروتئین هدف روشن نبود.

چخانوور، هرشکو و رز نشان دادند که مولکول کوچکی به نام یوبیکوئیتین می‌تواند به پروتئین هدف متصل شود. این اتصال مانند یک علامت شناسایی عمل می‌کند و پروتئین نشانه‌گذاری‌شده را به پروتئازوم، مجموعه‌ای پروتئینی برای تجزیه، هدایت می‌کند. یوبیکوئیتین پس از شناسایی و ورود پروتئین به مسیر تجزیه، دوباره جدا می‌شود و می‌تواند در چرخهٔ دیگری به کار رود.

این فرایند به سلول امکان می‌دهد مقدار و کیفیت پروتئین‌های خود را تنظیم کند. سامانهٔ یوبیکوئیتین–پروتئازوم در کنترل چرخهٔ سلولی، ترمیم دی‌ان‌ای، تنظیم پاسخ ایمنی و کنترل کیفیت پروتئین‌های تازه‌ساخته‌شده نقش دارد. پژوهش‌های بعدی نشان دادند که اختلال در این سامانه با برخی سرطان‌ها، بیماری‌های عصبی و دیگر بیماری‌های انسانی ارتباط دارد. از همین رو، این مسیر به یکی از هدف‌های مهم در طراحی دارو تبدیل شده است.

چخانوور در مقاله‌ای در مجلهٔ Cell Death & Differentiation توضیح داده است که پژوهش‌های اولیهٔ این حوزه از مطالعهٔ زیست‌شیمی تخریب پروتئین‌های غیرلیزوزومی آغاز شد و بعدها به سامانه‌ای گسترده با نقش‌های متعدد سلولی و ظرفیت درمانی تبدیل شد.

جایزهٔ نوبل شیمی ۲۰۰۴

آکادمی سلطنتی علوم سوئد در ۶ اکتبر ۲۰۰۴ اعلام کرد که جایزهٔ نوبل شیمی آن سال به‌طور مشترک به آرون چخانوور، آورام هرشکو و اروین رز اعطا می‌شود. هر سه پژوهشگر در کشف اصول اساسی تخریب کنترل‌شدهٔ پروتئین‌ها و نقش یوبیکوئیتین در علامت‌گذاری پروتئین‌های هدف سهم داشتند. جایزه میان آنان به‌طور مساوی تقسیم شد.

چخانوور در ۸ دسامبر ۲۰۰۴ سخنرانی نوبل خود را با عنوان «تخریب درون‌سلولی پروتئین: از ایده‌ای مبهم تا سامانهٔ یوبیکوئیتین–پروتئازوم، بیماری‌های انسانی و هدف‌گذاری دارویی» ارائه کرد. او در این سخنرانی تاریخچهٔ کشف، مراحل اصلی این مسیر و کاربردهای پزشکی آن را شرح داد.

فعالیت دانشگاهی و افتخارات

چخانوور استاد پژوهشی ممتاز دانشکدهٔ پزشکی تکن‌یون و از پژوهشگران مرکز سرطان یکپارچهٔ خانوادهٔ راپاپورت است. صفحهٔ رسمی تکن‌یون از دریافت مدرک پزشکی از دانشگاه عبری، دکترای علوم از تکن‌یون و عضویت او در چندین فرهنگستان علمی بین‌المللی خبر می‌دهد. از افتخارات پیش از نوبل او می‌توان به جایزهٔ آلبرت لاسکر در سال ۲۰۰۰ و جایزهٔ اسرائیل در سال ۲۰۰۳ اشاره کرد.

اهمیت کار چخانوور تنها به کشف یک مسیر زیست‌شیمیایی محدود نمی‌شود. شناخت سامانهٔ یوبیکوئیتین–پروتئازوم به پژوهشگران امکان داده است رابطهٔ میان تنظیم پروتئین و بیماری را دقیق‌تر بررسی کنند. همچنین، برخی درمان‌های ضدسرطان با مهار پروتئازوم یا هدف‌گیری انتخابی پروتئین‌های معین، بر دانشی استوارند که از این کشف سرچشمه گرفته است.

حمایت از مقاومت ایران

نام آرون چخانوور در فهرست امضاکنندگان بیانیه‌ای که در ژوئیهٔ ۲۰۲۲ از سوی شورای ملی مقاومت ایران، دربارهٔ حمایت برندگان نوبل از «اجلاس جهانی ایران آزاد ۲۰۲۲» منتشر شد. در متن این بیانیه، امضاکنندگان حمایت خود را از آزادی و دموکراسی در ایران و از طرح ده‌ماده‌ای مریم رجوی اعلام کرده‌اند. چخانوور را در میان امضاکنندگان و در جایگاه برندهٔ نوبل شیمی ۲۰۰۴ معرفی می‌کند.

همچنین شورای ملی مقاومت ایران در ۲۸ ژوئن ۲۰۲۳ متن نامهٔ مشترکی از ۷۵ برندهٔ نوبل را منتشر کرد و نام چخانوور را در فهرست امضاکنندگان آورد. این نامه نگرانی امضاکنندگان را دربارهٔ وضعیت حقوق بشر در ایران بیان می‌کرد و از مطالبات دموکراتیک مردم ایران حمایت می‌کرد. از آنجا که این گزارش‌ها از رسانه‌ها و نهادهای مرتبط با مقاومت ایران منتشر شده‌اند.