محمد سادات دربندی

سید محمد سادات دربندی
محمد سادات دربندی
محل زندگی	ایران، عراق و آلبانی
ملیت	ایرانی
تابعیت	ایرانی
پیشه	فعال سیاسی
سال‌های فعالیت	از دههٔ ۱۳۴۰ تاکنون
نهاد	سازمان مجاهدین خلق ایران
شناخته‌شده برای	عضویت قدیمی در سازمان مجاهدین، مشارکت در عملیات انتقال اعضای بازداشت‌شده در دوبی و زندانی سیاسی در دورهٔ پهلوی
نقش‌های برجسته	از اعضای باسابقهٔ سازمان مجاهدین خلق ایران
حزب سیاسی	سازمان مجاهدین خلق ایران
جنبش	مقاومت ایران
مخالفان	حکومت پهلوی، حکومت جمهوری اسلامی ایران
اتهام‌ها	عضویت و فعالیت در سازمان مجاهدین خلق ایران
مجازات‌ها	زندان در دورهٔ پهلوی

محمد سادات دربندی، با نام کامل سید محمد سادات دربندی، فعال سیاسی ایرانی، زندانی سیاسی دورهٔ پهلوی و از اعضای با سابقهٔ سازمان مجاهدین خلق ایران است. فعالیت او در این سازمان دست‌کم به اواخر دههٔ ۱۳۴۰ بازمی‌گردد. سادات دربندی در سال ۱۳۴۹ در عملیات انتقال گروهی از اعضای سازمان مجاهدین که در دوبی بازداشت شده و در آستانهٔ تحویل به ساواک بودند، شرکت داشت. هواپیمای حامل بازداشت‌شدگان در جریان این عملیات به بغداد تغییر مسیر داد.

او پس از ضربهٔ شهریور ۱۳۵۰ ساواک به سازمان مجاهدین بازداشت شد و سال‌هایی را در زندان‌های اوین، قصر و مشهد گذراند. سادات دربندی در این دوره با شماری از بنیان‌گذاران، اعضای مرکزیت و کادرهای اولیهٔ سازمان هم‌بند بود و بعدها خاطرات خود را از زندان، بازجویی‌های ساواک، اعدام بنیان‌گذاران سازمان و تحولات درونی مجاهدین بازگو کرد.

محمد سادات دربندی پس از آزادی زندانیان سیاسی در سال ۱۳۵۷ به فعالیت در سازمان مجاهدین ادامه داد. او در دهه‌های بعد در ساختار این سازمان و در قرارگاه‌های مجاهدین حضور داشته و در رسانه‌های وابسته به سازمان، به‌عنوان یکی از راویان تاریخ مبارزات مجاهدین در دورهٔ پهلوی ظاهر شده است.

آغاز فعالیت سیاسی

اطلاعات دقیقی دربارهٔ تاریخ و محل تولد، تحصیلات و دوران کودکی محمد سادات دربندی در منابع سازمان مجاهدین و شورای ملی مقاومت منتشر نشده است. نخستین اطلاعات مشخص دربارهٔ زندگی او به فعالیتش در سازمان مجاهدین در اواخر دههٔ ۱۳۴۰ مربوط می‌شود.

سازمان مجاهدین خلق ایران در سال ۱۳۴۴ توسط محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن و علی‌اصغر بدیع‌زادگان بنیان‌گذاری شد. این سازمان تا سال ۱۳۵۰ فعالیت مخفی داشت و اعضای آن در گروه‌های کوچک، آموزش‌های سیاسی، ایدئولوژیک و تشکیلاتی می‌دیدند.

سادات دربندی دست‌کم در سال ۱۳۴۹ از اعضای فعال سازمان بود. در آبان آن سال، هنگامی که چند عضو مجاهدین در دوبی بازداشت شده بودند، او در مأموریتی برای جلوگیری از تحویل آنان به ساواک شرکت کرد.

ماجرای اعضای بازداشت‌شده در دوبی

در تابستان ۱۳۴۹ شش عضو سازمان مجاهدین که قصد داشتند برای گذراندن دوره‌های آموزشی به پایگاه‌های جنبش فلسطین بروند، در دوبی بازداشت شدند. این افراد عبارت بودند از موسی خیابانی، محسن نجات‌حسینی، کاظم شفیعی‌ها، محمود شامخی، حسین خوشرو و جلیل سیداحمدیان.

به نوشتهٔ رسانه‌های سازمان مجاهدین، مقام‌های دوبی تصمیم داشتند بازداشت‌شدگان را به حکومت پهلوی تحویل دهند. سازمان ابتدا کوشید مدارک شناسایی آنان را تغییر دهد و سپس گروهی را برای جلوگیری از استردادشان اعزام کرد.

محمد سادات دربندی، عبدالرسول مشکین‌فام و حسین احمدی روحانی در این مأموریت شرکت داشتند. آنان وارد هواپیمایی شدند که مأمور انتقال بازداشت‌شدگان از دوبی به بندرعباس بود. هواپیما در جریان عملیات به‌جای بندرعباس به بغداد تغییر مسیر داد.

اعضای گروه پس از فرود در عراق توسط مأموران عراقی بازداشت شدند. پس از دخالت و میانجیگری نمایندگان جنبش فتح، بازداشت‌شدگان آزاد و برای ادامهٔ آموزش به پایگاه‌های فلسطینی منتقل شدند.

آشنایی با مسعود رجوی

محمد سادات دربندی گفته است که نخستین‌بار در آبان ۱۳۴۹، هنگام مأموریت دوبی، با مسعود رجوی ملاقات کرد. بر اساس روایت او، ملاقات در مقابل ادارهٔ پست دوبی و با استفاده از علامت شناسایی از پیش تعیین‌شده صورت گرفت.

رجوی در آن زمان از عمان و بیروت به دوبی آمده و حامل نامه‌هایی از یاسر عرفات برای مسئولان محلی مرتبط با جنبش فتح بود. این نامه‌ها از مخاطبان می‌خواست مانع تحویل اعضای بازداشت‌شدهٔ سازمان مجاهدین به حکومت پهلوی شوند.

سادات دربندی در روایت‌های بعدی خود، این ملاقات و عملیات دوبی را بخشی از تلاش سازمان برای حفظ کادرهایش در دورهٔ فعالیت مخفی معرفی کرده است.

ضربهٔ شهریور ۱۳۵۰

ساواک از اواخر سال ۱۳۴۹ و نیمهٔ نخست ۱۳۵۰ مراقبت و تعقیب اعضای سازمان مجاهدین را گسترش داد. در اول شهریور ۱۳۵۰ مجموعه‌ای از خانه‌ها و پایگاه‌های سازمان مورد یورش قرار گرفت و بخش عمده‌ای از اعضا و تمامی اعضای شناخته‌شدهٔ مرکزیت بازداشت شدند.

محمد سادات دربندی نیز در ارتباط با این ضربه بازداشت شد. زمان و محل دقیق دستگیری او در منابع مورد استفاده مشخص نشده است. او پس از بازداشت زیر بازجویی ساواک قرار گرفت و سپس به زندان منتقل شد.

دادگاه‌های نظامی حکومت پهلوی شماری از بنیان‌گذاران و اعضای مرکزیت سازمان را به اعدام و گروه دیگری از اعضا را به حبس‌های طولانی محکوم کردند. منابع منتشرشده جزئیات حکم صادرشده برای سادات دربندی را بیان نکرده‌اند، اما حضور او در زندان‌های مختلف تا سال ۱۳۵۷ ثبت شده است.

دوران بازجویی و شکنجه

محمد سادات دربندی از زندانیانی است که در سال‌های بعد دربارهٔ شیوه‌های بازجویی و شکنجه در زندان‌های ساواک شهادت داده‌اند. او از بازجویی، شکنجهٔ جسمی و فشارهای روانی علیه اعضای سازمان مجاهدین سخن گفته است.

نام او در میان ۱۳۱ زندانی سیاسی وابسته به سازمان مجاهدین قرار دارد که شهادت‌نامه‌ای دربارهٔ مسئولیت پرویز ثابتی و ادارهٔ سوم ساواک در شکنجه و سرکوب مخالفان منتشر کردند.

سادات دربندی در روایت‌های رسانه‌ای خود، میان روش‌های ساواک و دستگاه‌های امنیتی جمهوری اسلامی پیوند برقرار کرده و معتقد است بخشی از تجربه و ساختار امنیتی حکومت پهلوی از طریق افرادی مانند حسین فردوست به نهادهای امنیتی حکومت جدید منتقل شد.

زندان‌های اوین، قصر و مشهد

محمد سادات دربندی در دورهٔ حبس خود در زندان‌های اوین، قصر و مشهد نگهداری شد. عباس داوری در یکی از گفت‌وگوهای منتشرشدهٔ سازمان مجاهدین از او به‌عنوان شاهد رویدادهای این سه زندان یاد کرده است.

سادات دربندی مدتی در سلول عمومی زندان اوین مسئول رسیدگی به امور روزانهٔ زندانیان بود؛ مسئولیتی که در اصطلاح زندانیان «شهردار» نامیده می‌شد. این موقعیت موجب شده بود که او با شمار زیادی از اعضای زندانی سازمان و شرایط آنان ارتباط داشته باشد.

روایت‌های او از این دوره موضوعاتی چون رفتار بازجویان، ارتباط زندانیان در سلول‌های عمومی، انتقال به زندان قصر، مناسبات اعضای سازمان و واکنش آنان به اعدام بنیان‌گذاران مجاهدین را در بر می‌گیرد.

اعدام بنیان‌گذاران سازمان

محمد حنیف‌نژاد، سعید محسن، علی‌اصغر بدیع‌زادگان، محمود عسگری‌زاده و رسول مشکین‌فام در ۴ خرداد ۱۳۵۱ توسط حکومت پهلوی اعدام شدند. سادات دربندی که پیش‌تر همراه رسول مشکین‌فام در عملیات دوبی شرکت کرده بود، هنگام اعدام بنیان‌گذاران در زندان به‌سر می‌برد.

او در روایت‌های خود از تلاش ساواک برای گرفتن مصاحبه‌های تلویزیونی یا اظهارات ندامت‌آمیز از زندانیان پیش از تشکیل دادگاه‌ها سخن گفته است. به روایت وی و دیگر زندانیان مجاهد، اعضای مرکزیت سازمان از همکاری با این برنامه خودداری کردند.

تحولات سال ۱۳۵۴ در زندان

در سال ۱۳۵۴ بخشی از اعضای بیرون زندان سازمان مجاهدین اعلام کردند که ایدئولوژی مارکسیستی پذیرفته‌اند. این جریان دو عضو مخالف تغییر ایدئولوژی، مجید شریف‌واقفی و مرتضی صمدیه‌لباف، را هدف قرار داد و شریف‌واقفی را به قتل رساند.

پیامدهای این تحول به زندان‌ها نیز کشیده شد و موجب اختلاف میان زندانیان وابسته به سازمان شد. محمد سادات دربندی از اعضایی بود که بر هویت اسلامی سازمان باقی ماند و در کنار اعضایی چون مسعود رجوی، موسی خیابانی، محمد حیاتی و عباس داوری به بازسازی مناسبات مجاهدین در زندان کمک کرد.

در روایت سازمان مجاهدین، زندانیان وفادار به سازمان کوشیدند ضمن مرزبندی با جریان تغییر ایدئولوژی، از افتادن در دام نیروهای راست مذهبی و هواداران روح‌الله خمینی نیز جلوگیری کنند.

آزادی از زندان

محمد سادات دربندی در سال ۱۳۵۷ و در جریان آزادی زندانیان سیاسی از زندان حکومت پهلوی آزاد شد. زندگی‌نامهٔ علی شیرخدایی، خواهرزادهٔ او، از سادات دربندی به‌عنوان یکی از زندانیان مجاهدی یاد می‌کند که در سال ۱۳۵۷ با گسترش اعتراض‌های مردمی آزاد شدند.

آزادی اعضای زندانی سازمان امکان بازسازی فعالیت علنی مجاهدین را فراهم کرد. سادات دربندی پس از آزادی، فعالیت خود را در این سازمان ادامه داد.

فعالیت پس از انقلاب ۱۳۵۷

پس از انقلاب ضدسلطنتی، سازمان مجاهدین دفاتر و انجمن‌های خود را در شهرهای مختلف دایر کرد و به انتشار نشریه، برگزاری نشست و سازمان‌دهی هواداران پرداخت. محمد سادات دربندی نیز در این دوره در فعالیت‌های سازمان حضور داشت.

سازمان مجاهدین در فاصلهٔ بهمن ۱۳۵۷ تا ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ با اصل ولایت فقیه، محدودیت آزادی‌ها، سرکوب نیروهای سیاسی و انحصارطلبی حزب جمهوری اسلامی مخالفت می‌کرد. پس از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ و آغاز موج گستردهٔ بازداشت و اعدام اعضا و هواداران مجاهدین، فعالیت این سازمان به شرایط مخفی و سپس تبعید منتقل شد.

سادات دربندی در دهه‌های بعد نیز در تشکیلات سازمان مجاهدین باقی ماند و در پایگاه‌ها و قرارگاه‌های این سازمان در خارج از ایران حضور داشت.

فعالیت در عراق

محمد سادات دربندی در دورهٔ استقرار سازمان مجاهدین در عراق، در قرارگاه‌های این سازمان حضور داشت. منابع رسمی مجاهدین دربارهٔ عناوین و دوره‌های مسئولیت او اطلاعات تفصیلی منتشر نکرده‌اند.

رسانه‌های وابسته به جمهوری اسلامی و برخی اعضای جداشده از سازمان، اتهام‌هایی دربارهٔ نقش سادات دربندی در ادارهٔ بخش‌های داخلی قرارگاه اشرف مطرح کرده‌اند. سازمان مجاهدین این مجموعه ادعاها را بخشی از کارزار وزارت اطلاعات برای بدنام‌کردن اعضا و مسئولان خود می‌داند. اسناد قضایی مستقل یا احکام صادرشده از دادگاه‌های بین‌المللی که این اتهام‌ها را اثبات کرده باشد، ارائه نشده است.

انتقال به آلبانی

پس از خروج اعضای سازمان مجاهدین از عراق، محمد سادات دربندی به همراه دیگر اعضای سازمان به آلبانی منتقل شد. او در برنامه‌ها و مراسم برگزارشده در اشرف ۳ حضور داشته و فعالیت خود را در سازمان ادامه داده است.

در سال‌های اخیر، بخش مهمی از حضور عمومی او به بازگویی تاریخ سازمان مجاهدین، خاطرات زندان‌های دورهٔ پهلوی و تشریح تجربه‌های اعضای اولیهٔ سازمان اختصاص داشته است.

روایت تاریخ سازمان مجاهدین

محمد سادات دربندی از شاهدان زندهٔ چند رویداد مهم در تاریخ اولیهٔ سازمان مجاهدین است:

• فعالیت مخفی سازمان در اواخر دههٔ ۱۳۴۰؛
• عملیات جلوگیری از استرداد اعضای بازداشت‌شده در دوبی؛
• ضربهٔ ساواک در شهریور ۱۳۵۰؛
• بازجویی و شکنجهٔ اعضای مجاهدین؛
• محاکمه و اعدام بنیان‌گذاران سازمان؛
• مناسبات زندانیان مجاهد در اوین، قصر و مشهد؛
• تغییر ایدئولوژی بخشی از اعضای سازمان در سال ۱۳۵۴؛
• آزادی زندانیان سیاسی در آستانهٔ انقلاب ۱۳۵۷.

او در گفت‌وگوهای خود به جزئیاتی از زندگی روزانهٔ زندانیان و روابط میان اعضای سازمان پرداخته است. بخشی از این گفته‌ها در پاسخ به اظهارات بهمن بازرگانی، از اعضای پیشین سازمان، منتشر شد. سادات دربندی روایت بازرگانی از وضعیت مجاهدین در زندان را رد کرده و آن را مغایر با تجربهٔ مستقیم خود دانسته است.

پروندهٔ قضایی جمهوری اسلامی

نام محمد سادات دربندی در فهرست بیش از یکصد عضو و مسئول سازمان مجاهدین قرار دارد که قوهٔ قضائیهٔ جمهوری اسلامی از سال ۱۴۰۲ محاکمهٔ غیابی آنان را آغاز کرد.

رسانه‌های سازمان مجاهدین این پرونده را «دادگاه نمایشی» توصیف کرده‌اند و هدف آن را صدور احکام از پیش تعیین‌شده، توجیه سرکوب مخالفان و زمینه‌سازی برای فشار و عملیات برون‌مرزی دانسته‌اند.

محاکمه به‌صورت غیابی برگزار شده و متهمان به وکیل انتخابی و امکان حضور آزادانه در دادگاه دسترسی نداشته‌اند. سازمان مجاهدین صلاحیت و استقلال دادگاه را رد کرده است.

خانواده

علی شیرخدایی کاشانی، از اعضای سازمان مجاهدین، خواهرزادهٔ محمد سادات دربندی بود. او در دوران نوجوانی و به‌دلیل زندانی‌بودن دایی‌اش با نام و فعالیت‌های سازمان مجاهدین آشنا شد.

پس از آزادی سادات دربندی در سال ۱۳۵۷، علی شیرخدایی از طریق او با دیدگاه‌های سازمان آشنایی بیشتری پیدا کرد و پس از انقلاب در انجمن دانش‌آموزان مسلمان، وابسته به بخش دانش‌آموزی سازمان مجاهدین، فعالیت کرد.

جایگاه در روایت مقاومت ایران

در منابع سازمان مجاهدین، محمد سادات دربندی به‌عنوان یکی از اعضای قدیمی، زندانی سیاسی دورهٔ پهلوی و شاهد تاریخ اولیهٔ سازمان معرفی می‌شود. اهمیت روایت‌های او به حضور مستقیم در عملیات دوبی، زندان‌های دههٔ ۱۳۵۰ و آشنایی با بنیان‌گذاران و کادرهای اولیهٔ سازمان مربوط است.

گاه‌شمار زندگی

گاه‌شمار زندگی و فعالیت محمد سادات دربندی

سال یا تاریخ	رویداد
اواخر دههٔ ۱۳۴۰	آغاز فعالیت در سازمان مجاهدین خلق ایران
تابستان و پاییز ۱۳۴۹	مشارکت در مأموریت جلوگیری از استرداد اعضای بازداشت‌شده در دوبی
۱۸ آبان ۱۳۴۹	تغییر مسیر هواپیمای حامل اعضای بازداشت‌شده از مسیر بندرعباس به بغداد
شهریور ۱۳۵۰	بازداشت در جریان ضربهٔ ساواک به سازمان مجاهدین
۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷	زندان در اوین، قصر و مشهد
۴ خرداد ۱۳۵۱	حضور در زندان هنگام اعدام بنیان‌گذاران و اعضای مرکزیت سازمان
۱۳۵۴	مخالفت با تغییر ایدئولوژی و ادامهٔ فعالیت در جمع زندانیان مسلمان مجاهد
۱۳۵۷	آزادی از زندان در جریان آزادی زندانیان سیاسی
پس از انقلاب ۱۳۵۷	ادامهٔ فعالیت در سازمان مجاهدین خلق ایران
پس از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰	فعالیت در تشکیلات سازمان در خارج از ایران
دهه‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۹۰	حضور در قرارگاه‌ها و فعالیت‌های سازمان مجاهدین
دههٔ ۱۴۰۰	حضور در اشرف ۳ و بازگویی خاطرات زندان و تاریخ سازمان
۱۴۰۲	قرارگرفتن نام او در پروندهٔ محاکمهٔ غیابی اعضای سازمان مجاهدین در تهران

جستارهای وابسته

• سازمان مجاهدین خلق ایران
• محمد حنیف‌نژاد
• سعید محسن
• علی‌اصغر بدیع‌زادگان
• مسعود رجوی
• موسی خیابانی
• عباس داوری
• محمد حیاتی
• ساواک
• پرویز ثابتی
• ضربه اول شهریور ۱۳۵۰
• زندانیان سیاسی دوره پهلوی
• اشرف ۳