کمال خرازی

کمال خرازی
کمال خرازی
زادروز	۱ آذر ۱۳۲۳ تهران
درگذشت	۲۰ فروردین ۱۴۰۵ تهران
تحصیلات	دکتری مدیریت آموزشی
از دانشگاه	دانشگاه هیوستون آمریکا
پیشه	سیاستمدار
سال‌های فعالیت	از سال ۱۳۵۷ تا زمان مرگ
شناخته‌شده برای	مردم ایران
نقش‌های برجسته	معاونت سیاسی وزارت خارجه، نماینده دائم جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل متحد و…
حزب سیاسی	اصلاح‌طلب
دین	اسلام

کمال خرازی، (متولد ۱ آذر ۱۳۲۳، تهران - درگذشته ۲۰ فروردین ۱۴۰۵، تهران) از کارگزاران اولیه‌ی جمهوری اسلامی ایران، متولد خانواده‌ای مرفه در تهران بود. کسب و کار پدرش در حوالی مسجد سید عزیزالله بازار تهران بود. کمال خرازی در رشته روان‌شناسی و علوم تربیتی تحصیل کرد و پس از کسب دکترای آموزش از دانشگاه هیوستون در سال ۱۹۷۶ (۱۳۵۵ شمسی)، به فعالیت‌های آموزشی و سیاسی پرداخت. پیش از انقلاب ضد سلطنتی، مدتی ناظم دبیرستان علوی بود و سپس برای ادامه تحصیل به خارج رفت. پس از پیروزی انقلاب ضد سلطنتی، ریاست کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را بر عهده گرفت.

خرازی در دهه‌های پس از انقلاب، در سمت‌های مختلف در نظام ولایت فقیه گمارده شد از جمله مدیریت خبرگزاری پارس (بعدها ایرنا) و ریاست ستاد تبلیغات جنگ در دوران جنگ ایران و عراق داشت. او مدتی سفیر ایران در سازمان ملل متحد بود و در دولت محمد خاتمی، از مرداد ۱۳۷۶ (۲۰ اوت ۱۹۹۷) تا پایان دوره ریاست‌جمهوری خاتمی در ۱۳۸۴، وزیر امور خارجه شد. او یکی از چهره‌های کلیدی دیپلماسی فریبکارانه رژیم ولایت فقیه بود که بیش از چهار دهه در خدمت سرکوب داخلی و تروریسم منطقه‌ای این رژیم فعالیت کرد. وی نماینده دائم ایران در سازمان ملل، وزیر امور خارجه در دولت خاتمی و رئیس شورای راهبردی روابط خارجی. خرازی معمار سیاست «دیپلماسی نرم» رژیم بود که هدفش پوشاندن جنایات حقوق بشری، برنامه هسته‌ای نظامی و حمایت از تروریسم بود. در دوره وزارت او، رژیم با مماشات غرب روبرو شد و از آن برای تقویت موقعیت خود استفاده کرد. پس از وزارت، به عنوان مشاور علی خامنه‌ای و رئیس شورای راهبردی، سیاست خارجی رژیم را هدایت می‌کرددر این دوره، دیپلماسی ایران بر پایه گفت‌وگوی تمدن‌ها و تلاش برای بهبود روابط بین‌المللی متمرکز بود. خرازی چهره‌ای عبوس و کم‌حرف شناخته می‌شد که در مذاکرات مهم، از جمله مذاکرات سعدآباد در سال ۱۳۸۲ (۲۰۰۳ میلادی) با جک استراو وزیر خارجه بریتانیا، حضور داشت.

پس از پایان دولت خاتمی، خرازی به ریاست شورای راهبردی روابط خارجی منصوب شد و به عنوان مشاور سیاست خارجی فعالیت کرد. او در تحولات دیپلماتیک، از جمله موضع‌گیری در قبال اختلافات ارضی مانند جزایر چهارگانه ژاپن و روسیه یا مسائل جزایر سه‌گانه، نقش ایفا کرد. خرازی برادرزاده‌اش همسر مسعود خامنه‌ای بود و نوه برادرش داماد محمدرضا خاتمی به‌شمار می‌رفت.

در سال‌های اخیر، کمال خرازی همچنان در پشت پرده، در عرصه سیاست خارجی فعال بود. رسانه‌های حکومتی از پیگیری تماس‌ها با پاکستان برای دیدار احتمالی با جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، خبر دادند. با این حال، در جریان درگیری‌های نظامی گسترده میان ایران، آمریکا و اسرائیل از حملات جان سالم به در نبرد. او در روز ۱۲ فروردین ۱۴۰۵ (۱ آوریل ۲۰۲۶)، در منزل مسکونی‌اش در تهران هدف حمله هوایی قرار گرفت. در این حمله، همسرش منصوره رئیس‌قاسم کشته شد و خود خرازی به شدت مجروح گردید و به بیمارستان منتقل شد.

پس از هشت روز بستری در بیمارستان، کمال خرازی بر اثر شدت جراحات در ۲۰ فروردین ۱۴۰۵ (۹ آوریل ۲۰۲۶) درگذشت. رسانه‌های رسمی رژیم و منابع بین‌المللی این خبر را تأیید کردند. مرگ او در بستر تحولات امنیتی و دیپلماتیک حساس رخ داد و بازتاب گسترده‌ای یافت.

زندگی اولیه و تحصیلات

کمال خرازی اهل تهران بود. پدر او در حوالی مسجد سید عزیزالله کاسب بازار تهران بود. خرازی در رشته روان‌شناسی و علوم تربیتی تحصیل کرد و پیش از انقلاب ضدسلطنتی، مدتی به عنوان ناظم دبیرستان علوی فعالیت داشت.

برای ادامه تحصیل، خرازی به خارج از کشور سفر کرد. در خاطرات حسن روحانی اشاره شده که در سال ۱۳۵۵ شمسی، هنگامی که خرازی ۲۸ ساله بود و با سه فرزند (و چهارمی در راه) عازم انگلستان می‌شد، محمد بهشتی او را به عنوان فردی آشنا در لندن معرفی کرد تا در امور اقامت و اسکان کمک نماید. این سفر تحصیلی، بخشی از مسیر حرفه‌ای او را شکل داد. او در نهایت دکترای خود را در رشته آموزش از دانشگاه هیوستون در سال ۱۹۷۶ میلادی (۱۳۵۵ شمسی) دریافت کرد. پس از بازگشت، فعالیت‌های آموزشی خود را ادامه داد و بعدها به عنوان استاد تمام دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران شناخته شد.

فعالیت‌های اولیه پس از انقلاب

پس از پیروزی انقلاب در سال ۱۳۵۷ کمال خرازی در ساختار حکومتی نظام ولایت فقیه، ریاست کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را بر عهده گرفت. این سمت، او را در حوزه فرهنگی و آموزشی برجسته کرد. مدیریت خرازی در این دوره، بر پایه رویکردهای تربیتی و فرهنگی رژیم واپسگرای جمهوری اسلامی بود.

او همچنین یک دوره مدیریت خبرگزاری پارس را در کارنامه خود داشت. این خبرگزاری بعدها به خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا) تغییر نام داد و به عنوان خبرگزاری رسمی دولت فعالیت کرد.

نقش در دوران جنگ و تبلیغات

در دوران جنگ ۸ساله‌ی ایران و عراق، کمال خرازی به ریاست ستاد تبلیغات جنگ منصوب شد. این مسئولیت، او را در هماهنگی تلاش‌های رسانه‌ای و تبلیغاتی برای حمایت از جنگ ایران و عراق درگیر کرد. فعالیت او در این دوره، بخشی از تلاش‌های رژیم برای توجیه ادامه‌ی جنگ و مدیریت افکار عمومی و بسیج منابع اطلاعاتی در راستای این جنگ ضدایرانی بود. مدیریت خبرگزاری در این زمان نیز با مسئولیت ستاد تبلیغات همپوشانی داشت.

روابط و اختلافات اولیه سیاسی

در پاییز سال ۱۳۵۸ شمسی، عباس امیرانتظام در خاطرات خود به ماجرایی اشاره کرده که در آن، نامه فراخواندن او به تهران (که منجر به بازداشتش شد) ظاهراً با امضای صادق قطب‌زاده وزیر خارجه وقت بوده‌است. امیر انتظام مدعی بود که این نامه در واقع توسط کمال خرازی نوشته شده و حتی امضای وزیر جعل گردیده تا اعتماد ایجاد شود. با این حال، خرازی این ادعا را رد کرد و تأکید نمود که فراخوان بر اساس دستور دادستان وقت انقلاب، علی قدوسی، و رویه معمول وزارت خارجه به عنوان معاون سیاسی انجام شده و هیچ جعلی صورت نگرفته‌است. این رویداد، یکی از اختلافات اولیه در محافل حکومتی را نشان می‌دهد.

فعالیت‌های دیپلماتیک و وزارت امور خارجه

فعالیت‌های دیپلماتیک پیش از وزارت

کمال خرازی پس از بازگشت به ایران و پیش از انقلاب ضدسلطنتی، مدتی معاونت سیاسی وزارت خارجه را بر عهده داشت. او از مرداد ۱۳۵۸ تا اسفند ۱۳۵۸، در این سمت فعالیت کرد. پس از آن، از شهریور ۱۳۵۹ تا شهریور ۱۳۶۸، ریاست خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (ایرنا، پیشتر خبرگزاری پارس) را عهده‌دار بود. در همین دوره، از شهریور ۱۳۵۹ تا شهریور ۱۳۶۷، ریاست ستاد اطلاعات جنگ و عضویت در شورای عالی دفاع را نیز بر عهده داشت. این مسئولیت‌ها او را در قلب مدیریت اطلاعاتی و تبلیغاتی دوران جنگ ایران و عراق قرار داد.

کمال خرازی از سال ۱۳۶۸، به عنوان سفیر و نماینده دائم جمهوری اسلامی ایران در سازمان ملل متحد منصوب شد. در این سمت، ریاست هیئت‌های ایرانی در کنفرانس‌های بین‌المللی متعدد را بر عهده گرفت و سمت‌هایی مانند نایب‌رئیسی اجلاس‌های مجمع عمومی سازمان ملل و کنفرانس سران محیط زیست و توسعه ریودوژانیرو را تجربه کرد. این دوره، پایه‌ای برای شهرت دیپلماتیک او فراهم آورد.

کمال خرازی و جک استرا

وزارت امور خارجه در دولت خاتمی

در ۲۹ مرداد ۱۳۷۶، مجلس رژیم کمال خرازی را به عنوان وزیر امور خارجه دولتمحمد خاتمی تأیید کرد. انتخاب او توسط خاتمی، با هدف ارسال پیام تغییر در سیاست خارجی و در عین حال کسب تأیید خامنه‌ای و مجلس محافظه‌کار انجام شد. او معمار «دیپلماسی گفتگوی تمدن‌ها» بود که هدفش فریب غرب و کسب زمان برای برنامه هسته‌ای و حمایت از تروریسم بود. در این دوره، رژیم با مماشات اروپا و آمریکا روبرو شد و خرازی از آن برای تقویت موقعیت رژیم استفاده کرد. مخالفان رژیم او را «پدرخوانده مماشات» می‌نامند زیرا سیاست‌هایش منجر به نادیده گرفتن سرکوب داخلی شد.

در زمان وزارت او، رژیم ولایت فقیه حمایت خود از حزب‌الله لبنان، حماس و جهاد اسلامی را گسترش داد و خرازی نقش کلیدی در هماهنگی این حمایت‌ها داشت. خرازی در جلسات محرمانه با فرماندهان سپاه قدس، سیاست «صدور انقلاب» را پیش می‌برد و همزمان در مجامع بین‌المللی از «صلح» و «گفتگو» سخن می‌گفت. او در سال‌های ۱۳۷۸ تا ۱۳۸۴ چندین بار به اروپا سفر کرد و با وزرای خارجه کشورهای غربی دیدار داشت تا تحریم‌ها را کاهش دهد، در حالی که رژیم در داخل به اعدام و سرکوب مخالفان ادامه می‌داد.

در دوره وزارت او، وزارت خارجه با پرونده‌هایی مانند بازداشت عباس عبدی به اتهام همکاری با دولت متخاصم مواجه بود. خرازی حاضر نشد رسماً اعلام کند که ایالات متحده در عرف دیپلماتیک متخاصم به‌شمار نمی‌آید، که این موضع منجر به نارضایتی برخی اصلاح‌طلبان شد.

روابط خانوادگی و شبکه سیاسی

کمال خرازی برادرزاده او (دختر برادرش صادق خرازی) همسر مسعود خامنه‌ای، فرزند علی خامنه‌ای بود. همچنین، نوه برادر او (پسر صادق خرازی) داماد محمد رضا خاتمی، برادر رئیس‌جمهور پیشین و از چهره‌های اصلاح‌طلب بود. برادر او، آخوند محسن خرازی، نماینده سابق مجلس خبرگان بود. این شبکه خانوادگی، موقعیت او را در ساختار قدرت تثبیت کرد.

فعالیت‌های پس از وزارت

خرازی پس از پایان وزارت، در سال ۱۳۸۴ به عنوان رئیس شورای راهبردی روابط خارجی منصوب شد و تا پایان عمر مشاور مستقیم علی خامنه‌ای باقی ماند. در این سمت، او سیاست خارجی رژیم را در برابر قیام‌های مردمی هدایت می‌کرد. پس از قیام ۱۳۸۸، خرازی نقش داشت در توجیه سرکوب قیام ۱۳۸۸ و پس از قیام دیماه ۱۳۹۶ و آبان ۱۳۹۸، در مصاحبه‌های متعدد، اعتراضات مردمی را «توطئه خارجی» جلوه داد و -با دیپلماسی فریبکارانه- خواستار «گفت‌وگو» با غرب شد تا رژیم زمان بخرد. خرازی در سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۴، چندین بار به کشورهای اروپایی و آسیایی سفر کرد و با مقامات آنها دیدار داشت تا از «مماشات» برای کاهش فشار بر رژیم استفاده کند.فشارهای بین‌المللی را خنثی کند.

انتصاب او به ریاست شورای راهبری روابط خارجی، با وجود کنار گذاشته شدن بسیاری از اصلاح‌طلبان، نشان‌دهنده ادامه اعتماد خامنه‌ای به تجربه دیپلماتیک او بود. او در این شورا، در کنار چهره‌هایی مانند علی‌اکبر ولایتی که سابقاً رئیس او در سازمان ملل بود، فعالیت کرد. خرازی در سال‌های پس از آن، بیشتر در پژوهشگاه علوم شناختی فعال بود و حضور رسانه‌ای کم‌رنگی داشت.

ضدیت با سازمان مجاهدین و شورای ملی مقاومت

کمال خرازی نسبت به موقعیت بین‌المللی شورای ملی مقاومت در افکار بین‌المللی پیوسته شاکی بود و دولت‌های غربی را به برخورد دوگانه متهم می‌کرد. او در ۳۰تیر ۱۳۹۶ در سخنرانی خود در آکادمی علوم بین‌الملل پاریس گفت:

«دولت‌های شما با برخورد دوگانه نسبت به (مجاهدین) نمی‌توانند مدعی رابطه‌ای احترام‌آمیز با ملت ایران باشند. این برای ملت ما قابل‌قبول نیست که فرانسه برای امنیت خود نگران فعالیت گروه‌های تروریستی باشد و با آنها برخورد کند، ولی در عین‌حال به این گروه (مجاهدین) پناه دهد. درست است که حرکات آنها در فرانسه تحت کنترل نیروهای امنیتی شماست و در فرانسه دست به اقدامی نمی‌زنند، ولی آنها هم‌چنان در ایران دست به جنایت می‌زنند.»

وی همچنین نسبت به خروج نام سازمان مجاهدین خلق ایران از لیست سازمانهای تروریستی گلایه کرد و گفت:‌

«خارج ساختن این گروه از لیست گروه‌های تروریستی خود نشان می‌دهد که مسأله گروه‌های تروریستی به مسأله‌ای سیاسی تبدیل شده است که بر اساس منافع کشورها گاهی در لیست قرار گرفته و گاهی از لیست خارج می‌شوند».

سال‌های پایانی و مرگ

خرازی در دوره آخر عمر، به عنوان یکی از معماران اصلی سیاست خارجی رژیم در برابر قیام سراسری ایران عمل کرد. او در سخنرانی‌های خود، قیام را «اغتشاش» نامید و از غرب خواست که «به جای حمایت از تروریسم» (اشاره به مخالفان رژیم) با رژیم همکاری کند. رسانه‌های حکومتی از پیگیری‌های او برای تماس با پاکستان به منظور دیدار احتمالی با جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، خبر دادند.

در جریان حملات هدفمند اسرائیل و آمریکا به ایران در سال ۱۴۰۵ شمسی، سرنوشت خرازی دگرگون شد. روز چهارشنبه ۱۳ فروردین ۱۴۰۵ (۲ آوریل ۲۰۲۶)، منزل مسکونی او در تهران هدف حمله قرار گرفت. در این حمله، همسرش منصوره رئیس‌قاسم کشته شد و خود خرازی به شدت مجروح گردید و به بیمارستان منتقل شد. گزارش‌ها حاکی از آن بود که این حمله به ایالات متحده و اسرائیل نسبت داده شده‌است.

کمال خرازی پس از هشت روز بستری، بر اثر شدت جراحات در ساعاتی پیش از انتشار خبر رسمی، در ۲۰ یا ۲۱ فروردین ۱۴۰۵ (۹ یا ۱۰ آوریل ۲۰۲۶) درگذشت. رسانه‌های حکومتی از جمله خبرگزاری تسنیم این خبر را تأیید کردند. مرگ او در بستر تحولات امنیتی گسترده رخ داد و بازتاب گسترده‌ای در داخل و خارج داشت.