برنامه موشکی نظام ولایت فقیه

برنامه موشکی نظام ولایت فقیه
زرادخانه موشکی و پایگاه‌های زیرزمینی ایران
نوع	برنامه موشکی بالستیک، کروز و حامل فضایی (فناوری دوگانه)
خاستگاه	ایران
تاریخچه خدمت
خدمت	۱۹۸۰ (۱۳۵۹) تاکنون
استفاده شده توسط	نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران (اغلب نیروی هوافضای سپاه پاسداران) و گروه‌های نیابتی (حزب‌الله لبنان، حوثی‌های یمن، حماس، جهاد اسلامی و شبه‌نظامیان شیعه عراق)
جنگ‌ها	جنگ ایران و عراق، جنگ‌های منطقه (از جمله وعده صادق ۱ و ۲، جنگ ۱۲ روزه و جنگ دوم با اسرائیل)
تاریخ تولید
طراح	حسن تهرانی‌مقدم (معروف به پدر موشکی ایران) و تیم‌های جهاد خودکفایی سپاه پاسداران
تاریخ طراحی	از ۱۳۶۴ (۱۹۸۵) با خرید اسکاد از لیبی و هواسونگ از کره شمالی؛ توسعه بومی از دهه ۱۳۷۰
سازنده	سازمان جهاد خودکفایی سپاه پاسداران (SSJO)، صنایع هوافضا و مجتمع‌های خجیر، پارچین، شاهرود، نجف‌آباد و دیگران
تاریخ تولید	از اواسط دهه ۱۳۶۰ تاکنون (تولید انبوه از دهه ۱۳۷۰)
تعداد تولید شده	بیش از ۳٬۰۰۰ موشک بالستیک (برآوردهای غربی؛ برخی منابع تا ۶٬۰۰۰)؛ تولید ماهانه تا حدود ۳۰۰ فروند در دوره‌های اخیر
مدل‌های مختلف	شهاب-۱، شهاب-۲، شهاب-۳، قدر، عماد، سجیل، خرمشهر، خیبرشکن، فتاح-۱ و ۲، حاج قاسم، ذوالفقار، فاتح-۱۱۰، قیام، رعد-۵۰۰، زلزال، سومار، هویزه، پاوه، ابومهدی، سیمرغ و قائم-۱۰۰
خصوصیات
وزن	بسته به مدل (از چند تن تا بیش از ۲۳ تن برای سجیل)
طول	بسته به مدل (تا ۱۸ متر برای سجیل)
قطر	بسته به مدل (تا ۱٫۲۵ متر برای سجیل)
عملکرد	سوخت مایع و جامد؛ تک‌مرحله‌ای و چندمرحله‌ای؛ برخی با کلاهک مانوردهنده (MaRV)
سرعت سیر دهانه	مافوق صوت در فاز نهایی (برای بالستیک‌ها)؛ زیر صوت تا مافوق صوت محدود برای کروزها
برد موثر	کوتاه‌برد (زیر ۱٬۰۰۰ کیلومتر)، میان‌برد (۱٬۰۰۰–۳٬۰۰۰ کیلومتر)؛ محدودیت خوداعلامی ۲٬۰۰۰ کیلومتر (قابل کنار گذاشتن)
برد نهایی	تا حدود ۳٬۰۰۰ کیلومتر (خرمشهر و برخی نسخه‌ها)؛ حامل‌های فضایی با کاربرد دوگانه برای بردهای بالاتر
نشانه روی	هدایت اینرسی، GPS و کلاهک‌های قابل مانور در نسل‌های جدید (CEP از چند صد متر تا زیر ۳۰ متر)

برنامه موشکی نظام ولایت فقیه، پروژه‌ای برای تولید موشک است که از زمان جنگ ایران و عراق آغاز شد و در چهاردهه‌ی گذشته با تکیه بر خرید فناوری از کشورهایی مانند کره شمالی، چین و لیبی و سپس توسعه بومی، به بزرگ‌ترین زرادخانه موشکی خاورمیانه و تهدید علیه منطقه و جهان بالغ شده است. این برنامه در دوره‌های مختلف گسترش یافت و علاوه بر تولید انواع موشک‌های بالستیک و کروز، شبکه‌ای از پایگاه‌های زیرزمینی موسوم به «شهرهای موشکی» را در نقاط مختلف کشور شامل می‌شود.

زرادخانه ایران شامل موشک‌های کوتاه‌برد، میان‌برد و کروز است که مهم‌ترین آن‌ها شهاب، قدر، سجیل، خرمشهر، خیبرشکن، فتاح، سومار و هویزه هستند. همچنین فناوری حامل‌های فضایی مانند سیمرغ و قائم-۱۰۰ از سوی برخی تحلیلگران دارای کاربرد دوگانه و مرتبط با توسعه موشک‌های دوربرد ارزیابی شده است.

در سال‌های اخیر، موشک‌های ایرانی در عملیات‌های نظامی و حملات مستقیم به کشورهای منطقه به‌کار گرفته شدند و هم‌زمان حملات متقابل آمریکا و اسرائیل خسارات قابل توجهی به بخشی از پایگاه‌ها، مراکز تولید، لانچرها و فرماندهان ارشد برنامه موشکی وارد کرد. با این حال، ارزیابی‌های مختلف نشان می‌دهد که بخش عمده زیرساخت‌های زیرزمینی همچنان پابرجاست و روند بازسازی و تولید ادامه دارد.

برنامه موشکی ایران به بهای گرسنه و فقیرتر کردن میلیون‌ها ایرانی، سالانه میلیاردها دلار هزینه در بر دارد و در کنار بودجه نظامی، همواره یکی از محورهای اصلی تحریم‌های بین‌المللی و اختلافات هسته‌ای بوده است. گزارش‌های مختلف بر تداوم انتقال فناوری موشکی جمهوری اسلامی به گروه‌های نیابتی آن در منطقه و نیز ارتباط برخی فناوری‌های موشکی با برنامه فضایی و هسته‌ای ایران تأکید کرده‌اند.

در مجموع، این برنامه اکنون یکی از مهم‌ترین ارکان توان بازدارندگی جمهوری اسلامی محسوب می‌شود، اما در عین حال به‌دلیل هزینه‌های سنگین، فشار تحریم‌ها، خسارت‌های ناشی از جنگ بر مردم ایران و از سوی دیگر نگرانی‌های بین‌المللی درباره توسعه موشک‌های دوربرد، همچنان از مهم‌ترین موضوعات امنیتی و راهبردی ایران و منطقه به‌شمار می‌رود.

رژیم ایران نشانه‌های مشخصی از ادامه تولید و بازسازی برنامه موشکی نشان می‌دهد و واردات ۱٬۰۰۰ تن سدیم پرکلرات، تولید ۳۰۰ موشک بالستیک در ماه و تلاش برای بازسازی پارچین و شاهرود نشان‌دهنده‌ی قصد و برنامه‌ی این رژیم برای حفظ و توسعه قابلیت موشکی است.

این  قابلیتی است که بر اساس ارزیابی بسیاری از کارشناسان، «بدون محدودیت‌های قابل اجرا در هر توافق آینده، تهدیدی مستمر برای امنیت منطقه‌ای باقی خواهد ماند.»

مقدمه

برنامه موشکی نظام ولایت فقیه، ایران یکی از گسترده‌ترین و پیچیده‌ترین پروژه‌های تسلیحاتی خاورمیانه است. این برنامه از اوایل دهه ۱۳۶۰ شمسی (۱۹۸۰ میلادی) و در بحبوحه جنگ ایران و عراق آغاز شد و طی چهاردهه به بزرگ‌ترین زرادخانه موشکی منطقه تبدیل شده است.

بر اساس شهادت جان نگروپونته، مدیر اطلاعات ملی آمریکا (DNI)، در سال ۲۰۰۶ و تأیید ژنرال کنث مک‌کنزی، فرمانده ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا (CENTCOM)، در سال ۲۰۲۲، ایران «بیش از ۳٬۰۰۰ موشک بالستیک» دارد. این آمار شامل موشک‌های کروز نمی‌شود. مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی (CSIS) نیز ایران را دارنده بزرگ‌ترین و متنوع‌ترین زرادخانه موشکی خاورمیانه می‌داند.

این موشک‌ها در حدود ۳۰ پایگاه زیرزمینی که مقامات ایرانی آن‌ها را «شهر موشکی» می‌نامند، مستقر شده‌اند. تحلیلگران مستقل حدود ۳۰ پایگاه اصلی پرتاب موشک رژیم را شناسایی کرده‌اند، اما امیرعلی حاجی‌زاده، فرمانده پیشین نیروی هوافضای سپاه پاسداران، ادعا کرده بود سپاه «تا ۱۰۰ پایگاه بزرگ زیرزمینی» دارد.

برآورد هزینه سالانه این برنامه؛ رقمی قابل توجه، حدود ۳ میلیارد دلار است. بودجه رسمی نظامی ایران در سال ۲۰۲۴ بر اساس گزارش مؤسسه بین‌المللی تحقیقات صلح استکهلم (SIPRI) حدود ۷.۹ میلیارد دلار بود، هرچند که تخمین‌های غیررسمی آن را تا ۱۳.۸ میلیارد دلار (با احتساب هزینه‌های پنهان سپاه) برآورد می‌کنند.

بخش اول: تاریخچه

دوران جنگ ایران و عراق (۱۳۵۹–۱۳۶۷ / ۱۹۸۰–۱۹۸۸)

ریشه برنامه موشکی ایران به جنگ هشت‌ساله ایران و عراق بازمی‌گردد. در جریان «جنگ شهرها» (۱۹۸۵–۱۹۸۸)، عراق شهرهای ایرانی از جمله تهران، اصفهان و دزفول را با موشک‌های اسکاد بمباران کرد. ایران فاقد توانایی پاسخ‌گویی متقابل بود و این ناتوانی در پاسخ‌گویی متقابل، انگیزه اصلی دستیابی به قابلیت موشکی بالستیک شد.

در سال ۱۳۶۴ (۱۹۸۵)، هیئتی به رهبری اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس وقت مجلس شورای اسلامی، به لیبی، سوریه، چین و کره شمالی سفر کرد.

موسسه تحقیقاتی مرکز نورث۳۸ (38 North):

«...حاصل این سفر خرید حدود ۳۰ فروند موشک اسکاد-بی از لیبی (حکومت معمر قذافی) و تعدادی هواسونگ-۵ (نسخه کره‌ای اسکاد-بی) از کره شمالی بود... پس از سفر رفسنجانی به پیونگ‌یانگ، مشاوران نظامی-فنی کره شمالی به ایران اعزام شدند...»

در ادامه می‌افزاید:

«در آبان ۱۳۶۹ (نوامبر ۱۹۹۰)، مارشال اُ جین یو، وزیر دفاع کره شمالی، با محسن رضایی، فرمانده کل سپاه پاسداران، در تهران دیدار کرد و فروش موشک‌های اسکاد-سی با برد ۵۰۰ کیلومتر به ایران را تأیید نمود. این توافق پایه همکاری گسترده‌تر موشکی ایران-کره شمالی را بنا نهاد».

در همین دوره، تعدادی راکت ۹کا۵۲ لونا-ام ساخت شوروی از عراق غنیمت گرفته شد که بعدها مبنای ساخت سری موشک‌های «زلزال» قرار گرفت.

حسن تهرانی‌ مقدم، افسر سپاه پاسداران، اولین موشک ساخت داخل با نام «نازعات» را در سال ۱۳۶۶ طراحی کرد. سال بعد موشک «مشکات» (ایران-۱۳۰) با برد ۱۳۰ کیلومتر آزمایش شد.

دوره رفسنجانی (۱۳۶۸–۱۳۷۶ / ۱۹۸۹–۱۹۹۷)

پس از پایان جنگ، در دوره ریاست‌جمهوری هاشمی رفسنجانی، برنامه موشکی نهادینه و ساختارمند شد. در تیر ۱۳۷۰ (۱۹۹۱)، سازمانی به نام «جهاد خودکفایی سپاه پاسداران (Self-Sufficiency Jihad Organization) به ثبت رسید.

جهاد خودکفایی سپاه یا (SSJO) ، سازمانی خارج از ساختار رسمی نیروی هوایی سپاه است که بر مهندسی معکوس و تولید داخلی موشک‌ها متمرکز بود و هدف آن «پیشبرد قابلیت‌های موشکی بالستیک می‌باشد.

نخستین مدیرعامل این سازمان علی لاریجانی بود. حسین دهقان نیز از دیگر بنیان‌گذاران آن به شمار می‌رود. در این دوره، خطوط تولید موشک‌های هواسونگ-۵ و ۶ از کره شمالی خریداری شد. همچنین ایران موشک‌های ام-۷ چینی را تهیه کرد که پایه سری موشک‌های فاتح-۱۱۰ قرار گرفتند.

این دقیقاً همان موشکی بود که در سال ۲۰۰۶ وزارت خزانه‌داری آمریکا شرکت چینی Great Wall Industry را به دلیل نقش در توسعه آن تحریم کرد.

موشک شهاب-۳ بر پایه  موشک «نودونگ» (هواسونگ-۷) کره شمالی

مهم‌ترین پروژه زیرساختی این دوره، آغاز ساخت مجتمع موشکی غرب اصفهان در حاشیه نجف‌آباد بود که بعدها «احمد کاظمی» نامگذاری شد. سایتی که با کمک فناوری چین و کره شمالی ایجاد شد و بزرگ‌ترین مرکز تولید و مونتاژ موشکی ایران محسوب می‌شود.

دوره خاتمی (۱۳۷۶–۱۳۸۴ / ۱۹۹۷–۲۰۰۵)

دوره ریاست‌جمهوری محمد خاتمی نقطه عطف برنامه موشکی بود. محمدباقر قالیباف، فرمانده وقت نیروی هوایی سپاه ساخت پایگاه‌های زیرزمینی موشکی در کوه‌های زاگرس را آغاز کرد. هدف از حفاری در دل کوه‌ها، حفاظت از زرادخانه در برابر حملات هوایی بود. این تجربه‌ای بود که رژیم ایران در جنگ خلیج فارس (۱۹۹۱) و تخریب سیلوهای عراقی توسط آمریکا آموخته بود.

در تیر ۱۳۷۷ (ژوئیه ۱۹۹۸)، موشک شهاب-۳ بر پایه  موشک «نودونگ» (هواسونگ-۷) کره شمالی، آزمایش شد. این اولین موشک ایرانی با برد ۱٬۳۰۰ کیلومتر بود. این  بردی بود که در محاسبات رژیم  برای رسیدن موشک‌ها به اسرائیل و پایگاه‌های آمریکا در منطقه کافی بود. رژیم ایران سپس نسخه بهبود یافته «قدر» با برد ۱٬۶۰۰ کیلومتر و دقت بالاتر را طراحی کرد و ساخت.

در همین دوره، ایران از طریق دلالان اوکراینی ۱۲ فروند موشک کروز خا-۵۵ (Kh-55) ساخت شوروی با برد اصلی ۲٬۵۰۰ کیلومتر را خریداری کرد. اوکراین در سال ۲۰۰۵ رسماً فروش غیرقانونی این موشک‌ها را تأیید کرد. موشک‌های خا-۵۵ مبنای مهندسی معکوس و ساخت سری «سومار» و «هویزه» شدند.

موسسه تحقیقاتی مرکز نورث۳۸ (38 North):

«...در سال‌های ۱۳۸۳–۱۳۸۴ (۲۰۰۵)، موشک‌های هواسونگ-۱۰ BM-25 / موسودان، از کره شمالی خریداری شدند. این موشک‌ها پایه توسعه موشک «خرمشهر» با برد ۲٬۰۰۰ کیلومتر و ظرفیت کلاهک ۱٬۵۰۰ کیلوگرم قرار گرفتند… این سنگین‌ترین موشک بالستیکی در زرادخانه ایران بود که ساخته شده بود.»

دوره احمدی‌نژاد (۱۳۸۴–۱۳۹۲ / ۲۰۰۵–۲۰۱۳)

موشک قدر برگرفته از مدل خارجی

در این دوره موشک جدیدی از خارج خریداری نشد، اما توسعه داخلی و ساخت پایگاه‌های زیرزمینی شتاب گرفت. در ۱۳۸۸ (۲۰۰۹) نیروی هوایی سپاه به «نیروی هوافضا» تغییر نام داد و امیرعلی حاجی‌زاده فرمانده آن شد.

مهم‌ترین دستاورد فنی این دوره، موشک «سجیل» بود. این موشک اولین موشک بالستیک میان‌برد دو مرحله‌ای سوخت جامد ایران بود.

مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی (CSIS) در گزارش خود درمورد مشخصات موشک سجیل توضیح می‌دهد:

«طول ۱۸ متر، قطر ۱.۲۵ متر، وزن ۲۳٬۶۰۰ کیلوگرم، کلاهک ۷۰۰ کیلوگرم و برد ۲٬۰۰۰ کیلومتر می‌باشد.»

و می‌افزاید:

«مزیت استراتژیک اصلی موشک سجیل استفاده از سوخت جامد است که زمان آماده‌سازی و پرتاب را بسیار کوتاه‌تر می‌کند و آسیب‌پذیری آن را در مرحله پرتاب کاهش می‌دهد. همچنین چون نیازی به سوخت‌گیری فوری قبل از پرتاب ندارد، جابه‌جایی آن آسان‌تر است. این ویژگی پیشرفت عمده‌ای نسبت به طراحی موشک‌های شهاب محسوب می‌شود».

دو حادثه مهم و مرموز در این دوره رخ داد:

حادثه اول، انفجار پایگاه امام علی خرم‌آباد در(مهر ۱۳۸۹ / اکتبر ۲۰۱۰) بود که ۳۰ تا ۴۰ نفر از نیروهای نظامی کشته شدند و علت این حادثه «حادثه حین عملیات» اعلام شد.

پایگاه موشکی بیدگنه

حادثه دوم، انفجار پایگاه بیدگنه (پادگان مدرس) در ۲۱ آبان ۱۳۹۰ (۱۲ نوامبر ۲۰۱۱) بود که حدود ۱۷ نفر از نیروهای رژیم، ازجمله حسن تهرانی‌مقدم، طراح اصلی برنامه موشکی سپاه کشته شدند. مقامات ایرانی علت این حادثه را نیز «حادثه حین جابجایی مهمات» اعلام کردند.

اما منابع اطلاعاتی غربی احتمال خرابکاری را مطرح کردند و علت دقیق تا امروز مورد مناقشه است.

دوره روحانی (۱۳۹۲–۱۴۰۰ / ۲۰۱۳–۲۰۲۱)

توافق برجام (JCPOA) در تیر ۱۳۹۴ (ژوئیه ۲۰۱۵) امضا شد و با قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت تأیید شد.

فرزین ندیمی، پژوهشگر انستیتو واشنگتن ومتخصص در امور امنیتی و دفاعی ایران و منطقه خلیج فارس در این‌باره می‌گوید:

«توافق هیچ محدودیت مستقیم و قابل اجرایی بر برنامه موشکی ایران تحمیل نکرد. قطعنامه ۲۲۳۱ تنها از ایران خواست که از توسعه موشک‌های بالستیک طراحی‌شده برای حمل کلاهک هسته‌ای خودداری کند.این محدودیت‌های نمادین نیز در اکتبر ۲۰۲۳ منقضی شدند.»

ندیمی ادامه می‌دهد:

«ایران برنامه موشکی و ذخیره‌سازی خود را پس از اجرای برجام تشدید کرد. با وجود تحریم‌های باقی‌مانده، ده‌ها موشک جدید و ارتقایافته آزمایش شد که برد، دقت و قابلیت بقای بهتری داشتند.»

در دوره جسن روحانی، خوشه جنوبی پایگاه‌ها، شامل برازجان، خورموج، جم، لار، حاجی‌آباد، کنگ و خورگو  برای پوشش دادن تنگه هرمز و کشورهای حاشیه خلیج فارس توسعه یافت. بیشترین تعداد رونمایی موشک‌های جدید (خیبرشکن، دزفول، رعد-۵۰۰، قاسم سلیمانی و غیره) در این دوره انجام شد.

دوره پس از روحانی: عملیات نظامی و جنگ‌ها (۱۴۰۰–۱۴۰۵ / ۲۰۲۱–۲۰۲۶)

این دوره شاهد نخستین کاربرد عملیاتی گسترده موشک‌های ایرانی بود. موشک‌های فتاح-۱ و ۲ رونمایی شدند — ایران آن‌ها را «مافوق صوت» معرفی کرد. اما فابیان هینتس، پژوهشگر مؤسسه IISS، توضیح می‌دهد:

«موشک فتاح، در طبقه‌بندی عمومی سلاح‌های مافوق صوت نمی‌گنجد، بلکه MRBM با کلاهک بازگشتی قابل مانور (MaRV) است.»

عملیات وعده صادق ۱ (فروردین ۱۴۰۳ / آوریل ۲۰۲۴):

رژیم ایران بیش از ۳۰۰ موشک و پهپاد به سمت اسرائیل شلیک کرد. این نخستین حمله مستقیم از خاک ایران به اسرائیل در تاریخ بود.

عملیات وعده صادق ۲ (مهر ۱۴۰۳ / اکتبر ۲۰۲۴): حدود ۲۰۰ موشک بالستیک از خاک ایران به اسراییل شلیک شد.

برد موشک‌های ایران

پاسخ اسرائیل در جنگ ۱۲ روزه (خرداد ۱۴۰۴برابر با مارس ۲۰۲۶): اسرائیل «صدها لانچر موشکی روزمینی» را هدف قرار داد و سپس در فاز دوم، به تأسیسات زیرزمینی حمله کرد.ارتش اسرائیل تقریباً نیمی از لانچرهای موشک بالستیک و ۳۵ تا ۴۵ درصد ذخیره موشکی ایران را مورد هدف قرار داد. مؤسسه مطالعات جنگ (ISW) در گزارش ویژه‌ای در تاریخ ۱۳ مه ۲۰۲۶ نوشت:

«ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا تخمین می‌زنند ایران به ۹۰ درصد تأسیسات زیرزمینی خود دسترسی یافته است وهمچنان حدود ۷۰ درصد لانچرهای متحرک و ۷۰ درصد ذخیره موشکی پیش از جنگ را در اختیار دارد.»

در بهمن ۱۴۰۴ (فوریه ۲۰۲۵)، یک کشتی حامل ۱٬۰۰۰ تن سدیم پرکلرات (ماده شیمیایی حیاتی برای تولید سوخت جامد) به بندرعباس رسید. این محموله می‌توانست سوخت حدود ۲۶۰ موشک خیبرشکن تولید کند. (ISW) در دسامبر ۲۰۲۵ گزارش داد:

«ایران ذخیره موشکی خود را به حدود ۲٬۰۰۰ موشک «سنگین» بالستیک بازسازی کرده است.»

در این جنگ‌ها تعداد زیادی از فرماندهان ارشد نظامی ایران، از جمله حسین سلامی (فرمانده کل سپاه)، محمد باقری (رئیس ستاد نیروهای مسلح)، حاجی‌زاده (فرمانده هوافضا) و بیش از ۸۵ فرمانده ارشد دیگر کشته شدند.

بخش دوم: پایگاه‌های موشکی

جمهوری اسلامی حدود ۳۰ پایگاه موشکی که اکثر آن‌ها پایگاه‌های زیرزمینی هستند در سراسر ایران ساخته است.

امیر‌علی حاجی‌زاده، فرمانده نیروی هوافضای سپاه ادعا کرده بود:

«اگر هر هفته ازیک شهر موشکی رونمایی کنیم، دو سال طول می‌کشد.»

این پایگاه‌ها شامل تونل‌ها، بانکرهای بتنی، سیستم‌های مخابراتی، تجهیزات سوخت‌گیری، لانچرهای متحرک، سیلوهای پرتاب عمودی و مراکز فرماندهی و کنترل هستند.

بر اساس ارزیابی‌ها در(مارس ۲۰۲۶)، اندازه زرادخانه ایرانی بسیار متفاوت است. ارتش اسرائیل تعداد موشک‌های ایران را پیش از جنگ حدود ۲٬۵۰۰ موشک تخمین می‌زد، در حالی که تحلیلگران دیگر این رقم را تا ۶٬۰۰۰ موشک برآورد می‌کردند.

زنجیره تحقیق و توسعه (شمال مرکزی)

-مجتمع خجیر (باکری):

این مجتمع به وسعت بیش از ۴۰کیلومتر مربع واقع درجنوب‌شرق تهران، قلب صنعتی-تحقیقاتی برنامه موشکی ایران را شامل می‌شود. این مجتمع شامل گروه‌های صنعتی محلاتی (الکترونیک و هدایت)، کاظمی (موتور و پیشرانه)، جهان‌آرا (مخازن سوخت مایع - به‌ویژه برای خرمشهر)، مفتح و غیره می‌باشد.

در ارزیابی کارشناسان و براساس تحلیل تصاویر ماهواره‌ای، درجنگ دوم دست کم ۸۸ ساختمان این مجموعه منهدم شده‌ است.

تأسیسات ده ترکمن (داخل محدوده خجیر):

پروژه ساخت این مجتمع از سال ۱۳۹۲، آغاز گردید و بر اساس تحلیل تصاویر ماهواره‌ای تا سال ۱۳۹۱ هیچ تاسیساتی در این محل وجود نداشت. این مجتمع نیز یکی از کلیدی‌ترین مراکز تولید موتور سوخت جامد است.

-پارچین (همت):

این مجتمع در ۱۱کیلومتری شرق خجیر واقع شده‌ است و کارکرد دوگانه هم موشکی، هم هسته‌ای دارد.

بازسازی پارچین آغاز شده اما مخلوط‌گرهای سوخت جامد هنوز تأمین نشده‌اند.

-مجتمع شاهرود:

این مجتمع در جنوب‌شرقی شاهرود واقع شده‌ است و نقش حیاتی در تولید سوخت جامد دارد.

(ISW) ، درباره این مجتمع می‌گوید:

«مجتمع شاهرود به دلیل مخلوط‌کن‌های سیاره‌ای نقش حیاتی دارد...اسرائیل مخلوط‌گرهای سیاره‌ای ایران را نابود کرد اما ایران ممکن است روش‌های قدیمی‌تر تولید مانند مخلوط‌گرهای ناودانی را جایگزین کرده باشد».

-مجتمع گرمسار:

پایگاه‌های موشکی

این مجتمع در ۱۴کیلومتری شمال‌غربی گرمسار قرار دارد وپروژه ساخت آن همزمان با مجتمع شاهرود آغاز شد. این مجتمع نیز همزمان با مجتمع شاهرود در ۲۵خرداد ۱۴۰۴ مورد هدف قرارگرفت.

- خوشه تهران

-پایگاه گرمدره:

پایگاه گرمدره واقع در غرب تهران، میان استان البرز و تهران قرار گرفته‌ است و در تونل‌ها و دره‌های وردآورد حفاری شده‌ است.

-مجتمع بیدگنه (پادگان مدرس / الغدیر):

این مجتمع شامل بخش تحقیق‌ و توسعه و مرکز نگهداری موشک است. این مجتمع همان مجتمعی است که در سال ۱۳۹۰ حسن تهرانی‌مقدم در آن کشته‌ شد.

- خوشه اصفهان (تولید و مونتاژ)

-پایگاه احمد کاظمی (نجف‌آباد):

این پایگاه رشته‌هایی به طول ۸ کیلومتر در دل دره کوه‌ها قرار گرفته و ۱۰ دهانه تونل دارد.این پایگاه مرکزی مونتاژ نهایی بسیاری از موشک‌ها می‌باشد.

-مجتمع بهارستان:

این پایگاه در جنوب اصفهان قرار دارد. درحملات جنگ دوازده روزه  انفجارهای ثانویه ای از این پایگاه توسط شهروندان ضبط شد.

پایگاه موشکی تبریز

-مجتمع مبارکه:

این پایگاه در ۳۰ کیلومتری جنوب اصفهان قرار دارد و دارای سه ورودی مجزا می‌باشد.

- خوشه تبریز

-پادگان الزهرا (آمند):

این پایگاه در ۲۰ کیلومتری شمال‌غربی تبریز واقع شده‌است و از ۲۷ سوله تشکیل یافته‌ است. پس از جنگ ۱۲روزه  تنها ۷ ساختمان از این پایگاه باقی ماند.

ایران از این پایگاه در ۱۴۰۱ برای شلیک موشک بالستیک به مقر احزاب کرد در اربیل استفاده کرده بود.

-پایگاه جنوبی تبریز:

این پایگاه یک سایت قدیمی پدافند هوایی بود که در ۱۳۸۲ تغییر کاربری داد.

-پایگاه ارومیه:

این پایگاه در ارومیه قرار دارد و در جنگ ۱۲روزه، ۱۰ تا ۵۰ درصد آن تخریب شد.

- خوشه کرمانشاه

-پنج‌پله (پادگان امام حسن):

این پایگاه در۴ کیلومتری شرق کرمانشاه قرار دارد و وسعت آن ۶ کیلومتر مربع می‌باشد و حدود ۸۰ زاغه خاک‌پوش دارد.در جنگ ۱۲روزه بیش از ۵۰ درصد آن تخریب شده‌ است.

-تنگه کنشت:

این پایگاه در۳ تا ۸ کیلومتری شمال‌غربی پنج‌پله قرار دارد که دارای ۶۳ زاغه مهمات می‌باشد.

-کمیجه (هرسین) و کنگاور:

پایگاه‌های جدیدتر (ساخت ۱۳۹۵–۱۳۹۶). هر دو بیش از ۵۰ درصد تخریب شدند.

-پادگان شهدا (قزانچی):

قدیمی‌ترین پایگاه موشکی سپاه است که در دوران جنگ ۸ ساله مورد استفاده قرار می‌گرفت.

- خوشه شیراز

-پایگاه شمال شیراز:

این پایگاه با ۳دهانه تونل و سیلوهای پرتاب عمودی در ۱۰کیلومتری شمال‌شرق شیراز قرار دارد که بیش از ۵۰ درصد آن تخریب شده‌ است.

-پایگاه جنوب شیراز (کفری):

این پایگاه با  ۷ دهانه تونل و زیرساخت‌های زیرزمینی گسترده آسیب بسیار کمی دیده‌ است.

- پایگاه امام علی (خرم‌آباد)

این پایگاه دو بخشی، شمالی بین ۳ کوه ساخته شده‌ است و حدود ۱۰ ورودی تونل دارد. این پایگاه به طور خاص برای موشک شهاب-۳ ساخته شد و در جنگ ۱۲ روزه از مراکز اصلی شلیک موشک بود.

در این جنگ دست‌کم ۴۰ نفر در این پایگاه، از جمله سرتیپ محمدباقر طاهرپور در حمله متقابل کشته شدند. زیرساخت‌های سطحی این پایگاه، عمدتاً تخریب شده‌اند اما تونل‌ها ظاهراً سالم مانده‌اند.

پایگاه بندرعباس قبل و بعد از حمله

- خوشه جنوبی (خلیج فارس و تنگه هرمز)

هفت پایگاه در استان‌های بوشهر، فارس و هرمزگان  طراحی‌شده است. این پایگاه‌ها برای پوشش تنگه هرمز مورد استفاده قرار می‌گیرند.

-پایگاه خورگو:

این پایگاه در ۳۲ کیلومتری بندرعباس قرار گرفته‌است و دارای ۳ شفت پرتاب عمودی می‌باشد.

-پایگاه خورموج:

پایگاه خورموج در۲۶۰ کیلومتری سواحل عربستان قرارگرفته‌است و دارای ۹ دریچه پرتاب است.

-پایگاه جم:

پایگاه جم در۱۳ کیلومتری ساحل خلیج فارس قرار گرفته و فاصله آن تا بحرین حدود۲۲۰ کیلومتر می‌باشد.

-پایگاه لار:

این پایگاه در ۱۰۰ کیلومتری ساحل خلیج‌فارس قرار دارد و دارای ۵ دهانه پرتاب می‌باشد.

-پایگاه حاجی‌آباد:

پایگاه حاجی‌آباد در ۱۳۰ کیلومتری بندرعباس قرار دارد و دارای ۵ دهانه تونل و ۷ شفت پرتاب می‌باشد.

-پایگاه برازجان و کنگ: این پایگاه‌ها نزدیک‌ترین پایگاه‌ها به سواحل خلیج فارس می‌باشند.

- سایر پایگاه‌ها

-پایگاه قم:

این پایگاه در۲۰ کیلومتری تأسیسات اتمی فردو قرار دارد و درجنگ ۱۲روزه خسارت متوسط حدود (۱۰–۵۰ درصد) دیده‌ است.

-پایگاه کاشان:

این پایگاه در ۷ کیلومتری اتوبان کاشان-قم واقع شده‌ است.

-پایگاه خمین:

این پایگاه در جنگ دوازده روزه تقریبا تخریب شد و اکثر ساختمان‌های این پایگاه کاملا تخریب شده است.

-پایگاه یزد (امام حسین):

این پایگاه «گرانیتی» در کوه شیرکوه قرار دارد و حفاری از سال ۱۳۷۷ آغاز شد.این پایگاه انبار اصلی موشک‌های خرمشهر می‌باشد.

این پایگاه به «شهر موشکی گرانیتی» معروف شده است و خسارت بسیار کمی دیده‌ است.

-پایگاه دوکوهه (دزفول):

این پایگاه دارای۵ تونل است و لانچر شهاب-۳ می‌باشد. این پایگاه توسط تصاویر ماهواره‌ای شناسایی شد.

از پایگاه‌های موشکی دیگرمی‌توان پایگاه زنجان،پایگاه ابهر،پایگاه آبیک وپایگاه کرمان و چند پایگاه‌های کوچک‌تررا نام برد.

موشک بالستیک و موشک کروز

موشک بالستیک بعد از پرتاب، موتورهایش فقط برای مدت کوتاهی کار می‌کنند و سپس مثل یک پرتابه تحت تأثیر گرانش زمین در مسیر سهمی‌شکل (بالستیک) به سمت هدف حرکت می‌کند. بخش زیادی از مسیر را در جو بالایی یا حتی خارج از جو طی می‌کند و در فاز نهایی با سرعت بسیار بالا (چندین برابر سرعت صوت) به سمت هدف فرود می‌آید.

هدایت اصلی این موشک‌ها معمولاً در ابتدای پرواز انجام می‌شود و بعد از خاموش شدن موتور، کنترل روی مسیر محدودتر است، هرچند نسل‌های جدیدتر آن‌ها کلاهک‌های قابل مانور دارند. به همین دلیل دقت آن‌ها در مقایسه با موشک‌های کروز معمولاً کمتر است، اما سرعت بسیار بالای‌شان رهگیری‌شان را دشوار می‌کند. در برنامه موشکی ایران چند دسته از این موشک‌های بالستیک مانند شهاب-۳، قدر، سجیل، خرمشهر، خیبرشکن و فاتح وجود دارد.

در مقابل، موشک کروز تقریباً در تمام مسیر پرواز موتورش روشن است و مثل یک هواپیمای بدون سرنشین هدایت می‌شود. این موشک‌ها معمولاً در ارتفاع خیلی پایین پرواز می‌کنند تا از دید رادارها پنهان بمانند و می‌توانند مسیر خود را در طول پرواز تغییر دهند.

سرعت آن‌ها معمولاً زیر صوت یا مافوق صوت محدود است و به‌دلیل هدایت مداوم (با سامانه‌هایی مثل GPS، ناوبری اینرسی و تطبیق عوارض زمین) دقت بالاتری دارند. دربرنامه موشکی ایران چند دسته از این موشک‌های کروز مانند سومار، هویزه، پاوه و ابومهدی وجود دارد.

بخش سوم: زرادخانه موشکی

وبسایت تحلیلی ایران‌واچ، در گزارشی در ژانویه ۲۰۲۶ تصریح می‌کند که ایران محدودیت خودخواسته برد موشکی ۲۰۰۰ کیلومتر را در سال ۲۰۱۵ اعلام کرد اما هشدار می‌دهد که ایران می‌تواند هر زمان که بخواهد این محدودیت را کنار بگذارد.

۱ - موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد (SRBM - زیر ۱٬۰۰۰ کیلومتر)

• شهاب-۱ (اسکاد-بی): برد ۳۰۰ کیلومتر. سوخت مایع. کلاهک ۷۷۰–۱٬۰۰۰ کیلوگرم. CEP: ۵۰۰ متر.

موشک‌های ایران

• شهاب-۲ (اسکاد-سی): برد ۵۰۰ کیلومتر. سوخت مایع. کلاهک ۷۰۰ کیلوگرم. CEP: ۷۰۰ متر.

• قیام-۱: برد ۷۰۰–۸۰۰ کیلومتر. سوخت مایع. کلاهک ۶۵۰ کیلوگرم. CEP: زیر ۵۰۰ متر.

• فاتح-۱۱۰: برد ۲۰۰–۳۰۰ کیلومتر. سوخت جامد. کلاهک ۴۵۰ کیلوگرم. CEP: ۱۰۰ متر. بر پایه ام-۷ چینی.

• فاتح-۳۱۳: برد ۵۰۰ کیلومتر. سوخت جامد. کلاهک ۳۵۰ کیلوگرم. CEP: ۱۰–۳۰ متر.

• رعد-۵۰۰: برد ۵۰۰ کیلومتر. سوخت جامد. «نسل جدید» با کلاهک کامپوزیتی.

• ذوالفقار: برد ۷۰۰ کیلومتر. سوخت جامد. کلاهک ۴۵۰–۶۰۰ کیلوگرم. CEP: ۱۰–۳۰ متر. نسخه ذوالفقار بصیر با برد ۱٬۰۰۰ کیلومتر.

• زلزال (۱، ۲، ۳): بر پایه راکت غنیمتی شوروی. بردهای ۲۰۰ تا ۳۰۰ کیلومتر. غیرهدایت‌شونده.

۲ - موشک‌های بالستیک میان‌برد (MRBM - ۱٬۰۰۰ تا ۳٬۰۰۰ کیلومتر)

• شهاب-۳ (نودونگ): برد ۱٬۳۰۰ کیلومتر. سوخت مایع. کلاهک ۷۵۰–۱٬۰۰۰ کیلوگرم. CEP: حدود ۳ کیلومتر. ستون فقرات بازدارندگی.

• قدر-۱: برد ۱٬۹۵۰ کیلومتر. بر پایه شهاب-۳. CEP: ۳۰۰ متر.

• عماد: برد ۱٬۷۰۰ کیلومتر. کلاهک بازگشتی قابل هدایت (RV). CEP: زیر ۵۰۰ متر.

• خرمشهر (هواسونگ-۱۰): برد ۲٬۰۰۰–۳٬۰۰۰ کیلومتر. سوخت مایع. کلاهک ۷۵۰–۱٬۵۰۰ کیلوگرم. CEP: ۳۰ متر.

ایران‌واچ درباره این موشک‌ می‌نویسد:

«فرانسه، آلمان و بریتانیا در سال ۲۰۱۹ ادعا کردند که ایران نسخه‌ای از این موشک، با کلاهک ۷۵۰ کیلوگرمی  با برد حدود ۳٬۰۰۰ کیلومتر دارد و چهار نسخه از آن رونمایی شده است.»

• سجیل: برد ۲٬۰۰۰ کیلومتر. سوخت جامد، دو مرحله‌ای. وزن ۲۳٬۶۰۰ کیلوگرم. کلاهک ۷۰۰ کیلوگرم. اولین MRBM سوخت جامد ایران.

• خیبرشکن: برد ۱٬۴۵۰ کیلومتر. سوخت جامد. وزن ۶.۳ تن. کلاهک ۵۵۰ کیلوگرم. مانوردهنده در فاز نهایی.

• قاسم سلیمانی: برد ۱٬۴۰۰ کیلومتر. سوخت جامد. کلاهک ۵۰۰ کیلوگرم.

تصویر توان جمعی موشکی ایران از راست به چپ: شهاب ۱، قیام، شهاب ۲، شهاب ۳، قدر، سجیل، موشک ماهواره‌بر سفیر و موشک ماهواره‌بر سیمرغ

• فتاح-۱ و ۲: برد ۱٬۴۰۰ کیلومتر. سوخت جامد. ایران ادعا می‌کند این موشک «مافوق صوت» است.

۳ - موشک‌های کروز

• سومار: برد ادعایی ۷۰۰ کیلومتر (برآورد غربی: ۲٬۰۰۰–۳٬۰۰۰ کیلومتر). بر پایه خا-۵۵ شوروی.

• هویزه: برد ۱٬۳۵۰ کیلومتر. پرواز در ارتفاع پایین.

• پاوه: کروز زمین‌پرتاب جدیدتر.

• یاعلی: برد ۷۰۰ کیلومتر. کروز تاکتیکی.

• ابومهدی: نسل جدید دوربرد.

• موشک‌های ضد کشتی: رعد (۳۵۰ کیلومتر)، نصر، نور (بر پایه سی-۸۰۲ چینی)، خلیج فارس و هرمز.

۴ - حامل‌های فضایی (فناوری دوگانه)

حامل‌های فضایی، یا همان موشک‌های ماهواره‌بر، راکت‌هایی هستند که برای قرار دادن ماهواره یا محموله در مدار زمین طراحی شده‌اند. این راکت‌ها معمولاً چندمرحله‌ای هستند و باید به سرعت و ارتفاع بسیار بالایی برسند تا محموله را از جو خارج کنند و در مدار قرار دهند.

آنچه این حامل‌ها را به «فناوری دوگانه» تبدیل می‌کند، اشتراک گسترده فناوری آن‌ها با موشک‌های بالستیک دوربرد است. موتورها، سوخت، ساختار چندمرحله‌ای، سامانه‌های هدایت و کنترل، و حتی فناوری بازگشت به جو در هر دو کاربرد تقریباً یکسان است. به همین دلیل، کشوری که بتواند ماهواره را به مدار بفرستد، از نظر فنی گام‌های مهمی برای ساخت موشک بالستیک قاره‌پیما (ICBM) نیز برداشته است.

در برنامه ایران، دو نمونه مهم از این حامل‌ها وجود دارد:

• سیمرغ: دو مرحله‌ای سوخت مایع. بار ۲۵۰ کیلوگرم به LEO. در ژانویه ۲۰۲۴ سه ماهواره را به مدار فرستاد.

• قائم-۱۰۰: سه مرحله‌ای، تمام سوخت جامد. در ژانویه ۲۰۲۴ ماهواره ثریا را با موفقیت به مدار فرستاد.

بهنام طالب‌لو در بنیاد دفاع از دمکراسی‌ها (FDD)، درباره این حامل‌های فضایی می‌گوید:

«این پرتاب به معنای آن است که ایران در حال توسعه قابلیت موشک بالستیک قاره‌پیما (ICBM) در برابر چشم همگان است.»

بخش چهارم: افراد کلیدی

• حسن تهرانی مقدم (۱۳۳۸–۱۳۹۰):

حسن تهرانی‌مقدم- طراح اصلی موشک‌های نازعات، شهاب، قدر و سجیل

افسر سپاه پاسداران و طراح اصلی موشک‌های نازعات، شهاب، قدر و سجیل. او به «پدر موشکی ایران» معروف بود و او درس

ال ۱۳۶۵ به لبنان رفت و برنامه موشکی حزب‌الله را پایه‌گذاری کرد.

سیاست او نه فقط ارسال موشک بلکه انتقال دانش فنی و آموزش به مهندسان لبنانی بود. وی در ۱۱ آبان ۱۳۹۰ در انفجار بیدگنه کشته شد.

• محمدباقر قالیباف:

فرمانده نیروی هوایی سپاه (۱۳۷۶–۱۳۸۰) ومسئول اصلی آغاز ساخت پایگاه‌های زیرزمینی موشکی در کوه‌های زاگرس.

• امیرعلی حاجی‌زاده:

فرمانده نیروی هوافضای سپاه از ۱۳۸۸ تا زمان کشته‌شدن. او ادعا کرد که ایران دارای «۱۰۰ پایگاه زیرزمینی» می‌باشد. وی در جنگ ۱۲ روزه کشته شد.

• اکبر هاشمی رفسنجانی:

حامی اصلی تأسیس برنامه موشکی ایران. مسئول سفر سال ۱۳۶۴ به لیبی، سوریه، چین و کره شمالی.

• علی لاریجانی:

نخستین مدیرعامل سازمان جهاد خودکفایی سپاه (SSJO).

• حسین دهقان:

سردار سپاه و وزیر دفاع جمهوری اسلامی در دولت اول حسن روحانی بود. وی مشاور علی خامنه‌ای در حوزه صنایع دفاعی و پشتیبانی از نیروهای مسلح بود. حسین دهقان نقش مهمی در تولیدات نظامی ایران،‌ به ویژه در صنایع موشکی داشت. وی در دوران محمد خاتمی معاون وزیر دفاع بود. حسین دهقان همچنین از نفرات اصلی در گروگان‌گیری و حمله به سفارت آمریکا در تهران بود.

هم‌زمان با گروگان‌گیری، در فرماندهی رده‌های مختلف سپاه پاسداران در دوران جنگ ایران و عراق بود. حسین دهقان نخستین فرمانده سپاه پس از انقلاب اسلامی در لبنان و از موسسان حزب‌الله لبنان بود. وی همچنین از فرماندهان اصلی حمله به مقر نیروهای آمریکا در بیروت بوده که طی حمله به این مرکز ۲۴۱ آمریکایی کشته شدند.

• حسین سلامی و محمد باقری:

فرمانده کل سپاه و رئیس ستاد کل نیروهای مسلح. هر دو در عملیات‌های حمله ۱۳ژوئن اسرائیل به ایران کشته شدند.

• علی‌رضا تنگسیری:

علی‌رضا تنگسیری، متولد ۱۳۴۱ در تنگستان بوشهر، از فرماندهان ارشد سپاه پاسداران بود که فعالیت نظامی خود را از سال‌های جوانی و در یگان‌های دریایی سپاه آغاز کرد و سابقه حضور در جنگ ایران و عراق را نیز داشت. او از سال ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۷ جانشین فرمانده نیروی دریایی سپاه بود و در سال ۱۳۹۷ با حکم علی خامنه‌ای به فرماندهی این نیرو منصوب شد.

در دوران فرماندهی او، سپاه بر توسعه توان دریایی نامتقارن، از جمله قایق‌های تندرو، موشک‌های ساحل‌به‌دریا و عملیات در خلیج فارس و تنگه هرمز تمرکز کرد. تنگسیری بارها درباره امکان بستن تنگه هرمز موضع‌گیری کرد و در جریان برخی تنش‌های منطقه‌ای و توقیف نفتکش‌ها و شناورها نقش داشت.

تنگسیری در حمایت لجستیکی از گروه‌های نیابتی جمهوری اسلامی در منطقه و انتقال تسلیحات، موشک و پهپاد نقش داشت. به دلیل فعالیت‌های خود از سوی آمریکا، کانادا و اتحادیه اروپا تحریم شد. تنگسیری در شامگاه ۵ فروردین ۱۴۰۵ در بندرعباس، در جریان حمله هوایی اسرائیل به ساختمانی مرتبط با منطقه یکم دریایی سپاه، کشته شد. در این حمله شماری دیگر از افسران ارشد نیروی دریایی سپاه، از جمله بهنام رضایی، معاون اطلاعات این نیرو، نیز کشته شدند.

بخش پنجم: صادرات و انتقال فناوری

حزب‌الله لبنان:  

حسین دهقان، نخستین فرمانده سپاه در لبنان و از موسسان حزب الله لبنان

حسن تهرانی مقدم در ۱۳۶۵ برنامه موشکی حزب‌الله را پایه‌گذاری کرد. سیاست ایران «نه فقط ارسال موشک بلکه انتقال دانش فنی و آموزش مهندسان لبنانی» بود.

حزب‌الله لبنان، در جنگ ۲۰۰۶ هزاران موشک ایرانی به سمت اسرائیل شلیک کرد.

حوثی‌های یمن:

رویترز بر اساس گزارش محرمانه ناظران تحریم‌های سازمان ملل در سپتامبر ۲۰۲۴، می‌نویسد:

«حوثی‌های یمن، با کمک سپاه پاسداران و حزب الله لبنان و متخصصان عراقی وابسته به رژیم، از یک گروه مسلح محلی با قابلیت‌های محدود به یک نهاد نظامی قدرتمند تبدیل شده‌اند.

ناظران در این گزارش تأکید کردند:

«حوثی‌ها توانایی توسعه و تولید مستقل سیستم‌های تسلیحاتی پیشرفته بدون کمک خارجی را ندارند.»

حماس و جهاد اسلامی فلسطین:

آموزش مهندسان فلسطینی در ایران و قاچاق قطعات و دانش فنی موشکی.

شبه‌نظامیان شیعه عراق:

مجهز به موشک‌ها و پهپادهای ایرانی. این گروه‌ها بارها پایگاه‌های آمریکایی در عراق را هدف قرار دادند.

روسیه:

آمریکا در اکتبر ۲۰۲۲ ایران را به فروش پهپادهای شاهد-۱۳۱ و ۱۳۶ به روسیه متهم کرد. گزارش‌هایی از انتقال موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد نیز منتشر شد.

بخش ششم: ارزیابی خسارت (جنگ ۱۲ روزه و جنگ دوم)

حملات آمریکا و اسرائیل به سایت‌هایی مانند فردو، نطنز و اصفهان خسارات قابل توجهی به زیرساخت‌ها و نیروی انسانی وارد کرده، اما برنامه هسته‌ای را به‌طور کامل از بین نبرده است. وضعیت ذخایر اورانیوم با غنای بالا همچنان نامشخص است و فعالیت‌هایی در برخی تأسیسات زیرزمینی نزدیک نطنز و اصفهان مشاهده می‌شود که نگرانی‌هایی ایجاد کرده‌است.

در حملاتی که  برروی پایگاه‌های موشکی رژیم انجام شده است، ۱۹ پایگاه مستقیماً مورد حمله قرار گرفتند.

خسارت وارد شده به‌طور موقت این پایگاه‌ها را غیر عملیاتی کرده است و تمام این پایگاه‌ها دارای زیرساخت‌های زیرزمینی هستند و تاسیسات زیرزمینی سالم مانده‌اند. در میان این پایگاه‌ها، پایگاه‌هایی که خسارت متوسط تاسنگین دیده‌اند، نشانه‌هایی از بازسازی در آن‌ها مشاهده می‌شود.

• خسارت سنگین (بیش از ۵۰ درصد): پایگاه‌های بهارستان، مبارکه، پنج‌پله، کمیجه، تبریز جنوبی، اصفهان غرب، کنگاور، خرم‌آباد، تبریز شمالی، شیراز شمالی

• خسارت متوسط (۱۰ تا ۵۰ درصد): زنجان، یزد، قم، حاجی‌آباد، جم

• خسارت خفیف (کمتر از ۱۰ درصد): شیراز جنوبی، لار، خورموج

بخش هفتم: هزینه‌ها

• هزینه سالانه توسعه، تولید و نگهداری: حدود ۳ میلیارد دلار.

• هزینه توسعه شهاب-۳ به تنهایی: حدود ۱ میلیارد دلار.

بودجه نظامی ایران:

• SIPRI (آوریل ۲۰۲۵): بودجه رسمی ۲۰۲۴ حدود ۷.۹ میلیارد دلار.

• Iran Open Data: رقم واقعی نزدیک‌تر به ۱۳.۸ میلیارد دلار با احتساب هزینه‌های پنهان سپاه.

• بودجه ۱۴۰۳: حدود ۴۷۰ تریلیون تومان (۱۶.۷ میلیارد دلار) به نیروهای مسلح.

انفجار انبار نفت شهران - تهران

• بودجه ۱۴۰۴: پیش‌بینی افزایش به بیش از ۲۳ میلیارد دلار - رشد ۲۰۰ درصدی.

تبعات اجتماعی:

Iran News Wireدر مطلبی درباره تورم و وضعیت بدمعیشتی مردم و فقدان پدافند هوایی شهر تهران، با عنوان (تهران: شهری بدون دفاع در میان هزینه‌های سرسام‌آور نظامی) می‌نویسد:

«در سال‌های اخیر رژیم ایران بودجه نظامی، موشکی و هسته‌ای خود را به‌شدت افزایش داده و در سال ۲۰۲۵ این رقم به حدود ۵۰ میلیارد دلار رسیده که نسبت به سال قبل حدود ۲۰۰ درصد رشد داشته است. بخش عمده این افزایش به سپاه پاسداران اختصاص یافته و علاوه بر بودجه رسمی، بخشی از درآمدهای نفتی نیز مستقیماً به نیروهای مسلح داده می‌شود. در حالی که سالانه حدود ۳ میلیارد دلار صرف توسعه موشک‌های بالستیک و کروز می‌شود و برنامه هسته‌ای نیز هزینه‌های سنگینی دارد، اقتصاد کشور با تورم بالا و فقر گسترده روبه‌روست و بودجه واردات کالاهای اساسی کاهش یافته است. این اولویت‌بندی نشان می‌دهد تمرکز اصلی حکومت روی تقویت توان دفاعی و بازدارندگی است، نه بهبود وضعیت معیشتی مردم».

بخش هشتم: ارتباط با برنامه هسته‌ای

بر اساس یافته‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA)، ایران تا پایان ۲۰۰۳ برنامه هماهنگ‌شده‌ای برای توسعه سلاح هسته‌ای داشته‌است و در این برنامه مخفی تلاش‌هایی از جمله طراحی ادغام کلاهک هسته‌ای با موشک شهاب-۳ داشته‌است.

مؤسسه علوم و امنیت بین‌المللی در سپتامبر ۲۰۲۵ در گزارشی می‌نویسد:

«ذخیره اورانیوم ۶۰ درصدی ایران، اورانیوم بسیار غنی‌شده (HEU) و مستقیماً قابل استفاده در انفجار هسته‌ای، نگرانی جدی محسوب می‌شود.»

این موسسه درباره حملات نظامی می‌گوید:

«حملات نظامی، تمام سانتریفیوژهای نصب‌شده را که  تقریباً ۲۲٬۰۰۰ دستگاه برآورد شده‌است، در سه سایت غنی‌سازی نابود یا غیرعملیاتی کردند...برای اولین بار در بیش از ۱۵ سال، ایران هیچ مسیر شناسایی‌شده‌ای برای تولید اورانیوم سلاح‌سازی (WGU) ندارد.»

اما در ادامه می‌افزاید:

«با این حال ذخیره اورانیوم ۶۰ درصدی می‌تواند مستقیماً در انفجار هسته‌ای استفاده شود.»

فرزین ندیمی، نیز می‌نویسد:

«هر توافق آینده باید شامل محدودیت‌های قابل اجرا بر موشک‌های دوربرد باشد وبدون آن، امنیت منطقه‌ای تضمین نمی‌شود.»

بهنام بن طالبلو نیزحامل‌های فضایی رژیم، به‌ویژه حامل فضایی قائم-۱۰۰را باعث نگرانی‌های جدی دانسته و آن‌ها را «مسیر جایگزین موشک بالستیک قاره‌پیما ICBM» توصیف می‌کند.

بخش نهم: تحریم‌ها و واکنش بین‌المللی

تحریم‌های سازمان ملل (نخستین بار دسامبر ۲۰۰۶ با قطعنامه ۱۷۳۷) پس از عدم پایبندی ایران به توافقنامه پادمان آژانس اعمال شدند. قطعنامه‌های ۱۷۴۷ (۲۰۰۷)، ۱۸۰۳ (۲۰۰۸) و ۱۹۲۹ (۲۰۱۰) تحریم‌ها را گسترش دادند.قطعنامه ۲۲۳۱ (ژوئیه ۲۰۱۵) همراه با برجام تصویب شد، اما ندیمی تأکید دارد:

«هیچ محدودیت مستقیم و قابل راستی‌آزمایی بر موشک‌های بالستیک و کروز ایران تحمیل نکرد.»

و این محدودیت‌ها در اکتبر ۲۰۲۳ منقضی شدند.

در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۵، تحریم‌های سازمان ملل رسماً بر ایران بازگردانده شد (snapback).

تأثیر تحریم‌ها بر برنامه موشکی:

وبسایت تحلیلی ایران‌واچ، مستند کرده که نهادها و شرکت‌های پوششی متعدد ایرانی، تحریم‌ها را دور زده‌اند.

مؤسسه مطالعات جنگ (ISW) نیز در این باره گزارش داده‌است که نیروی دریایی آمریکا یک محموله با «اجزای برنامه موشک بالستیک» را رهگیری کرده‌است و وابستگی ایران به منابع بین‌المللی برای مواد حیاتی تولید موشک (مانند سدیم پرکلرات) ادامه دارد.